Η εξέλιξη του πληθυσμού στο Λευκοχώρι Αρκαδίας

Η παρουσίαση αυτή έχει ενδιαφέρον κυρίως για τους καταγόμενους από το Λευκοχώρι Αρκαδίας, αλλά δείχνει την ανάλογη πορεία σε πολλά χωριά που βρίσκονται σε βουνά. Το Λευκοχώρι είναι ένα χωριό που οριακά ζει από το ενδιαφέρον και την αγάπη μερικών ανθρώπων. Η πληθυσμιακή του κατάρρευση είναι παρόμοια με αυτήν άλλων χωριών στην Πελοπόννησο αλλά και σε όλη την ημιορεινή και ορεινή Ελλάδα.

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε ως άρθρο στην εφημερίδα των απανταχού Λευκοχωριτών «Λευκοχώρι«.

Μόλις εκδόθηκε το βιβλίο μου «Υπερπληθυσμός. Μήπως είχε κάποιο δίκιο ο Μάλθους», στο οποίο μεταξύ άλλων αναλύω την κατάσταση του πληθυσμού στον πλανήτη αλλά και την κακή δημογραφική εξέλιξη στην Ελλάδα, κάποιος φίλος με ρώτησε «Μα δεν βλέπεις τι γίνεται στο Λευκοχώρι;»

Στο Λευκοχώρι έχουμε απόλυτη δημογραφική κατάρρευση. Οι κάτοικοι το έχουν πλέον εγκαταλείψει. Προέρχομαι από την προτελευταία γενιά που γεννήθηκε στο Λευκοχώρι, και όταν φύγαμε για την Αθήνα, το 1971, λειτουργούσε ακόμα το σχολείο με 45 παιδιά. Η κατάρρευση αυτή όμως είχε ξεκινήσει ήδη από την δεκαετία του ´50 καθώς τότε οι κάτοικοι άρχισαν να φεύγουν μαζικά για τις πόλεις ή για το εξωτερικό. Αυτή είναι μία εξέλιξη που διαπιστώνεται σε όλη την Ελληνική επαρχία και ειδικά στους ορεινούς οικισμούς. Φτάσαμε μάλιστα στην Ελλάδα, να παρουσιάζεται το μοναδικό φαινόμενο παγκοσμίως να συνωστίζεται στην Πρωτεύουσα και τα περίχωρά της το 35% του πληθυσμού της χώρας.

Σκέφτηκα να δω πώς ακριβώς έχουν τα πράγματα στο Λευκοχώρι αναζητώντας τις πηγές και τις στατιστικές που έχουν δημοσιευτεί. Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία άρχισε να κάνει απογραφές. Υπήρχαν όμως κάποια δεδομένα ήδη από την εποχή των Ενετών οι οποίοι κατά την περίοδο 1688-1715 είχαν καταλάβει την Πελοπόννησο και την είχαν ονομάσει «Βασίλειο του Μορέως».

Το Ρεκούνι το 1699[1], σύμφωνα με την απογραφή των Ενετών που είχαν καταλάβει τότε την Πελοπόννησο, είχε 26 οικογένειες και 90 κατοίκους συνολικά και η Χωτούζα 10 οικογένειες και 28 άτομα. Υπήρχαν σύμφωνα με την απογραφή 31 σπίτια. Ο μικρός αριθμός κατοίκων, σε σχέση με τις πολυπληθείς τότε οικογένειες, δείχνει ότι ή ότι η απογραφή δεν ήταν πλήρης ή ότι είχε προϋπάρξει κάποιος λιμός, όπως η τρομερή πανούκλα του 1788- 1791, ή ίσως κάποιοι απέφυγαν να καταγραφούν. Τότε το Ρεκούνι υπάγονταν στο «Τεριτόριο της Καρύταινας».

Σε βιβλίο είχα βρει ότι κατοικούσαν και λίγοι Τούρκοι στο Ρεκούνι το 1700. Σε κάποιον όμως το έχω δανείσει και είναι αδύνατον να το βρω.

Ο περιηγητής Πουκεβίλ αναφέρει για το 1815 ότι κατοικούσαν 30 οικογένειες ενώ η Γαλλική αποστολή στον Μωριά το 1829 αναφέρει 75 οικογένειες και 352 κατοίκους στο Ρεκούνι, 11 οικογένειες με 53 άτομα στην Χωτούζα και 11 οικογένειες με 104 κατοίκους στο Φούσκαρι[2].

Στις απογραφές στην συνέχεια, από το ελληνικό κράτος, αναφέρονται 458 κάτοικοι το 1841, 417 το 1851, 494 το 1861, 559 το 1879. Το 1851 η Χωτούζα είναι πλέον “έρημον καλλιεργούμενον” σύμφωνα με την απογραφή.

Αν συγκρίνουμε με τον συνολικό πληθυσμό στην Πελοπόννησο που ήταν, το 1700, 176.844 άτομα και, το 1879, 715.708 άτομα θα καταλάβουμε ότι το Ρεκούνι ήταν ένας μάλλον σημαντικός οικισμός.

Έκτοτε ο πληθυσμός στο Λευκοχώρι ήταν γύρω στα 500 άτομα μέχρι την πληθυσμιακή κατάρρευση, μετά το 1960. Δυστυχώς, δεν είναι πάντα αναλυτικά τα στοιχεία αφού σε κάποιες απογραφές αναφέρεται το Λευκοχώρι μαζί με τα Λαγκάδια, όπου άνηκε διοικητικά. Ας δούμε μερικά ενδεικτικά στοιχεία σύμφωνα με τις απογραφές της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας (χωρίς την Τσίπολη – Τουθώα που είχε ενταχθεί διοικητικά στην κοινότητα Λευκοχωρίου): Το 1896 ο πληθυσμός ήταν 520 κάτοικοι), το 1928 ήταν 512 κάτοικοι και έκτοτε ο πληθυσμός μειώνονταν, με 481 κατοίκους το 1951, 358 το 1961 και 261 το 1971. Στην συνέχεια δεν είναι ασφαλή τα στοιχεία καθώς πολλοί καταγράφονταν στο χωριό για να διατηρείται ψηλά η χρηματοδότηση στην κοινότητα, με φροντίδα και του συλλόγου Λευκοχωριτών. Η πληθυσμιακή κατάρρευση ήταν ραγδαία.

Πιο εποπτικά μπορούμε να δούμε την εξέλιξη του πληθυσμού στο διάγραμμα που δημιουργήθηκε με βάση αυτά τα στοιχεία.

Διάγραμμα: Η εξέλιξη του πληθυσμού στο Λευκοχώρι (στις δύο πρώτες καταγραφές μαζί με την Χωτούζα)

Είναι άγνωστο πόσοι είναι οι καταγόμενοι από το Λευκοχώρι που βρίσκονται διασκορπισμένοι σε πόλεις και χωριά της Ελλάδας αλλά και στο εξωτερικό. Σίγουρα είναι πολλές χιλιάδες. Πολλοί δεν έχουν πλέον αναφορά στον χώρο καταγωγής τους, ούτε σπίτι, αν και το καλοκαίρι κάποιο σπίτι θα τους φιλοξενήσει αν έλθουν στο χωριό.

Το ερώτημα είναι ποια θα είναι η εξέλιξη για το Λευκοχώρι ως κοινότητα ανθρώπων. Θα παραμείνει ένα χωριό γερόντων και χωριό για διακοπές των καταγόμενων ή υπάρχει πιθανότητα με την 4η βιομηχανική επανάσταση, την ανάπτυξη του διαδικτύου και την ψηφιακή εργασία και ίσως με την αναζήτηση άλλης ποιότητας ζωής να επανέλθουν κάτοικοι στο Λευκοχώρι και στα άλλα ορεινά χωριά; Σε αυτό το ζήτημα θα επανέλθουμε.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας


[1] Παναγιωτόπουλος Β. 1978. Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου 13ος – 18ος αιώνας. 414 σελ. Ιστορικό αρχείο Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος

[2] Τσοτσορός Στάθης 1986. Οικονομικοί και κοινωνικοί μηχανισμοί στον ορεινό χώρο. Γορτυνία (1715 -1828). 329 σελ. Ιστορικό αρχείο Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος

Φωτογραφία κορυφής: Ο φούρναρης, ο ψαράς και ο Ηρακλής ο μαναβάκος που περνάνε μία ή δύο φορές την εβδομάδα από το Λευκοχώρι θυμίζουν το Ντοκιμανταίρ του Δημήτρη Κουτσιαμπασάκου «Ο Μανάβης». Μια εικόνα από όλη την ελληνική επαρχία με τον αργό ρυθμό και την αναμονή του μανάβη.