Υπερασπίζοντας τον χαρακτήρα των ΜΚΟ

Η συζήτηση για τον ρόλο και τον χαρακτήρα των ΜΚΟ που βγήκε πάλι στην επιφάνεια με την υπόθεση Λιγνάδη και την σεξουαλική κακοποίηση νέων μεταναστών διαμορφώνει ένα αρνητικό κλίμα στην κοινωνία που στρέφεται εναντίον κάθε ΜΚΟ.

 Για τις συγκεκριμένες ΜΚΟ που ασχολούνται με το μεταναστευτικό, ο Γιώργος Ρακκάς έχει εκδώσει ένα πολύ διαφωτιστικό βιβλίο για τον ρόλο τους, όπου αποκαλύπτει τι γίνεται πίσω από την “βιομηχανία της αλληλεγγύης” στην χώρα μας. Πώς υπερβαίνουν το ρόλο τους και υποκαθιστούν το κράτος χρησιμοποιώντας τις διαθέσιμες χρηματοδοτήσεις από διεθνείς οργανισμούς και διεθνείς ΜΚΟ. Ο Γ. Ρακκάς διερευνά σε βάθος το θέμα και δείχνει πόσο προβληματική είναι η κατάσταση με την εμπλοκή ξένων παράκεντρων εξουσίας.

Δεν θα αναφερθώ τόσο στις συγκεκριμένες ΜΚΟ και στο μεταναστευτικό ζήτημα, που είναι ένα από τα κεντρικά πολιτικά θέματα. Αυτό το κείμενο  επιχειρεί να ξεκαθαρίσει τους όρους και τον γενικότερο ρόλο των ΜΚΟ αλλά και τις διαφορετικές στάσεις  απέναντι στις οργανώσεις των πολιτών που δεν σχετίζονται με το κράτος, ή χαμηλότερα επίπεδα διοίκησης όπως είναι η τοπική αυτοδιοίκηση.

Μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες εκτός του Κράτους βρίσκονταν οι συνδικαλιστικές οργανώσεις, οι επιστημονικοί φορείς, οι αθλητικοί σύλλογοι, οι κυνηγετικοί σύλλογοι και τα πολιτιστικά  σωματεία. Ήδη όμως από το 1951, με πρώτη την Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης, και ιδιαίτερα μετά το 1980 εμφανίστηκαν και στην Ελλάδα οργανώσεις ιδιαίτερου ενδιαφέροντος που είχαν χαρακτηριστικά ανάλογα με τα πολιτιστικά σωματεία που ήταν γνωστά μέχρι τότε. Εστίαζαν δηλαδή σε ένα συγκεκριμένο θέμα ή επιδίωξη το οποίο συσπειρώνει τα μέλη και απευθύνονται σε όλη την κοινωνία, τοπικά ή σε εθνικό επίπεδο. Οι πολίτες δηλαδή συσπειρώνονται και αυτο-οργανώνονται για την προώθηση ενός συγκεκριμένου σκοπού.  Καθώς αυτή η οργάνωση δεν βρίσκεται στους κόλπους του Κράτους, ονομάζεται Μη  Κυβερνητική Οργάνωση. Σε άλλες χώρες, και ιδιαίτερα στις  χώρες της ανατολικής Ευρώπης μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων,  η αναφορά διευρύνεται στον τίτλο προσθέτοντας στο Μη Κυβερνητική δύο ακόμα διευκρινίσεις: Μη θρησκευτική και Μη Πολιτική Οργάνωση. Αυτές οι τρεις διευκρινίσεις εξειδικεύουν ακόμα περισσότερο τον χαρακτήρα των οργανώσεων των πολιτών.

Στην πραγματικότητα βέβαια επειδή όλα είναι πολιτικά, όλα βασίζονται σε θρησκευτικές ή ιδεολογικές αντιλήψεις και όλα σχετίζονται με την ύπαρξη ή την δράση του Κράτους, ο όρος δεν μπορεί παρά να είναι σχετικός. Πράγματι, οι ΜΚΟ έρχονται σε αντιπαράθεση με το κράτος, την κυβέρνηση ή τον Δήμο αλλά άλλες φορές συνεργάζονται ή λειτουργούν συμπληρωματικά με αυτό, χρηματοδοτούμενες μάλιστα για ορισμένες δράσεις που περιλαμβάνονται στους σκοπούς τους. Ένα κριτήριο για την αυτονομία και την καθαρότητα των σκοπών τους είναι το ποσοστό εξαρτώμενης χρηματοδότησης από το κράτος. Κατά τον ίδιο τρόπο βέβαια θα πρέπει να εξετάζει κάνεις το ποσοστό χρηματοδότησης από συγκεκριμένους ιδιωτικούς φορείς- εταιρείες  για να κρίνει αν είναι ή έχουν καταστεί υποχείρια μιας συγκεκριμένης εταιρείας.

Υπάρχει μία κρατικιστική αντίληψη, σε πολλούς συνειδητή ή μη συνειδητοποιημένη, που εκφράζεται με την διατύπωση “πρέπει όλες αυτές οι ΜΚΟ να καταργηθούν και τον ρόλο τους να τον αναλάβει το κράτος”. Πρόκειται για μία αντίληψη φασίζουσα ή αυταρχική η οποία δεν μπορεί να δει την κοινωνία έξω από την δομή του Κράτους.

Μία ανάλογη διατύπωση συνδέεται με αριστερές ή αναρχικές αντιλήψεις που θεωρούν την κοινωνία και την αυτοοργάνωση της ως το μοναδικό τρόπο διαλόγου και δράσης των πολιτών, αλλά με έναν τρόπο όπου όλοι αποφασίζουν για όλα και έτσι περιττεύουν οι ιδιαίτερες συνομαδώσεις. Πρόκειται για μία εξίσου ολοκληρωτική αντίληψη όπου στην θέση του Κράτους έχει εγκατασταθεί, στον νου βέβαια μόνο αυτών που διατυπώνουν την ιδέα, μία κοινωνία η οποία δεν κάνει τίποτα άλλο από το να συσκέπτεται και να αποφασίζει για τα πάντα.

Από την άλλη πλευρά  υπάρχει  μία συγκεκριμένη διατύπωση που οχυρώνεται πίσω από την έκφραση “κοινωνία των πολιτών”, όπου κοινωνία των πολιτών εννοείται το πλέγμα των διαφόρων ΜΚΟ. Είναι μία αντίληψη που βλέπει το κράτος ως έναν μηχανισμό εχθρικό απέναντι στα άτομα – πολίτες τα οποία προσπαθούν να αυτοοργανωθούν για την εξυπηρέτηση των μερικών συμφερόντων τους. Σύμφωνα με αυτήν την λογική οι ΜΚΟ  αναλαμβάνουν την διαβούλευση και την διαπραγμάτευση με το κράτος. Οι ΜΚΟ δηλαδή, σύμφωνα με την φιλελεύθερη πολιτική ιδεολογία, είναι οι αντιπρόσωποι συγκεκριμένων συμφερόντων, σε μια κοινωνία ανταγωνισμού.

Ο κόσμος όμως είναι αυτό που είναι. Το κράτος είναι εδώ και 200 χρόνια η βασική οργάνωση της συλλογικής ζωής. Δεν μπορεί όμως ποτέ  η κεντρική πολιτική διαδικασία και η κάθε κυβέρνηση να προβλέψει, να οργανώσει ή να κατευθύνει τις διαθέσεις των πολιτών. Στην Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία η δυνατότητα αυτοοργάνωσης των πολιτών είναι κάτι το οποίο έχει κατοχυρωθεί. Εννοούμε αυτοοργάνωση για οποιονδήποτε λόγο ως διασφάλιση της ζωντάνιας της κοινωνίας και τροφοδότησης της πολιτικής, την οποία πάντα θεωρούμε ως την κεντρική έκφραση διακυβέρνησης και χειρισμού των διαφόρων υποθέσεων σε επίπεδο κράτους ή δήμου. Υπό αυτήν την έννοια οι ΜΚΟ κρατούν ζωντανή την πολιτική διαδικασία.

Ας δούμε μερικά βασικά ζητήματα για την δομή και την λειτουργία των ΜΚΟ.

Οι ΜΚΟ μπορούν να πάρουν διαφορετική νομική υπόσταση ανάλογα με το πως θέλουν να αναπτυχθούν. Άλλες είναι οργανωμένες με διαφανή και συλλογικό τρόπο, με ισότιμη συμμετοχή όλων των μελών, ως Σωματεία. Οι περισσότερες οργανώσεις όμως είναι Αστικές Μη Κερδοσκοπικές εταιρείες. Η διαφορά των δύο σχημάτων είναι ότι στο πρώτο υπάρχει το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στα μέλη  ενώ στην δεύτερη περίπτωση υπάρχει η “εταιρεία” χωρίς μέλη, αλλά με υποστηρικτές. Στην δεύτερη περίπτωση εντάσσονται οι διεθνείς οργανώσεις οι οποίες αναπτύσσουν βραχίονες σε κάθε χώρα. Στην περίπτωση αυτή υπάρχει ένα τοπικό Διοικητικό Συμβούλιο και εγγράφονται μόνο υποστηρικτές.

Η επιλογή Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας αντί του δημοκρατικότερου και διαφανούς Σωματείου συνδέεται συχνά με την διάθεση των ιδρυτών να παραμείνει η οργάνωση απαρέγκλιτα στον σκοπό της και να μην ανατραπεί στην περίπτωση που κάποιοι θελήσουν να την ελέγξουν μέσα από κατευθυνόμενες εκλογικές διαδικασίες. Στην περίπτωση οργάνωσης που ελέγχεται από έναν στενό πυρήνα ανθρώπων μόνο η έξωθεν καλή μαρτυρία διασφαλίζει το κύρος και την εμβέλειά της. Καθώς τα ζητήματα με τα οποία ασχολείται μια οργάνωση δεν αφορούν ή δεν ενδιαφέρουν άμεσα το σύνολο της κοινωνίας μιας περιοχής ή μιας χώρας, και καθώς αυτές οι οργανώσεις είναι ταγμένες για έναν συγκεκριμένο σκοπό είναι αποδεκτό να θέλουν να διασφαλίσουν τον χαρακτήρα, την κατεύθυνση και την στόχευσή τους. 

Οι ΜΚΟ υφίστανται κριτική από κύκλους των αντίθετων συμφερόντων. πχ η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία υφίσταται έναν μόνιμο πόλεμο από κυνηγετικούς κύκλους. Οι Κυνηγετικές Ομοσπονδίες που παρακρατούν χρήματα από την κυνηγετική άδεια που βγάζουν οι έλληνες πολίτες και με αυτά πληρώνουν την δική τους θηροφυλακή, υποκαθιστώντας το κράτος στον πυρήνα του που είναι η αστυνόμευση, διαμαρτύρονται εναντίον των περιβαλλοντικών ΜΚΟ που ελέγχουν τις πράξεις τους.

Στην περίπτωση των διεθνών ΜΚΟ δεν θα αποφύγω να αναφερθώ στον καθορισμό των στόχων δράσης και ελέγχου της δράσης από τα πάνω, από την κεντρική οργάνωση.  Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα που έγινε γνωστό στην Ελλάδα ήταν η αποβολή του ελληνικού τμήματος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα από την διεθνή οργάνωση όταν, στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, δραστηριοποιήθηκε σε βοήθεια και προς τους Σέρβους. Προς τιμή τους το ελληνικό τμήμα δεν ενέδωσε στις πιέσεις και οι Έλληνες Γιατροί Χωρίς Σύνορα συνέχισαν να βοηθούν Σέρβους αμάχους. Καθώς το γαλλικό τμήμα που είχε την μεγαλύτερη ισχύ επέβαλε την άποψή του, το ελληνικό τμήμα αποβλήθηκε. Ας μην ξεχνάμε ότι, εκ των ιδρυτών των Γιατρών Χωρίς Σύνορα και μετά των Γιατρών του Κόσμου, ήταν ο Μπερνάρ Κουσνέρ, πολιτικός διοικητής του Κοσσυφοπεδίου εκ μέρους του ΟΗΕ. Ο Κουσνέρ είχε ταχθεί με την διάλυση και κατακερματισμό της Γιουγκοσλαβίας. Ο Κουσνέρ διετέλεσε μετέπειτα Υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας. Βλέπουμε ότι ακόμη και στις κατ΄ εξοχήν Μη Κυβερνητικές διεθνείς ανθρωπιστικές οργανώσεις εισδύουν πολιτικά στοιχεία. Ας αναλογιστούμε τι συμβαίνει σήμερα με τις πολλές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα οι οποίες χρηματοδοτούνται  από το “open society” του δισεκατομμυριούχου Τζόρτζ Σόρος υπό την ομπρέλα του solidarity now.    

Αναφέρω στην συνέχεια παραδείγματα από δύο περιβαλλοντικές ΜΚΟ στις οποίες έχω ασχοληθεί πολύ ενεργά. Πρόκειται για οργανώσεις με διαφορετική δομή αλλά παρόμοια στόχευση στην διατήρηση της βιοποικιλότητας.

Η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία είναι Σωματείο. Σε αυτό γράφονται υποψήφια μέλη τα οποία αποκτούν την δυνατότητα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι μετά από έγκρισή τους από την Γενική Συνέλευση, η οποία εκλέγει και το Διοικητικό Συμβούλιο. Πέρα όμως από το Διοικητικό Συμβούλιο και τα δραστήρια μέλη υπάρχουν μόνιμοι εργαζόμενοι και συνεργάτες σε ειδικά προγράμματα. Παρόμοια δομή με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία έχουν και οι παλιές περιβαλλοντικές οργανώσεις στην Ελλάδα. Η δράση της είχε ως αποτέλεσμα την αποτροπή εξαφάνισης ορισμένων ειδών από την Ελλάδα και την κάπως καλύτερη προστασία των σημαντικών περιοχών για τα πουλιά στην Ελλάδα. Αυτά έγιναν με πιέσεις προς το Υπουργείο Περιβάλλοντος αλλά πολύ συχνά και σε συνεργασία με αυτό. Υπήρξαν περιπτώσεις όπου συγκεκριμένα προγράμματα της Ορνιθολογικής, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη, σταμάτησαν γιατί το  Υπουργείο Περιβάλλοντος ήθελε να πιέσει την οργάνωση. Ορισμένες κινητοποιήσεις από την αρχή της δημιουργίας της οδήγησαν σε αλλαγή ακόμα και του Νομικού πλαισίου. Ένα παράδειγμα είναι το σταμάτημα του ανοιξιάτικου κυνηγιού των τρυγονιών την δεκαετία του ‘80 μετά από συλλογή υπογραφών.

Ο Αρκτούρος είναι Αστική Mη Kερδοσκοπική Eταιρεία. Τα δέκα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου δηλαδή αποφασίζουν και την κύρια ευθύνη την έχει ο διαχειριστής. Οι υποστηρικτές έχουν δυνατότητα να συμμετέχουν σε ορισμένες δράσεις, αλλά τις κύριες δραστηριότητες αναλαμβάνουν τα στελέχη και οι εξωτερικοί συνεργάτες. Παρόμοια δομή έχουν οι περισσότερες νεότερες περιβαλλοντικές οργανώσεις. Πολλοί λένε ότι ο Γιάννης Μπουτάρης χρησιμοποίησε την οργάνωση για να φτιάξει το προφίλ του για να αναδειχθεί τελικά ως δήμαρχος ή και για να προωθήσει τα κρασιά. Μπορεί αυτό να είναι αλήθεια σε έναν βαθμό, όμως το αποτέλεσμα στην διατήρηση της αρκούδας ήταν πολύ μεγάλο καθώς οι πληθυσμοί από φθίνοντες και στα πρόθυρα της εξαφάνισης πολλαπλασιάστηκαν. Προστατεύτηκαν επίσης μετά από μελέτες, μεγάλες εκτάσεις δασικών περιοχών. Σήμερα ο Αρκτούρος έχει περιορίσει την δράση του κυρίως στα κέντρα ενημέρωσης και τα καταφύγια Λύκου και Αρκούδας, αλλά στην έναρξή του ήταν από τις πιο δραστήριες οργανώσεις στην Ελλάδα.

Ανάλογη είναι η δράση δεκάδων περιβαλλοντικών οργανώσεων και πρέπει να τους αναγνωριστεί η αποτελεσματικότητα και η δημοσιοποίηση των ζητημάτων με πολύ καλή τεκμηρίωση, πολλές φορές υψηλού επιπέδου και υπό το φως των πλέον προωθημένων επιστημονικών γνώσεων.  

Τα ερωτήματα που πρέπει να εξετάζονται, σε σχέση με τον ρόλο των ΜΚΟ και για το αν αυτές είναι όντως υγιείς οργανώσεις των πολιτών, είναι τα εξής:

α) Υπάρχει διαφάνεια και δημοκρατικότητα στο εσωτερικό τους;

β) Υπάρχει έλεγχος των πράξεων των στελεχών (υπαλλήλων ή τακτικών συνεργατών με αμοιβή τα οποία κατά κύριο λόγο είναι αυτά που διεκπεραιώνουν αλλά και συχνά αποφασίζουν), βάσει των αρχών και των στόχων της ΜΚΟ;

γ) Έχουν όντως δημιουργηθεί για την εξυπηρέτηση ενός σκοπού ή έχουν συσταθεί ad hoc (επί τούτου) για την εξυπηρέτηση μιας κατάστασης ή την αξιοποίηση κάποιων χρηματοδοτήσεων;

δ) Παρεκκλίνουν από τους διακηρυγμένους στόχους τους ή εξυπηρετούν άλλους στόχους (πολιτικούς, προβολή συγκεκριμένων προσώπων, αποτελούν οχήματα χαμηλής πολιτικής για διείσδυση των ιδρυτών σε άλλους χώρους κλπ.);

ε) Τηρούν τους νόμους της χώρας;

στ) Λαμβάνουν εντολές από ξένα κέντρα;

Αυτά είναι τα ερωτήματα και  το βασικό πλαίσιο για την εξέταση από τους πολίτες του τι συμβαίνει στις ΜΚΟ σε σχέση με τους σκοπούς τους και την λειτουργία τους. Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα είναι βασικές για τους πολίτες που θέλουν να δραστηριοποιηθούν σε μια οργάνωση συμμετέχοντας ή υποστηρίζοντας. Και μερικά από αυτά τα ερωτήματα είναι ερωτήματα που θα έπρεπε να θέτει το κράτος για την έγκριση ή την υποστήριξη της δράσης τους.   

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας