Τα ανορθολογικά ρεύματα του αντιναταλισμού στην δύση

Καθώς υπάρχει αυτές τις μέρες μια έντονη συζήτηση για την γονιμότητα και την επιλογή σκέφτηκα να αναρτήσω ένα απόσπασμα από το βιβλίο για τον υπερπληθυσμό.

Μια εντελώς διαφορετική κατάσταση αναδύεται τελευταία σε δυτικές χώρες σε σχέση με τον υπερπληθυσμό. Εμφανίζονται, σε χώρους βίγκαν και σε ομάδες που έχουν θέσει ως ύψιστη προτεραιότητα την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, προτάσεις για εκούσια ατεκνία που διαμορφώνουν ένα αντιναταλιστικό[1] ρεύμα. Αυτές οι προτάσεις εκκινούν από ένα αίσθημα ευθύνης ή ενοχής απέναντι στο περιβάλλον ή τους απογόνους και οι διατυπώσεις τους εμφανίζουν θρησκευτικά χαρακτηριστικά.

Στις ΛΟΑΤ[2] ή queer[3] κοινότητες επίσης εμφανίζεται, εν τοις πράγμασι, η ατεκνία. Σε ΛΟΑΤ κοινότητες βέβαια υπάρχει η διάθεση για δέσμευση, παρόμοια με τον γάμο, και αναγνώριση της δυνατότητας για υιοθεσία, αλλά η γενική τάση των ατόμων που αναπροσδιορίζονται έτσι είναι να απέχουν από την τεκνογονία. Στις queer κοινότητες αντιθέτως κυριαρχεί πλήρης αδιαφορία ή και εναντίωση στην τεκνογονία, καθώς διακρίνονται από μια ναρκισσιστική «αρνητικότητα που αντιτίθεται σε κάθε μορφή κοινωνικής βιωσιμότητας»[4]. Μια ακραία φεμινιστική προσέγγιση της θεωρίας κοινωνικής κατασκευής των φύλων, που οδηγεί ακόμα και σε απόρριψη του εμφανούς δεσμού μητέρας-παιδιού, συνδυαζόμενη με κριτική στην πυρηνική οικογένεια και μια ψευδομαρξίζουσα θεωρία ότι η εγκυμοσύνη είναι μια εργασία, οδηγεί σε προτάσεις αναμόρφωσης της οικογένειας που περιλαμβάνουν γέννηση από παρένθετες μητέρες, ως μια βιομηχανική εργασία και ίσως, ανάλογα με το κοινωνικό καθεστώς, συλλογική ανατροφή των παιδιών [5].

Ο αντιναταλισμός είναι επίσης ένα ρεύμα σκέψης που εναντιώνεται στην γέννηση βρεφών για ηθικούς και φιλοσοφικούς λόγους. Οι οπαδοί του θεωρούν ότι τα παιδιά είναι καταδικασμένα να ζήσουν μέσα στον πόνο. Θεωρούν επίσης ότι το να έχει κανείς παιδιά για «βιολογικούς λόγους», είναι πιθανώς ένα από τα πιο εγωιστικά πράγματα. Πρόκειται μήπως για μια θεωρητικοποίηση της κατάθλιψης ή για ένα μηδενιστικό ρεύμα; Το Εθελοντικό Κίνημα Εξαφάνισης του Ανθρώπου[6] συνδέει την στάση αυτήν με την διατήρηση του πλανήτη. Διατήρηση για ποιόν; Πόσο ακραία παράλογη φαίνεται στα μάτια μας η στάση τους! Ειδικά εδώ, στην χώρα όπου ειπώθηκε το «μέτρον πάντων χρημάτων άνθρωπος»[7].

Στις νέες γενιές, σε αυτούς που γεννήθηκαν μετά το 1980, κυριαρχεί η απονομιμοποίηση της οικογένειας ως «πατριαρχικός θεσμός», η άρνηση της μονογαμίας – η τάση του πολυερωτισμού και προβληματισμός σχετικά με την τεκνοποίηση. Οι γενιές αυτές στρέφονται προς τον αντιναταλισμό συνδέοντας τον, όπως δηλώνουν, με το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής.

Θα μπορούσαμε εδώ να κάνουμε μία παρακινδυνευμένη σύγκριση με αυτό που συμβαίνει στις κοινωνίες των ζώων σε συνθήκες συνωστισμού. Παρατηρείται στα ζώα, ότι σε περιπτώσεις υπερπληθυσμού αντιδρούν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους με αποτέλεσμα την ελάττωση της γονιμότητας. Παρατηρείται π.χ. υπερβολική ενδοκρινική αντίδραση που οδηγεί σε καταστολή της αναπαραγωγικής λειτουργίας (σε λαγούς), αυξημένη ενδομητρική θνησιμότητα, αναστολή της ανάπτυξης ή ελαττωμένη γονιμότητα των ώριμων θηλυκών (σε ποντίκια), κανιβαλισμός με κατανάλωση των υπεράριθμων νεογνών (σε χρυσόψαρα), παρενόχληση των άλλων αρσενικών  κατά την προσπάθειά συνουσίας (σε περιστέρια). Ορισμένοι ερευνητές έχουν ονομάσει αυτά τα φαινόμενα, κατά τα οποία τα περισσότερα άτομα συμπεριφέρονται ανώμαλα και αποτυγχάνουν να αναπαραχθούν, «συμπεριφορικό καταποντισμό»[8]. Συμβαίνει άραγε κάτι ανάλογο σε συνθήκες αυξημένου άγχους στον άνθρωπο που συνωστίζεται μαζικά στις πόλεις;

Όπως κάθε φρούτο βρίσκει και τον φιλόσοφο του, έτσι και ο αντιναταλισμός εκφράζεται από τον καθηγητή φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο του Κέιπ Τάουν Ντέιβιντ Μπενατάρ ο οποίος, αφού επιχειρηματολογήσει εναντίον του πόνου, κάνει έκκληση: «αν έχετε καλή καρδιά, αποφύγετε να προκαλέσετε άλλο πόνο δίνοντας στον κόσμο παιδιά που προορίζονται να υποφέρουν. Μην χρησιμοποιείτε τα παιδιά σας ως μέσα» [9]. Ο καημός ενός ποιητή παλιότερα που δηλωνόταν με την έκφραση «γιατί να γεννηθώ;» περνάει σήμερα από λογική επεξεργασία. Αλλά στην πραγματικότητα, αυτή η διανοητική επεξεργασία αποκρύπτει μάλλον την αδυναμία αγάπης και την διάθεση αποφυγής της ευθύνης της μητρότητας και της πατρότητας.

Ο δυτικός πολιτισμός βρίσκεται υπό κατάρρευση. Η περιγραφή του Μυρέ στο «Αγαπητοί τζιχαντιστές»[10] είναι πολύ πετυχημένη. Η δύση, πιστεύοντας ότι είναι η αυτοκρατορία του Καλού, με λατρεία κάθε νεωτερικότητας και κάθε υπερβολικής πρότασης, αυτοκαταστρέφεται μέσα σε ένα κλίμα θετικής σκέψης, αισθητικής χειρουργικής, κατανάλωσης, συνεχούς γιορτής, χαράς και γενικευμένης διασκέδασης, αυτό που ο Μυρέ ονομάζει φεστιβισμό. Κατά τον Μυρέ δεν χρειάζεται καμία εξωτερική απειλή για να καταρρεύσει.

Ο Τζέιμς Λάβλοκ (1919 – ), χημικός, γιατρός και ερευνητής της NASA, που διατύπωσε, το 1975, την θεωρία της Γαίας[11], θεωρεί ως πιο σημαντικό να ασχοληθούμε με τον πλανήτη από ότι με τον άνθρωπο. Η θεωρία της γαίας περιλαμβάνει ένα φάσμα θεωριών: από την αρχή ότι η βιοσφαιρα της γης είναι ένα αυτοοργανωμένο σύστημα έως την άποψη ότι ολόκληρη η γη είναι ένας μοναδικός ενοποιημένος οργανισμός. Ορισμένοι μάλιστα πιστεύουν ότι είναι και νοήμων οργανισμός. Από την παρατήρηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ ωκεανών, ατμόσφαιρας και οργανισμών πρέπει να κάνει κανείς πολλά άλματα σκέψης για να καταλήξει στην θεωρία της ενιαίας γαίας που είναι ή μοιάζει με οργανισμό.

Η θεωρία της γαίας έχει προχωρήσει πολλά βήματα πέρα από τις ιδέες του ρεύματος της βαθειάς οικολογίας, που πρότεινε να σεβόμαστε και τις ανάγκες των άλλων ειδών. Εδώ πλέον πρόκειται για μία αφηρημένη ολοκληρωτική σύλληψη που οδηγεί σε δικαιολόγηση μισάνθρωπων απόψεων. Η θετική άποψη του Λάβλοκ για την υιοθέτηση της πυρηνικής ενέργειας, όπως την διατύπωσε το 2005, δείχνει τον τρόπο σκέψης του. Για να δικαιολογήσει την θέση του γράφει ότι αυτό είναι κάτι φυσικό: «Οι προκαρυωτικοί πρόγονοί μας εξελίχθηκαν πάνω σ’ ένα άμορφο πλανητικό σώμα από ραδιενεργά κατάλοιπα, προϊόν πυρηνικής έκρηξης αστρικού μεγέθους, έναν υπερκαινοφανή στον οποίο συνενώθηκαν τα στοιχεία που συνιστούν τον πλανήτη μας και μας». Είναι μια ανάλογη θέση με αυτό που ακούγεται συχνά ότι, μετά από μια πυρηνική καταστροφή, ο άνθρωπος θα εξαφανιστεί αλλά η ζωή θα συνεχίσει, αφού πιθανότατα θα παραμείνουν οι κατσαρίδες ή τα βακτήρια σε κάποιες κοιλότητες. Στην πραγματικότητα η θεωρία της Γαίας, ειδικά στην εκδοχή της του μοναδικού οργανισμού, οδηγεί σε έναν ισοπεδωτικό τρόπο σκέψης, ημι-μυστικιστικό, που δεν επιτρέπει καμία εμβάθυνση στις σχέσεις που αναπτύσσονται σε ένα οικοσύστημα και ακόμα περισσότερο σε μία κοινωνία, και έρχεται σε αντίθεση με την εξέλιξη δια της Φυσικής Επιλογής. Με μια νεφελώδη διάχυση στην κοινωνία, αυτές οι θεωρίες συνδέονται με τις new age ιδέες και τα αντιναταλιστικά ρεύματα σκέψης.

Δεν θεωρείται καθόλου πιθανόν τα ρεύματα αυτά να οδηγήσουν σε κάποιο ουσιώδες αποτέλεσμα, ούτε στις χώρες όπου πρωτοδιατυπώνονται αυτές οι ιδέες. Περισσότερο μπορεί να είναι πρόσχημα για αυτούς που θέλουν μια συνεχή ανέμελη ζωή. Επίσης είναι φανερό ότι αναπτύσσονται μόνο στην δύση και τις πλούσιες χώρες και είναι απίθανο να επεκταθούν στον υπόλοιπο πλανήτη.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας


[1] Το αντίθετό του, το ναταλιστικό κίνημα, εμφανίστηκε στην Γαλλία στο τέλος του 19ου αιώνα. Αυτό επεδίωκε την αύξηση των Γάλλων για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν την πληθυσμιακή αύξηση των Γερμανών. Κυρίως ήταν καθολικοί ενώ οι νεομαθουσιανοί ήταν σοσιαλιστές ή οπαδοί της ιδεολογίας του Διαφωτισμού. Οι ναταλιστές πέτυχαν, το 1920, να απαγορευτεί η προβολή και η πώληση υλικών για τον έλεγχο των γεννήσεων και συνέβαλαν στην στήριξη των πολύτεκνων οικογενειών. 

[2] ΛΟΑΤ (αγγλικά: LGBT) είναι ένα αρκτικόλεξο που προέρχεται από τις λέξεις Λεσβία, Ομοφυλόφιλος, Αμφιφυλόφιλος και Τρανς. Με την προσθήκη των όρων Κουήρ και Ίντερσεξ αναφέρεται ως ΛΟΑΤΚΙ (LGBTQI), όρος μη αποδεκτός από όλους.

[3] Queer:  ένας όρος ομπρέλα, που αφορά τις έμφυλες ταυτότητες, που δεν ανήκουν στην κατηγορία των ετεροφυλόφιλων. Αρχικά σήμαινε «περίεργος» ή «παράξενος». Η Queer θεωρία περί αυτοπροσδιορισμού χαρακτηρίζεται από αποστασιοποίηση ως προς τη δυαδικότητα των φύλων και δεν αποδέχεται τις παραδοσιακές έννοιες φύλων. Έτσι όσοι δεν θέλουν να προσδιοριστούν ως ΛΟΑΤ πολλές φορές αυτοπροσδιορίζονται ως queer.

[4] Έκφραση από το άρθρο της Anne O’Byrne, καθηγήτριας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης Stony Brook University: «Lessons from Anarchist Eugenics» Metodo Vol. 5, n. 2 (2017), όπου σχολιάζει το θεωρούμενο ως κλασικό βιβλίο για το queer ρεύμα: «Edelman, L. 2004. No Future: Queer Theory and the Death Drive. Durham: Duke University Press». Για τον Edelman και το queer ρεύμα υπάρχει αναλυτική παρουσίαση στην εργασία του Π. Αντωνιάδη: «Queer συνδεσμολογίες στη μετα-AIDS εποχή. Ηθική / πολιτική / επιθυμία. Το παράδειγμα του barebacking», στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών, το 2017, με τίτλο: «Φύλο, Πολιτισμός και Κοινωνία» του Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

[5] Louise Perry. A review of «Full Surrogacy Now: Feminism Against Family» by Sophie Lewis, Verso, 224 pages (May 2019). Δημοσιευμένο στο Quillete 30/3/2020.

[6] Στην σελίδα του Εθελοντικού Κινήματος Εξαφάνισης του Ανθρώπου αναφέρουν: «Όταν κάθε άνθρωπος επιλέξει να σταματήσει την αναπαραγωγή, η βιόσφαιρα της Γης θα επιστρέψει στην προηγούμενη δόξα της και όλα τα υπόλοιπα πλάσματα θα είναι ελεύθερα να ζουν, να πεθαίνουν, να εξελίσσονται (αν πιστεύουν στην εξέλιξη) και ίσως να ξεπεράσουν, τα «πειράματα» της φύσης που έχουν γίνει σε όλη τη διάρκεια των αιώνων.» http://www.vhemt.org/

[7] «μέτρον πάντων χρημάτων ἄνθρωπος, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν. [Για όλα τα πράγματα μέτρο – κριτήριο – είναι ο άνθρωπος, γι’ αυτά που υπάρχουν ότι υπάρχουν, και γι’ αυτά που δεν υπάρχουν ότι δεν υπάρχουν]. Μια έκφραση του σοφιστή Πρωταγόρα, εναντίον κάθε απόλυτης αλήθειας, που σημαίνει ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέτρο της αλήθειας και της γνώσης για όλα τα πράγματα. Κάθε ένας καταλήγει σε διαφορετικά συμπεράσματα από τα ίδια δεδομένα, καθώς η γνώση δεν προσδιορίζεται αντικειμενικά, αλλά μέσα από τους περιορισμούς που παρέχουν οι αισθήσεις και η αντίληψη του καθενός. Διατυπώθηκε για την υποκειμενικότητα και την σχετική αλήθεια κάθε άποψης. Αλλά ο άνθρωπος είναι πάντα το υποκείμενο και ο κριτής.

[8] Edward O. Wilson 1995. Κοινωνιοβιολογία. Η νέα σύνθεση. Συνοπτική έκδοση. Σελ. 656 Εκδόσεις Σύναλμα (στα ελληνικά το 2000)

[9] Ζήτη Σ., Μ. Θεωδοσιάδης & Γ. Κουτσαντώνης 2019. Οικο-χιλιασμός και αντιναταλισμός. Respublica. Τεύχος 2, σελ 87-104

[10] Φιλίπ Μυρέ 2017. Αγαπητοί τζιχαντιστές…. 128 σελ. Εκδόσεις Μάγμα. 

[11] Στην πραγματικότητα ο πρώτος που διατύπωσε απόψεις αυτού του τύπου ήταν ο Ρώσος γεωλόγος Βλαδιμίρ Ιβάνοβιτς Βερνάντσκι (1863-1945) που χρησιμοποίησε, το 1926, τον όρο Βιόσφαιρα, στο ομώνυμο βιβλίο του. Στην συνέχεια ο Βερνάντσκι είχε ασχοληθεί με την ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας στην Σοβιετική Ένωση.