Θανάτωση γυπών από ανεμογεννήτριες

Απόσπασμα από το Σχέδιο Δράσης για τους γύπες. [1]. Έχουν πολύ ενδιαφέρον τα δεδομένα που παρουσιάζονται.

Είναι φανερό ότι οι φύλακες των εταιρειών θάβουν τα πουλιά που βρίσκουν σκοτωμένα κοντά στις εγκαταστάσεις όπως είχε αποκαλυφτεί στον Έβρο το 1916. Σε λίγες περιπτώσεις τα βρίσκουν ερευνητές ή περιηγητές σε μια περιοχή. Καθώς οι περιπατητές και οι ορειβάτες δεν πάνε στα βουνά με αιολικά, το πρόβλημα δεν γίνεται αντιληπτό στην σοβαρότητά του. Οι συστηματικές καταγραφές αποκαλύπτουν το πρόβλημα.

Ο θάνατος σε Αιολικούς Σταθμούς Παραγωγής Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΑΣΠΗΕ) προέρχεται συνήθως μετά από πρόσκρουση των πουλιών με τις πτερωτές των ανεμογεννητριών.

Το είδος που αποδεδειγμένα υποφέρει περισσότερο από την ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας είναι το αγελαίο Όρνιο. Έχει, επίσης, αποδειχθεί πως τα όρνια έχουν μειωμένη πρόσθια όραση και περισσότερο ανεπτυγμένη την περιφερειακή λόγω του τρόπου πτήσης και αναζήτησης τροφής, καθώς και των ηθολογικών τους εξελικτικών προσαρμογών, αναζητώντας τροφή κοιτώντας προς το έδαφος και πλευρικά ώστε να έχουν οπτική επαφή με γειτονικά άτομα, αλλά παρουσιάζουν «τυφλές» περιοχές στο οπτικό τους πεδίο με μειωμένη αντίληψη του πρόσθιου χώρου (Martin et al. 2012).

Στη Μεσόγειο τα περισσότερα περιστατικά αφορούν στην Ιβηρική χερσόνησο. Πιο συγκεκριμένα, στην Ισπανία λειτουργούν 670 ΑΣΠΗΕ (16.000 ανεμογεννήτριες) με την ετήσια θνησιμότητα πτηνών λόγω πρόσκρουσης σε πτερωτές ανεμογεννητριών να κυμαίνεται μεταξύ 0,63 και 64,2 άτομα/ανεμογεννήτρια/έτος (Lekuona, 2001, Unamuno 2005, 2006). Συνολικά στην Ισπανία υπολογίζεται πως θανατώνονται 19.000- 1.000.0000 πουλιά κάθε χρόνο σε ΑΣΠΗΕ εκ των οποίων 1.000-2.000 είναι Όρνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η περιοχή της Ναβάρας όπου σε 10 ΑΣΠΗΕ με 368 ανεμογεννήτριες θανατώθηκαν περίπου 7.000 πουλιά σε ένα χρόνο (Atienza et al. 2008).

 Ωστόσο, το είδος κυριολεκτικά αποδεκατίζεται σε μεταναστευτικές στενωπούς, όπως στο Γιβραλτάρ, που αποτελούν οικολογικές παγίδες (ecological trap), καθώς το είδος τις χρησιμοποιεί σταθερά κατά τη φθινοπωρινή μετανάστευση (Strix 2012). Για παράδειγμα, στην Ταρίφα (σε μία περιοχή κοντά στα στενά του Γιβραλτάρ) σκοτώθηκαν 221 Όρνια σε 13 αιολικά με 296 ανεμογεννήτριες την περίοδο 2006-2009 (de Lucas et al. 2012). Υπολογίζεται πως το 5% των ανεμογεννητριών της Ισπανίας ευθύνεται για το 60% των θανάτων των γυπών (Atienza et al. 2008) ενώ τουλάχιστον 1.000 άτομα σκοτώνονται σταθερά ετησίως στους αιολικούς σταθμούς της Ισπανίας (Camiña pers. com.).

Ο Γυπαετός είναι επίσης ένα ιδιαίτερα ευάλωτο είδος σε προσκρούσεις με ανεμογεννήτριες λόγω του ενδιαιτήματος τους, όπως οροπέδια και κορυφογραμμές σε περιοχές με ταυτόχρονα υψηλό αιολικό δυναμικό οι οποίες επιλέγονται κατά προτεραιότητα από τους επενδυτές (Rushworth & Krüger 2014). Στη Νότια Αφρική εκτιμάται πως οι σχεδιαζόμενοι αιολικοί σταθμοί θα επηρεάσουν σημαντικά τον εθνικό πληθυσμό του είδους, αφού η χωροθέτηση τους βρίσκεται σε σημαντικές περιοχές για το είδος με 55% και 60% των ενηλίκων και ανωρίμων ατόμων να πραγματοποιούν πτήσεις στο ύψος των περισσότερων ανεμογεννητριών που σχεδιάζονται εντός του ενδιαιτήματος τροφοληψίας του (Reid et al. 2015). Παράλληλα, το 62% της ημερήσιας δραστηριότητας του είδους αφορά χαμηλές πτήσεις μέχρι 100 m από το έδαφος (Rushworth & Krüger 2014).

Παρομοίως, ο Μαυρόγυπας είναι είδος επιρρεπές σε προσκρούσεις με καλώδια μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος από την Ισπανία μέχρι την Μογγολία (Dixon et al. 2019) αν και θεωρείται ότι η θνησιμότητα του είδους οφειλόμενη σε αυτήν την αιτία υποεκτιμάται. Διαμελισμένοι Μαυρόγυπες έχουν συλλεχθεί κάτω από ανεμογεννήτριες στην Ισπανία και το φαινόμενο αναμένεται να ενταθεί με τον σχεδιασμό νέων αιολικών σταθμών εντός των περιοχών εξάπλωσης του είδους (Moreno-Opo and Guil 2007). Συνολικά, 30 Μαυρόγυπες έχουν συλλεχθεί νεκροί στην Ισπανία λόγω ηλεκτροπληξίας και πρόσκρουσης σε ανεμογεννήτριες (Moreno-Opo & Guil 2007).

Το πρόβλημα ωστόσο είναι σοβαρό για νησιωτικούς πληθυσμούς γυπών όπως της Κορσικής και της Κρήτης με ελάχιστη ικανότητα εποικισμού από άλλες περιοχές. Ειδικά για την Ελλάδα, τα δεδομένα που υπάρχουν για τις επιπτώσεις της λειτουργίας ΑΣΠΗΕ στην ορνιθοπανίδα αφορούν κυρίως δύο περιοχές όπου έχουν γίνει σχετικά ολιγοετείς αλλά συστηματικές καταγραφές, δηλαδή τη Θράκη και την Κρήτη (Ruiz et al. 2005, Carcamo et al. 2011, Doutau et al. 2011, Xirouchakis et al. 2009).Ειδικότερα, η ευρύτερη περιοχή του Έβρου και ολόκληρο το νησί της Κρήτης αποτελούν περιοχές υψηλού αιολικού δυναμικού ενώ παράλληλα φιλοξενούν σημαντικούς πληθυσμούς γυπών (Xirouchakis & Tsiakiris 2009).

Στον Έβρο, από την παρακολούθηση 127 ανεμογεννητριών σε 9 ΑΣΠΗΕ την περίοδο 2008-2010 βρέθηκαν 98 νεκρά πουλιά:

  • 1 Μαυρόγυπας (Aegypius monachus),
  • 4 Όρνια (Gyps fulvus),
  • 1 Γερακαετός (Hieraaetus pennatus),
  • 2 Φιδαετοί (Circaetus gallicus),
  • 3 Γερακίνες (Buteo buteo),
  • 2 Ξεφτέρια (Accipiter nisus),
  • 1 Καλαμόκιρκος (Circus aeruginosus),
  • 1 Βαλτόπαπια (Aythya nyroca),
  • Νησοπέρδικα (Alectoris chukar) και
  • 82 πουλιά από άλλα μικρότερα είδη (Kret et al. 2015).

 Επίσης, την ίδια περίοδο βρέθηκαν 186 νεκρά χειρόπτερα[2] (Γεωργιακάκης & Παπαδάτου 2011).  Άλλα πιο πρόσφατα περιστατικά (2010-2020) αφορούν έναν Μαυρόγυπα, έναν Θαλασσαετό (Haliaeetus albicilla) και έναν Κραυγαετό (Clanga pomarina) (WWF προσ. εποικ.)

Αντίστοιχα στην Κρήτη, την περίοδο 2007-2009 βρέθηκαν σε ΑΣΠΗΕ με 17 ανεμογεννήτριες 4 νεκρά Όρνια (1-3 νεκρά άτομα/έτος, Ξηρουχάκης κ.ά. 2009) ενώ την περίοδο 2012-2014 στα Αστερούσια Όρη, σε 2 ΑΣΠΗΕ με 15 ανεμογεννήτριες συλλέχθηκαν 8 νεκρά Όρνια, εκ των οποίων τα 7 έφεραν συντριπτικά κατάγματα πτερύγων προφανώς λόγω πρόσκρουσης με τις πτερωτές ανεμογεννητριών. Παράλληλα, σε έναν ΑΣΠΗΕ στο όρος Αποπηγάδι, με μόνο 3 ανεμογεννήτριες, βρέθηκαν την περίοδο 2011-2016 τρία διαμελισμένα Όρνια και 1 νεκρός Χρυσαετός κάτω από καλώδια μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος. Επίσης, το 2013 σε άλλους δύο ΑΣΠΗΕ (στην ανατολική Κρήτη) με 65 ανεμογεννήτριες βρέθηκε ακρωτηριασμένο 1 όρνιο ενώ το 2017-2018 σε τρείς ΑΣΠΗΕ (στην κεντρική Κρήτη) με συνολικά 26 ανεμογεννήτριες περισυλλέχθηκαν δέκα (10) νεκρά όρνια (ENVECO 2018). Συνολικά στο νησί σε διάστημα δέκα ετών έχουν εντοπιστεί (περιστασιακά είτε μετά από περιβαλλοντική παρακολούθηση) σε εννιά αιολικούς σταθμούς 30-35 νεκρά Όρνια. Δεδομένου ότι τα άτομα αυτά είναι οι καταγεγραμμένες απώλειες με εργασία πεδίου 20-40 ημέρων ετησίως το πραγματικό νούμερο εκτιμάται ότι είναι υψηλότερο. Για παράδειγμα, με βάση τα σχεδιαζόμενα έργα ΑΣΠΗΕ στην Κρήτη και την οικολογία του Όρνιου στο νησί υπολογίστηκε πως 84 άτομα σκοτώνονται ετησίως λόγω πρόσκρουσης με πτερωτές ανεμογεννητριών ενώ εξαιρώντας τις περιοχές του Δικτύου NATURA 2000 για τοποθέτηση ανεμογεννητριών οι απώλειες θα μπορούσαν να μειωθούν κατά 50% (Xirouchakis et al. 2019).

Επίσης, το 71% των επικρατειών Γυπαετού και το 65% των αποικιών του Όρνιου θα επηρεαστούν αρνητικά εφόσον οι θέσεις αναπαραγωγής τους βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των 3 km από σχεδιαζόμενους ΑΣΠΗΕ (Xirouchakis 2019). Παρομοίως, η εκτίμηση των σωρευτικών επιπτώσεων στον πληθυσμό του Μαυρόγυπα στη Θράκη θα είναι 8 έως 10 φορές μεγαλύτερες από ότι σήμερα και τα σχεδιαζόμενα έργα αιολικής ενέργειας θα επηρεάσουν το 44% του πληθυσμού του είδους, ενώ το 90% των θανάτων θα λαμβάνουν χώρα στους πυρήνες κατανομής του είδους διότι τα σχετικά έργα δεν τηρούν αποστάσεις ασφαλείας (Vasilakis et al. 2017). Επιπλέον, στις περιοχές τροφοληψίας ο κίνδυνος θανάτωσης σε αιολικούς σταθμούς θα είναι επίσης υψηλός και καθόλου αμελητέος, αναλογιζόμενοι πως το 68% των πτήσεων του Μαυρόγυπα είναι μεταξύ 33-110 m από το έδαφος, δηλαδή στην επικίνδυνη ζώνη πρόσκρουσης με τα πτερύγια των ανεμογεννητριών (Vasilakis et al. 2016).

Συμπερασματικά και σε κάθε περίπτωση είναι επιτακτική ανάγκη η χαρτογράφηση ευαισθησίας (sensitivity mapping) και θα αποτελέσει ένα πολύτιμο εργαλείο για τη διασφάλιση της διατήρησης των γυπών στην Ελλάδα και η χώρα μας είναι η μοναδική εξαίρεση στην Ευρώπη που αν και διαθέτει δεν το κατοχυρώνει θεσμικά (Δημαλέξης κ.ά. 2010, Vasilakis et al. 2017, Xirouchakis et al. 2019).


[1] Ξηρουχάκης, Σ., (επιμ., 2019). Σχέδιο Δράσης για τρία πτωματοφάγα είδη ορνιθοπανίδας (γύπες): Γυπαετό (Gypaetus barbatus), Όρνιο (Gyps fulvus), Μαυρόγυπα (Aegypius monachus). Έργο LIFE-IP 4 NATURA: Ολοκληρωμένες δράσεις για τη διατήρηση και διαχείριση των περιοχών του δικτύου Natura 2000, των ειδών, των οικοτόπων, και των οικοσυστημάτων στην Ελλάδα (LIFE16 IPE/GR/000002). Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, Αθήνα, 180 σελ. & 6 Παραρτήματα. Διαθέσιμο στον ιστότοπο: https://edozoume.gr/wp-content/uploads/2020/07/Vultures-Multispecies-AP.pdf?fbclid=IwAR3S-F0FJIa9QEAT32u7IH_223GMBUle2DBEjlzq3EZKKkH8UrTVZNRK_hg

[2] νυχτερίδες