Ξενικά χωροκατακτητικά είδη, ένα σοβαρό πρόβλημα για την βιοποικιλότητα

Το παράδειγμα της Αυστραλίας

Το γνωστότερο παράδειγμα ξενικών ειδών που προκάλεσαν σοβαρά προβλήματα προέρχεται από την Αυστραλία. Ένας άγγλος απελευθέρωσε 24 κουνέλια, το 1859. Αυτά  αυξήθηκαν πολύ γρήγορα και άρχισαν να κατατρώνε την βλάστηση. Για να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα στις αγροτικές καλλιέργειες κατασκεύασαν έναν φράχτη μήκους 1824 χιλιομέτρων, το 1896. Σήμερα υπολογίζονται γύρω στα 10 δισεκατομμύρια και προσπαθούν να τα καταπολεμήσουν εισάγοντας τον ιό της αιμορραγικής ασθένειας των κουνελιών», ή RHDV.

Το 1855 κάποιοι άγγλοι έφεραν στην Αυστραλία αλεπούδες για «ευγενές» κυνήγι. Σήμερα είναι 30 εκατομμύρια και δεν τρώνε κουνέλια αλλά άλλα μικρότερα είδη. Επίσης οι άγγλοι έφεραν μαζί τους γάτες οι οποίες δραπέτευσαν στην φύση. Σήμερα οι γάτες στην Αυστραλία είναι και 6 εκατομμύρια και υπολογίζεται ότι σκοτώνουν κάθε χρόνο 1 εκατομμύριο πουλιά και 1,7 εκατομμύρια ερπετά. Οι αλεπούδες και οι άγριες γάτες απειλούν σοβαρά κάποια πολύ σπάνια μαρσιποφόρα θηλαστικά και είδη πουλιών και αποτελούν το μεγαλύτερο πρόβλημα για την βιοποικιλότητα της Αυστραλίας.  

Είναι παράξενο που οι άνθρωποι γνωρίζουν εδώ και πάνω από έναν αιώνα το σοβαρό πρόβλημα των ξενικών ειδών για τα οικοσυστήματα και την παραγωγή, αλλά δεν το έχουν πάρει πολύ σοβαρά υπόψη. Καθώς όμως ο κόσμος όλο και ομογενοποιείται, τα ξενικά είδη σε κάθε ήπειρο και σε κάθε χώρα όλο και αυξάνονται.

Αμερικάνικες κοκκινομάγουλες νεροχελώνες σε πάρκο στην Θεσσαλονίκη

Οι έννοιες και οι κανονισμοί

Τα ξενικά χωροκατακτητικά είδη συνιστούν σοβαρή και ταχέως επιδεινούμενη απειλή για τη φυσική βιοποικιλότητα στην Ευρώπη. Τα φυτά και τα ζώα που εισέρχονται ή έχουν εισαχθεί από τον άνθρωπο σε νέους, ξένους βιοτόπους, μπορούν να καταπνίξουν την φυσική χλωρίδα ή πανίδα αναγνωρίζονται ως ένας εκ των κύριων παραγόντων εξαφάνισης ειδών και παγκόσμιου απώλειας της βιοποικιλότητας. Αυτοί οι οργανισμοί είναι γνωστοί ως «χωροκατακτητικά είδη». Φέρουν κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, για παράδειγμα στην υγεία του ανθρώπου και την πρωτογενή παραγωγή (αλιεία, γεωργία, κτηνοτροφία).

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ΕΕ έχει υιοθετήσει ειδικό κανονισμό για την αντιμετώπιση του προβλήματος σε συντονισμό και με κοινή προσπάθεια με όλα τα κράτη μέλη[1]  και το έχει εντάξει στις πρόνοιες για την Στρατηγική για την Βιοποικιλότητα. Το ίδιο έχει κάνει και η Ελλάδα με το την Εθνική Στρατηγική και Σχέδιο Δράσης για τη Βιοποικιλότητα της Ελλάδας[2]. Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός επιβάλλει περιορισμούς στην διατήρηση, εισαγωγή, πώληση, αναπαραγωγή και ανάπτυξη των αναφερόμενων ειδών. Τα κράτη μέλη απαιτείται επίσης να λάβουν μέτρα για την έγκαιρη ανίχνευσή τους και ταχεία εξάλειψη, και για τη διαχείριση των πληθυσμών που είναι ήδη ευρέως διαδεδομένα στην επικράτειά τους.

H Διεθνής Ένωση για την Διατήρηση της Φύσης (IUCN) έχει συντάξει καταλόγους που περιλαμβάνουν πολλά είδη. Στην βάση δεδομένων  (http://www.iucngisd.org/gisd/)  περιλαμβάνονται για την Ελλάδα, το Αιγαίο και το Ιόνιο 145 είδη φυτών, ζώων και μυκήτων. Ο κατάλογος όμως δεν είναι πλήρης, αντιθέτως είναι πολύ ελλιπής και μάλιστα δεν υπάρχουν είδη που εμφανίζονται σε άλλες εκδόσεις της IUCN.

Στην Ελλάδα βρίσκεται υπό εκπόνηση η κατάρτιση του καταλόγου των  ξενικών χωροκατακτητικών ειδών τα οποία μπορούν να είναι ενωσιακού χαρακτήρα (να αφορούν δηλαδή το σύνολο της Ε.Ε.) ή εθνικού ενδιαφέροντος (να αφορούν δηλαδή αποκλειστικά την χώρα). 

Μια πρόσφατη έκδοση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής[3]  παρουσιάζει 36 είδη φυτών και 30 ζώων ενωσιακού ενδιαφέροντος στο χερσαίο περιβάλλον και σε ενδιαιτήματα γλυκού νερού. Πολλά από αυτά δεν εμφανίζονται στην Ελλάδα, αλλά στην χώρα μας υπάρχουν πολλά άλλα χωροκατακτητικά είδη που μπορεί να προέρχονται από άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένων και χωρών της βόρειας Ευρώπης, που απειλούν σοβαρά είδη και ενδιαιτήματα.

Αμερικάνικες κοκκινομάγουλες νεροχελώνες σε μια φέτα ψωμί στο πάρκο

Μερικά χαρακτηριστικά ξενικά χωροκατακτητικά είδη στην Ελλάδα

Μερικά χαρακτηριστικά ξενικά χωροκατακτητικά είδη που δημιουργούν προβλήματα σε είδη, στην δομή της βλάστησης και στην παραγωγή προϊόντων στην Ελλάδα είναι :

  • τα διαφυγόντα και «απελευθερωμένα», μετά από παρέμβαση ακραίας παράνομης «φλοζωϊκής» ομάδας, βιζόν (Mustela vison) από εκτροφεία στην Καστοριά και την Σιάτιστα που έχουν διασπαρθεί σε μεγάλη ακτίνα και επηρεάζουν και άλλες περιοχές βρίσκεται σε εξέλιξη πρόγραμμα LIFE στην περιοχή Καστοριάς.
  • ο Μυοκάστορας (Myocastor coypus) που έχει εισαχθεί στον υγρότοπο του Άγρα για τον περιορισμό των καλαμιών και σε άλλες περιοχές για άγνωστους λόγους. Ο πληθυσμός του φαίνεται αυξημένος χωρίς όμως να έχει γίνει εκτίμηση, ούτε εκτίμηση της επίπτωσης στην αναπαραγωγή των υδροβίων πουλιών στον υγρότοπο ή τις καλλιέργειες.
  • η Αμερικάνικη καραβίδα του γλυκού νερού (Pacifastacus leniusculus) που εισήχθη στον υγρότοπο του Άγρα, μετά την μείωση των καραβίδων στον υγρότοπο εξαιτίας ασθένειας. Παρόμοιες εισαγωγές έχουν πραγματοποιηθεί σε άλλους υγροτόπους.
  • ο Αείλανθος ή βρωμοκαρυδιά (Ailanthus altissima) που επεκτείνεται σε πολλές περιοχές αναπτύσσοντας πρεμνοβλαστήματα που περιορίζουν τα τοπικά φυτά.  
  • η Ψευδακακία (Robinia pseudoacacia) που έχει χρησιμοποιηθεί σε προγράμματα δάσωσης γεωργικών γαιών. Με την ανάπτυξη των πρεμνοβλαστημάτων εισβάλει σε νέα εδάφη.
  • Το αμερικάνικο δηλητηριώδες φυτό γερμανός ή αγριομελιτζάνα (Solanum elaeagnifolium ) που έχει εξαπλωθεί σε εκτάσεις στην βόρειο Ελλάδα. Καταλαμβάνει τεράστιες σε λιβάδια (πέριξ της Κορώνειας σε εκτάσεις τετρ. χλμ), σε ανοίγματα δασών και πάρκα σε πόλεις. 
  • το ηλιόψαρο (Lepomis gibbosus) που απαντά όλο και πιο πολύ και σχεδόν σε όλες τις λίμνες της Βορείου Ελλάδας. Το μέγεθος των πληθυσμών του είδους στις λίμνες της περιοχής δεν είναι ακριβώς γνωστό. Ωστόσο πρόκειται για είδος που μετά την εισαγωγή του σε μία περιοχή μπορεί να εγκαταστήσει μεγάλο πληθυσμό που σε συνδυασμό με τις στρατηγικές ζωής του και τις τροφικές του συνήθειες μπορεί να επιφέρει επιπτώσεις στα αυτόχθονα είδη. Τρέφεται με τα αυγά άλλων ψαριών και αμφιβίων επηρεάζοντας την σύνθεση των ειδών. Το είδος αυτό, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα πιθανά διασπείρεται από πάπιες που έχουν καταπιεί αυγά τα οποία δεν χωνεύουν πάντα.
  • Η αμερικάνικη νεροχελώνα με τα κόκκινα μάγουλα (Trachemys scripta) που απαντά σε πολλούς υγροτόπους κοντά σε πόλεις. Είναι αγορασμένες ως κατοικίδια χελωνάκια και επειδή γίνονται μεγάλες (έως 30 εκ.) ή τις βαριούνται τις αφήνουν σε μικρούς υγροτόπους ποταμούς και πάρκα. Εκτοπίζει τα δύο είδη νεροχελωνών που απαντούν στην χώρα. Σήμερα απαγορεύεται η πώλησή τους.
  • Υπάρχουν επίσης οι λεσεψιανοί μετανάστες που έχουν έρθει από την διώρυγα του Σουέζ (από το όνομα του Λασέψ, ο οποίος ήταν ο μηχανικός της διώρυγας) που εκτοπίζουν τα ντόπια είδη. Παραδείγματα αυτών είναι ο δηλητηριώδης λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) και το λεοντόψαρο (Pterois miles).
  • Πολλά είδη θαλάσσιων οργανισμών έχουν μεταφερθεί με το έρμα των πλοίων. Ένα παράδειγμα είναι το Caulerpa racemosa (το πιο διαδεδομένο ξενικό είδος χλωροφύκους στις Ελληνικές ακτές, προερχόμενο από την ΝΔ Αυστραλία) που δημιουργεί προβλήματα στις θαλάσσιες βιοκοινότητες όπως π.χ. στα λιβάδια Ποσειδωνίας και στα κοράλλια.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Ακολουθεί μια συνέντευξη για την αμερικάνικη κοκκινομάγουλη νεροχελώνα στην εκπομπή Ο3 της ΕΡΤ3. ( εν τη ρύμη του λόγου είπα ότι γίνονται μέχρι 30 μέτρα αντί 30 εκατοστά)


[1] Κανονισμός (ΕΕ) 1143/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2014, σχετικά με την πρόληψη και τη διαχείριση της εισαγωγής και της εξάπλωσης των χωροκατακτητικών ξένων ειδών.

[2] https://ypen.gov.gr/wp-content/uploads/legacy/Files/Perivallon/Diaxeirisi%20Fysikoy%20Perivallontos/Biopoikilotita/20200323_ethniki_strathgiki_biodiversity.pdf

[3] Ε.Ε. Invasive Alien Species of Union Concern, Version 2020. 41 pp.