Έχουν δικαιώματα τα ζώα;

Το κείμενο αυτό γράφτηκε μετά από πρόσκληση της Μαρίας Κορνάρου για την εφημερίδα «Εστία της Κυριακής», όπου δημοσιεύτηκε σε πολυτονικό, στις 26/5/2022. Αφορμή ήταν το περιστατικό κακοποίησης γάτας στην Αιδηψό και η συζήτηση που ακολούθησε, η οποία επεκτάθηκε πολύ πέρα από τον βασανισμό των ζώων.

Σε μια τέτοια ερώτηση θα πρέπει να απαντήσει κανείς εξετάζοντας πρώτα την έννοια δικαίωμα. Δεν θέλω να επεκταθώ σε αυτό· μόνο να σημειώσω ότι η ίδια η έννοια του δικαιώματος είναι προβληματική. Δικαιώματα έχουν οι πρώην δούλοι, νυν απελεύθεροι, σε μια κοινωνία ανελεύθερη. Όπως έχει υπογραμμίσει εμφατικά ο Χρήστος Γιανναράς, η έννοια του δικαιώματος δεν υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα, καθώς δεν ήταν αναγκαίο αφού υπήρχε σεβασμός στο πρόσωπο των πολιτών. Εισήχθηκε στο δίκαιο σε κοινωνίες που εξήλθαν από την δουλεία και την φεουδαρχία. Σήμερα πλέον τα ατομικά δικαιώματα των ανθρώπων είναι η αιχμή του δόρατος ενός ρεύματος που ονομάζεται «δικαιωματισμός». Αλλά ας μην επεκταθούμε.

Για τον άνθρωπο υπάρχει η «οικουμενική διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου» η οποία έχει υιοθετηθεί από τα κράτη τα οποία θεσπίζουν το δίκαιο λαμβάνοντας υπόψη αυτήν την διακήρυξη. Δεν υπάρχει ακόμα υιοθετημένη από τα κράτη διακήρυξη των δικαιωμάτων των ζώων. Και αυτό διότι μια διεθνής διακήρυξη παράγει δίκαιο και η σχέση ανθρώπων και ζώων δεν είναι κάτι απλό. Μια διακήρυξη υιοθετήθηκε από την Διεθνή Ένωση Δικαιωμάτων των Ζώων (ιδιωτικό οργανισμό) το 1978, αλλά δεν αποτελεί διεθνές πλαίσιο διότι θα δημιουργούσε πολλά προβλήματα.

Παρ όλα αυτά στο ελληνικό και το ευρωπαϊκό δίκαιο έχει ενσωματωθεί η αρχή της αποφυγής βασανισμού των ζώων και έχουν θεσπιστεί σοβαρές ποινές για αυτούς που βασανίζουν ζώα. Πολύ σωστά λέγεται ότι ο βασανισμός των ζώων δείχνει χαρακτήρα  επικίνδυνο και για τον άνθρωπο. Ο βασανισμός των ζώων είναι κάτι που φέρνει αποτροπιασμό σε κάθε υγιή άνθρωπο. Δεν μπορούμε όμως να καταδικάσουμε ως βασανιστή και βάρβαρο τον Μάρκο Βαμβακάρη που είχε δουλέψει ως εκδορέας σε σφαγείο.

Αν και στη νομοθεσία υπάρχουν κανόνες για τον τρόπο σφαγής των ζώων, το κύριο ενδιαφέρον εντοπίζεται στα ζώα συντροφιάς για τα οποία υπάρχει μεγάλο ρεύμα. Πάρα πολλοί άνθρωποι στις απρόσωπες πόλεις αφιερώνουν πολύ χρόνο στα ζώα συντροφιάς και θεωρούν ότι πρέπει σχεδόν να τους φέρονται σαν σε ανθρώπους. Τα ζώα συντροφιάς έχουν γίνει το σύγχρονο τοτέμ.

Θυμάμαι τον Αλέξη Δαμιανό, στο χωριό του στην Εύβοια το 1984, να λέει σε μια κοπέλα που ήθελε να βάλει το σκυλί στο σπίτι του, ότι η θέση των σκυλιών είναι στην αυλή. Αυτό σήμερα θα έμοιαζε σε πολλούς ως μεγάλη βαρβαρότητα. Έχω ο ίδιος δεχθεί έντονες επιθέσεις γιατί έχω γράψει υπέρ της απομάκρυνσης των γάτων από την φύση όπου απειλούν σοβαρά την βιοποικιλότητα. Οι ασχολούμενοι αποκλειστικά με τα ζώα συντροφιάς, μη έχοντας συνήθως σχέση με την ύπαιθρο, την φύση και την παραγωγή έχουν την τάση να αντιμετωπίζουν όλα τα ζώα όπως τα κατοικίδια. Αν ένας παππούς σε ένα ελληνικό νησί δέσει τα πόδια ενός γαϊδουριού με τον παραδοσιακό τρόπο, για να μην πάει στο διπλανό χωράφι και κάνει ζημιές, κινδυνεύει να καταγγελθεί για βασανισμό! Το γαϊδουράκι που αποτελούσε το ζώο που μετέφερε όλα τα βάρη, θεωρούν ορισμένοι ότι έχει πλέον το δικαίωμα να κινείται ελεύθερο, όπως όλα τα ζώα που μπορούμε να χαϊδέψουμε. Πολλοί λίγοι όμως ενδιαφέρονται για τον χρυσαετό που σκοτώνεται από μια ανεμογεννήτρια.

Μπορούμε να διακρίνουμε τα ζώα, στη σχέση τους με τον άνθρωπο, σε τέσσερεις γενικές  κατηγορίες: στα άγρια, στα εκτρεφόμενα για την παραγωγή τροφής (κρέας, γάλα, αυγά, μέλι), στα ζώα εργασίας ή ζώα φόρτου και στα ζώα συντροφιάς. Αυτές οι σχέσεις ξεκινούν από την παλαιολιθική εποχή όταν ο άνθρωπος εξημέρωσε άγρια ζώα. Δεν είναι δυνατόν με μια νομική παρέμβαση να αλλάξουν τα πάντα.

Ο άνθρωπος ως παμφάγο ζώο σκότωνε για να φάει από πριν την σημερινή του μορφή ως Homo sapiens. Η κατανάλωση κρέατος με μέτρο είναι μέρος της φύσης μας. Αυτό δεν μπορεί να αλλάξει και η απόλυτη χορτοφαγία θα αποτελεί πάντα μια εξαίρεση. Το μάλλον θρησκευτικό ρεύμα των βίγκαν θα ήθελε να επιβάλει μια άλλη ιδέα για τον κόσμο. Το πιο μεγάλο λάθος τους είναι ότι νομίζουν ότι θα φέρουν τον παράδεισο στην γη και θα εξαφανίσουν τον πόνο και τον θάνατο για όλα τα όντα. Ότι η τίγρης θα βόσκει χορτάρι σε ένα λιβάδι δίπλα σε μια αντιλόπη, όπως στα χιλιαστικά έντυπα.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Φωτογραφίες Κορμοράνων (Δ. Γ. Μπούσμπουρας)