Τι οδηγεί τον σύγχρονο άνθρωπο στον ανορθολογισμό σε σχέση με την υγεία του;

Καταναλώνει κάποιος μπουγάτσα με τυρί γνωρίζοντας ότι πολύ συχνά το περιεχόμενο δεν είναι τυρί αλλά ένα ζυμάρι με γεύση τυριού. Παρόλα αυτά είναι μία τακτική συνήθεια, ιδίως στην Θεσσαλονίκη. Πώς παίρνει αυτήν την απόφαση;

Καταναλώνει κάποιος Coca-cola γνωρίζοντας ότι σε ένα ποτήρι υπάρχουν δύο ή τρεις κουταλιές ζάχαρης. Ή καταναλώνει την Coca-cola light ή zero γνωρίζοντας ότι το γλυκαντικό που περιέχει μπορεί να του προκαλέσει προβλήματα στο συκώτι. Κι όμως αυτό μπορεί να είναι μία καθημερινή συνήθεια.

Δεν αναφέρομαι σε άλλες εθιστικές συνήθειες όπως το κάπνισμα ή τα ναρκωτικά. Αλλά για πράγματα στην καθημερινότητά μας που μας οδηγούν σε εντελώς ανορθολογικές αποφάσεις.

Πώς περιμένουμε ότι ένας άνθρωπος θα λάβει μία απόφαση με σωστά κριτήρια για το αν θα κάνει ένα εμβόλιο όταν στην καθημερινή του ζώη παίρνει τόσες πολλές λανθασμένες αποφάσεις;

Τίθενται δύο ερωτήματα:

– Πόσο ελεύθερες είναι οι επιλογές μας;

– Πόσο ορθολογικά σκεφτόμαστε;

Οι επιλογές μας, που νομίζουμε ότι είναι ελεύθερες, είναι πολύ συχνά αποτέλεσμα συγκεκριμένων περιορισμών. Θα αγοράσεις ένα φθηνότερο και ίσως όχι ασφαλές τρόφιμο από τα Lidl για λόγους οικονομικούς. Δεν σου φτάνουν τα χρήματα για να πάρεις το καλύτερο. Ή δεν έχεις ενημερωθεί ή δεν θέλεις να μπεις στον κόπο να προμηθευτείς από έναν καταναλωτικό συνεταιρισμό πού διαθέτει βιολογικά και ασφαλή για την υγεία τρόφιμα. Δεν έχεις τον χρόνο και θα πάρεις αυτό που βρίσκεται μπροστά σου. Δεν το σκέφτεσαι καν και θα πάρεις αυτό που σου έρχεται πρώτο στον νου, αυτό δηλαδή που υποβολιμαία έχει εγκαταστήσει εκεί, στον νου σου, η διαφήμιση. Καταναλώνεις αυτό που καταναλώνουν και οι άλλοι γιατί αυτή είναι η περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Είναι αδύνατον και δεν θέλεις … βρε αδελφέ να τα σκεφτείς όλα με τρόπο ορθολογικό σαν ένας στρυφνός λογιστής και αφήνεσαι απλά στον αυθορμητισμό. Άλλωστε, ο κόσμος φαντάζει λαμπερός και διαθέσιμος και μπορείς να μετέχεις σε αυτό το πανηγύρι έστω και χωρίς να κάνεις την καλύτερη επιλογή·  σημασία έχει ότι μετέχεις.

Ειδικά στον σύγχρονο κόσμο της καταναλωτικής μαζικής δημοκρατίας και της διαφήμισης, οι επιλογές μας είναι τις περισσότερες φορές μη συνειδητές. Και το χειρότερο δεν μπαίνουμε καθόλου στον κόπο να τις σκεφτούμε ποτέ. Το μόνο μας παράπονο είναι ότι οι περιορισμοί στην υποσχόμενη απεριόριστη κατανάλωση ή στην κατανάλωση καλύτερων ή ακριβότερων πραγμάτων οφείλονται στην οικονομική μας ανεπάρκεια.

 Θα αρχίσουμε να σκεφτόμαστε κάποιες επιλογές μας όταν θα έχουμε ένα σοβαρό πρόβλημα και είμαστε αναγκασμένοι να αναθεωρήσουμε. Όταν παραδείγματος χάρη πάθουμε καρκίνο και θα πρέπει να σταματήσουμε το τσιγάρο ή όταν πάθουμε δυσπεψίες από την κατανάλωση μπουγάτσας με ψεύτικο τυρί και Coca-cola light.

Τα ζητήματα που σχετίζονται με την υγεία μας συνδέονται με την τροφή, τον βασικότερο τρόπο με τον οποίο συνδεόμαστε με τον κόσμο. Με την τροφή εισάγουμε στο σώμα μας υλικά. Το φαγητό είναι ο σημαντικότερος τρόπος αλληλεπίδρασης με τον κόσμο.

Πόσα όμως γνωρίζουμε για το σώμα μας, την δομή, την λειτουργία του και την φύση των υλικών που καταναλώνουμε; Και πόσα γνωρίζουμε για τις ασθένειες που συμβαίνουν στο σώμα μας;

Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει την δυνατότητα να γνωρίσει, αν θέλει, πολλά για την λειτουργία του σώματός του και να κατανοήσει τους παράγοντες που το καταβάλλουν. Υποτίθεται μάλιστα ότι γνωρίζει. Ότι έχει διδαχτεί επαρκώς βιολογία και φυσική ανθρωπολογία στην Μέση Εκπαίδευση. Απέχουμε πολύ από την εποχή που η ανθρωπότητα αντιμετώπιζε τις ασθένειες σαν κάτι που οφείλονταν σε δαιμόνια ή στην θεία δίκη. Η επιστήμη έχει προχωρήσει στην κατανόηση των λειτουργιών του σώματός μας και υποτίθεται ότι από την αναγέννηση και μετά ή τουλάχιστον τους τελευταίους αιώνες και πάντως από την εποχή που άρχισε η καθολική δημόσια παιδεία, η γνώση είναι κοινό κτήμα των ανθρώπων.

Κι όμως, η γνώση σχετικά με την λειτουργία του σώματός μας είναι κάτι το οποίο έχει θεωρηθεί μάλλον δευτερεύον. Η τεράστια αλλαγή στην κατανόηση της βιολογίας, μετά την ανακάλυψη του DNA δεν έχει γίνει κτήμα των ανθρώπων. Όπως δεν έχει γίνει κατανοητή η, συνεκτική για την βιολογία, θεωρία της φυσικής επιλογής, χωρίς μάλιστα την οποία η βιολογία δεν έχει κανένα νόημα.

Σαν να υπάρχει ένας τρόμος μπροστά στην ανακάλυψη της λειτουργίας του ίδιου του σώματός μας. Μπορεί αυτό να οφείλεται στην διαδεδομένη και πολύ λανθασμένη αντίληψη ότι πρόκειται για αναγωγή στην χημεία. Με παρόμοιο τρόπο αντιμετωπίζεται και η φυσική επιλογή. Σαν μία αναγωγή στο ζωώδες μέσα μας. Αυτό όμως είναι ένα μεγάλο λάθος πού γίνεται όταν ο νους μας είναι ακόμα στην εποχή του Νεύτωνα και στον μηχανικό τρόπο σκέψης. Η τεχνική που κυριαρχεί γύρω μας μας κάνει να σκεφτόμαστε σαν μηχανικοί.

Ακόμα και οι φιλόσοφοι είναι καθηλωμένοι στον μηχανικό ντετερμινιστικό τρόπο σκέψης. Όπως και οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κατανοούν ότι τα βιολογικά συστήματα δεν είναι ευθύγραμμα ντετερμινιστικά αλλά είναι πολύπλοκα και στοχαστικά, εμπεριέχουν δηλαδή την πιθανότητα, είναι ταχύτατα και αλληλοεπιδρώντα συστήματα και ως συστήματα αποκτούν ιδιότητες πολύ πέρα από αυτές των συστατικών τους. Διότι σ’ αυτά είναι η λειτουργία και η αλληλεπίδραση που έχει σημασία.

Η λειτουργία των φυσικών βιολογικών συστημάτων, από το βιοχημικό μοριακό επίπεδο έως το κύτταρο, τον οργανισμό και τα οικοσυστήματα, γίνεται κατανοητή σήμερα όλο και περισσότερο, αλλά αυτή η γνώση πολύ λιγότερο έχει επηρεάσει την σκέψη από άλλους επιστημονικούς τομείς. Ενώ η επιστήμη προχωράει, οι περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν συνειδητά ή ασυνείδητα να μην μπουν στον κόπο να γνωρίσουν τα στοιχειώδη τουλάχιστον. Η ίδια η δημόσια εκπαίδευση δίνει πολύ μικρή έμφαση στην κατανόηση της βιολογίας.

Το αποτέλεσμα είναι μία μεγάλη διαφορά μεταξύ του τρόπου που σκέφτονται οι βιοεπιστήμονες από τον τρόπο που σκέφτεται η πλειοψηφία. Η διαύγαση των αιτιών των ασθενειών δεν γίνεται κατανοητή. Ακόμη ο κόσμος σκέφτεται με όρους μανιχαϊστικούς. Με όρους καλού και κακού. Την εποχή του απόλυτου ατομικού ωφελιμισμού θεωρούμε ότι είναι καλό ότι μας δίνει δύναμη, διάθεση και ευεξία ενώ ότι κάνει το αντίθετο το θεωρούμε ως κακό. Καθώς έχουμε άγνοια για τις αιτίες των πραγμάτων, η έννοια του κακού προσωποποιείται. Έρχονται ξανά τα δαιμόνια στην επιφάνεια ως οι πηγές του κακού. Αυτή την φορά όμως τα δαιμόνια είναι άνθρωποι και συγκεκριμένα συμφέροντα. Οι θεωρίες συνωμοσίας, βασιζόμενες πάντα στην άγνοια και στην δεδομένη πεποίθηση των περισσότερων ανθρώπων ότι υπάρχει μία αέναη μάχη του καλού και του κακού, βρίσκουν έδαφος να αναπτυχθούν.

Ο Διαφωτισμός λοιπόν έχει αποτύχει. Ο ανορθολογισμός θριαμβεύει. Η κοινωνία είναι έρμαιο μιας πρωτόγονης σκέψης. Η υπόσχεση ότι η γνώση θα απελευθερώσει τον άνθρωπο φαίνεται ότι δεν ευοδώνεται.

Γιατί οι άνθρωποι, που ζουν στην καταναλωτική μαζική Δημοκρατία του τεχνολογικού πολιτισμού και ιδιαίτερα την εποχή του διαδικτύου, προτιμούν την ελαφρότητα, την αέναη γιορτή και την διασκέδαση από την σκέψη.

Ο νους των ανθρώπων κατακλύζεται από διαφημίσεις και μανιχαϊστικά θρίλερ που συσκοτίζουν την σκέψη. Από την άλλη πλευρά, πολύ συχνά, εμφανίζεται στο χώρο των επιστημόνων η αρρώστια που ονομάζεται επιστημονισμός. Διεκδικούν δηλαδή την επικυριαρχία της επιστήμης σε όλα τα παιδεία της ανθρώπινης σκέψης και δράσης, λες και όλα τα ζητήματα έχουν απαντηθεί. Αυτό οδηγεί σε επιφυλακτικότητα την κοινωνία και πρόκειται για μία μάλλον θετική αντίδραση, καθώς υπάρχει μία διαίσθηση ότι το επιστημονικό θα κυριαρχήσει πάνω στο πολιτικό, και μάλιστα την στιγμή που η επιστήμη εμφανέστατα δεν μπορεί να απαντήσει σε όλα, ή όταν γίνεται η βάση για την ανάπτυξη τεχνικών, πραγματικού ή φανταστικού, περιορισμού της ελευθερίας.

Μία προσπάθεια για συνεκτικότητα στην κοινωνία θα ήταν η διάχυση των κατακτήσεων της βιολογικής επιστήμης του τελευταίου αιώνα και η εκπαίδευση στην αναγνώριση του ψευδούς και του πρόχειρου. Τα σχετικά όμως με τον τρόπο ζωής, στον τεχνολογικό καταναλωτικό μαζικό πολιτισμό, είναι ζητήματα αξιών και αναπόφευκτα είναι ερωτήματα μακριάς διάρκειας.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας