Μετα-νεωτερικότητα και μετα-χριστιανική Δύση. Το κίνημα Woke ως μετα-προτεσταντική ηθική.

Ευρώπη: Η θρησκεία της ηθικής αντικατέστησε τη χριστιανική ηθική;

Mε την έκλειψη της Χριστιανοσύνης και την εγκατάλειψη της αναφοράς στην υπερβατικότητα, οι χριστιανικές αρετές από επαγγελίες γίνονται προγράμματα. Γίνονται «αξίες», αποξενωμένες από κάθε σχέση με τις υπάρχουσες πραγματικότητες. Δημιουργούν μία ηθική ανεδαφική και δεσποτική συγχρόνως. Κατασκευάζουν μια απομίμηση θρησκείας, αυτό που έχει ονομασθή «ηθικίνη». Απέναντι στην κατάσταση αυτή, σε έξι μόνο λέξεις μπορεί να συμπυκνωθή η προσευχή μας σήμερα: «ἀλλά ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπό τοῦ ἀγαθοῦ».

Με αφορμή την έκδοση του νέου της βιβλίου με τίτλο «La fin de la Chretienté» (Το τέλος της Χριστιανοσύνης), εκδ. Cerf, 2021, η ομότιμος καθηγήτρια της φιλοσοφίας και συγγραφέας πολλών δοκιμίων Chantal Delsol, παραχωρεί συνέντευξη στην Le Figaro. Στην συνέντευξη αυτή, μεταξύ άλλων της τίθεται και το ερώτημα: Η θρησκεία της ηθικής αντικατέστησε τη χριστιανική ηθική; H Delsol απαντά:

 «Ο φιλανθρωπισμός είναι μία ηθική επανάληψη των χριστιανικών αναφορών: της συμπόνιας, της επιείκειας, της μεταμέλειας και της συγγνώμης, της ισότητας όλων. Όμως, οι αναφορές αυτές δεν είναι πλέον ριζωμένες στην υπερβατικότητα. Εναποτίθενται απλώς και μόνο στη συνήθεια και την εκκοσμικευμένη χρήση τους. Καθώς λοιπόν δεν ανάγονται πια στην υπερβατικότητα και καθώς αντικατέστησαν την ουράνιο βασιλεία με μία επίγεια ουτοπία, επιζητούν την τελειότητα χωρίς να λαμβάνουν υπ’ όψιν τους τις πραγματικότητες. Εγκαταλείποντας έτσι την υπερβατικότητα, έπαυσαν να αποτελούν επαγγελίες και κατέστησαν προγράμματα. Όπως συνηθίζεται να λέγεται σήμερα, έχουμε «αξίες» – τη μεταμέλεια, την ισότητα – οι οποίες χαρακτηρίζονται από το ότι αφ’ ενός βρίσκονται χωρίς υπερβατική αναφορά, αφ’ ετέρου δε από το ότι δεν φαίνεται να τις απασχολούν καθόλου οι υπάρχουσες πραγματικότητες. Επί πλέον, οι αξίες αυτές επιβάλλεται να εφαρμοστούν αμέσως και κατά τρόπο άκαμπτο και ριζικό. Εξ ού και η γέννηση μιας ηθικής ανεδαφικής και δεσποτικής μαζί. Με την απαλοιφή των θρησκειών των πατέρων μας, η ηθική αυτή καθίσταται μία απομίμηση θρησκείας. Γίνεται αυτό που προσφυώς έχει αποκληθή «ηθικίνη». Είναι γλυκανάλατη, στάζουν από παντού τα σιρόπια και πολύ συχνά είναι γελοία». 

 Το απόσπασμα αυτό από τη συνέντευξη της Chantal Delsol έρχεται για μια ακόμη φορά να μας υπενθυμίση ότι το πρόβλημα με τις σημερινές δυτικές κοινωνίες δεν είναι ότι δεν πιστεύουν στον Θεό, αλλ’ ότι δεν πιστεύουν στο διάβολο. Για να το πούμε με εκκοσμικευμένους όρους, δεν πιστεύουν στο Κακό. Αλλά, όταν το Κακό εξορκίζεται και εξοστρακίζεται, τότε αυτό βρίσκει δίοδο μέσω του «Καλού». Σε ένα σχετικά πρόσφατο βιβλίο τους (εκδ. L’ Obervatoire, 17/09/2018), οι Natacha Polony και Jean-Michel Quatrepoint σημαίνουν συναγερμό για την επέλαση του Καλού στις κοινωνίες μας σήμερα. Στο όνομά του, γράφουν, τροποποιούμε το λεξιλόγιό μας, αρνούμαστε τις απολαύσεις, ποινικοποιούμε την επιθυμία και ξαναγράφουμε την ιστορία. Χαρακτηριστικός τίτλος του βιβλίου αυτού, η παράφραση της κατάληξης της Κυριακής Προσευχής: «Delivres-nous du bien, Halte aux nouveaux inquisiteurs» (ῥῦσαι ἡμᾶς  ἀπό τοῦ ἀγαθοῦ, στοπ στους νέους ιεροεξεταστές)

Βόρεια Αμερική: Λευκή ενοχή και κίνημα «Woke»

  • Μετα-νεωτερικότητα και κίνημα «Woke» στην Αμερική.
  • Μετα-νεωτερικότητα και μετα-χριστιανισμός.
  • Καλβινιστική ενοχή και μετα-προτεσταντισμός.
  • Τα νέα «απόλυτα» και η διαρκής συντριβή του δυτικού ανθρώπου χωρίς ελπίδα απολύτρωσης.
  • «Λευκή υπεροχή» και «συστημικός ρατσισμός» ως εφιαλτική τυραννία του προπατορικού αμαρτήματος.
  • Νέες μορφές εκκοσμικευμένης εξομολόγησης και μετάνοιας.

Προεκτείνοντας την σκέψη των παραπάνω Γάλλων διανοητών, ας μου επιτραπή να προσπαθήσω να κινηθώ, προς την αναζήτηση των βαθυτέρων αιτίων της εκδήλωσης κάποιων νοοτροπιών και κινημάτων, τα οποία εμφανίστηκαν τελευταία στις ΗΠΑ και στον Καναδά και τώρα κάνουν και το υπερπόντιο ταξίδι τους προς την γηραιά μας Ήπειρο. Την προσπάθεια αυτή θα την επιχειρήσω με την βοήθεια δύο διακεκριμένων στοχαστών της Βόρειας Αμερικής. Του Joseph Bottum, επισκέπτη-καθηγητή σε Αμερικανικά Πανεπιστήμια, δοκιμιογράφου και ειδικού στο θρησκευτικό φαινόμενο στην πολιτική, του οποίου το πρόσφατο βιβλίο «An anxious Age, the Post-Protestant Ethic and the Spirit of America» βρίσκεται πάντα στην επικαιρότητα, καθώς και του κοινωνιολόγου από το Κεμπέκ του Καναδά, με έντονη παρουσία στο δημόσιο χώρο, γνωστού και στην Ευρώπη, Mathieu-Bock-Côté. Επιχειρώ τη μεταφορά σκέψεων και απόψεων των δύο αυτών διανοουμένων επάνω στα φαινόμενα τα οποία σηματοδοτούν πλέον ένα βήμα πάρα πέρα από την πολιτική ορθότητα, όρος που με τα νέα κινήματα τείνει να σκιασθή.

Joseph Bottum

Οι δεσμοί μεταξύ μετα-νεωτερικότητας και χριστιανισμού έχουν τύχει ιδιαίτερης ανάπτυξης από τον αμερικανό στοχαστή Joseph Bottum, ο οποίος αναλύει την ανάπτυξη της κουλτούρας «woke» στις Ηνωμένες Πολιτείες ως την εκδήλωση ενός φαινομένου που ονομάζει «μετα-προτεσταντισμό», και το οποίο λαμβάνει σάρκα από μία επιστροφή του θρησκευτικού φαινομένου μέσα σε μία εκκοσμικευμένη κοινωνία, όπως η αμερικανική. Έτσι, ο Bottum θα ερμηνεύση το φαινόμενο του «λευκού προνομίου» (white sypremacy) ως την κατάληξη μιας πορείας εκκοσμίκευσης της έννοιας του προπατορικού αμαρτήματος, η σημασία του οποίου υπήρξε σημαντική στον αμερικανικό προτεσταντισμό, επηρεασμένο, όπως ξέρουμε, από τον καλβινισμό. Όπως γράφει, έχουμε σήμερα μία Εκκλησία του Χριστού χωρίς τον Χριστό. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει δυνατότητα για συγχώρηση. Στη χριστιανική θρησκεία, η έννοια του προπατορικού αμαρτήματος συνίσταται στο ότι όλοι έχουμε γεννηθή ένοχοι, ότι η ανθρωπότητα είναι κληρονόμος μιας κηλίδας που διαφθείρει τις επιθυμίες και τις πράξεις μας. Αλλά ο Χριστός εξαγοράζει το χρέος του προπατορικού αμαρτήματος και μας ελευθερώνει. Εάν τώρα, αντιθέτως, σβήσουμε τον Χριστό από τον πίνακα, τότε τι θα λάβουμε; θα λάβουμε την λευκή ενοχή και τον συστημικό ρατσισμό. Πράγματι, σύμφωνα με την ανάλυση αυτή του Bottum , τι άλλο από συστημικός και καθεστωτικός μπορεί να είναι ο ρατσισμός εφ’ όσον είναι έκφραση του εγγενούς προπατορικού αμαρτήματος.

Mathieu-Bock-Côté

Στο ίδιο πνεύμα και στην ίδια οπτική κινείται και ο Καναδός κοινωνιολόγος από το Κεμπέκ, Mathieu-Bock-Côté, o oποίος στις αναλύσεις του θέτει το θέμα της «μετάθεσης του απολύτου» και της «εκκοσμίκευσης της εξομολόγησης». Λαμβάνοντας ο Καναδός κοινωνιολόγος την θρησκευτική απόβλεψη ως εγγενή στο ανθρώπινο όν, θεωρεί ότι η έκκλειψη της χριστιανικής θρησκείας μέσα στην μετα-νεωτερικότητα παρήγαγε μία προοδευτική μετακύλιση της θρησκευτικής συνείδησης προς ένα καινούργιο «Απόλυτο». Ο μετα-νεωτερικός δυτικός άνθρωπος, ευτυχής που «κατάφερε εν τέλει να απαλλαγή» από τη θρησκεία και τους κληρικούς, βρίσκεται σήμερα, κατά ένα παράδοξο τρόπο, να έχη μεταφέρει τον «χριστιανικό» τρόπο σκέψης και τις θρησκευτικές του ενατενίσεις προς την «ετερότητα», τις «μειονότητες», τον «Άλλον», και πλέον δείχνει σεβασμό και υπόληψη στο νέο ιερατείο, το οποίο απαρτίζουν οι δημοσιογράφοι και οι πανεπιστημιακοί. Η ανάγκη για εξομολόγηση και για συγχώρηση για τα αμαρτήματα ήταν μέχρι σήμερα εξασφαλισμένη ως δώρο από τον Θεό. Στην σημερινή συγκυρία της μετα-νεωτερικότητας, η μορφή του θεού έχει εγκαταλείψει την πλειοψηφική κουλτούρα, πλην η ασυνείδητη ανάγκη του μετα-νεωτερικού ανθρώπου να συγχωρηθή έχει παραμείνει και ενσαρκώνεται πλέον από μία διαρκή μεταμέλεια και μετάνοια ενώπιον του «Απολύτου της διαφορετικότητας»: πρόκειται για την «εκκοσμίκευση της ανάγκης για εξομολόγηση». Έχουμε μπροστά μας μια μορφή μετατόπισης του απολύτου. Μπροστά λοιπόν στο σημερινό αυτό νέο «Απόλυτο» που είναι η «διαφορετικότητα» και η «ετερότητα», μας επιτρέπεται κάλλιστα να προσπίπτουμε για προσκύνημα, να γονατίζουμε και να ζητάμε συγνώμη. Ζητάμε συγγνώμη από το νέο «Απόλυτο», αυτό το ιδεώδες της διαφορετικότητας, το οποίο συνίσταται στην δυνατότητα για τη Δύση να απελευθερωθή από το φορτίο της Ιστορίας (της), αποδεχόμενη όχι μόνο όλα τα σφάλματα (αμαρτίες) που της προσάπτουν, αλλά και εκείνα που δεν της προσάπτουν καν. Πλην και στην εκδοχή αυτή υπάρχει πάντοτε η μορφή του απολύτου. Η μόνη διαφορά είναι ότι η μορφή του αυτή μετατοπίστηκε. Το απόλυτο δεν βρίσκεται πια στον ουρανό, αλλά είναι το πρόσωπο που αποδίδουμε στον «Άλλο» με Α κεφαλαίο. Ιεροποιήσαμε το απόλυτο της διαφορετικότητας και ενώπιον αυτού του νέου απολύτου ο Δυτικός άνθρωπος μεταμελείται συνεχώς, ζητάει συγγνώμη ασταμάτητα, χωρίς όμως ποτέ να μπορή να συγχωρηθή.

Γιώργος Γρηγορίου

Το κείμενο δημοσιεύτηκε από τον συντάκτη, σε δύο αναρτήσεις, στην προσωπική τoυ σελίδα στο facebοok