Γράμμος. Ατελέσφορες προσπάθειες προστασίας 30 ετών.

Το κείμενο αυτό γράφηκε σαν παράδειγμα για το πώς έχουν προχωρήσει τα πράγματα σχετικά με την διαχείριση των Προστατευόμενων Περιοχών στην Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες, μετά από τον νόμο πλαίσιο για το φυσικό περιβάλλον 1650 του 1986. Υπάρχουν λίγες περιοχές που όσον αφορά τις προσπάθειες για την προστασία της βιολογικής ποικιλότητας και του τοπίου, έχουν πολύ μακρά ιστορία, ήδη από την δεκαετία του  ᾿30.  Οι περισσότερες όμως προσπάθειες προστασίας είναι πρόσφατες στην χώρα μας. Επαρκή προστασία ελάχιστες περιοχές έχουν στην Ελλάδα, ειδικά καθώς αρκεί μια νομοθετική αλλαγή, μερικές φορές σε επίπεδο υπουργικής απόφασης,  για να επιτραπούν έργα και δραστηριότητες που μπορούν να αλλοιώσουν ακόμα και την φυσιογνωμία τους.

Όσον αφορά τον Γράμμο, έτυχε να έχω μια συνεχή εμπλοκή από την αρχή των πρώτων καταγραφών,  μελετών και προσπαθειών διατήρησης. Η ιστορία που ακολουθεί δείχνει  πώς εξελίχθηκε η «προστασία»  της φύσης στην Ελλάδα από το τέλος της δεκαετίας του ᾿80 μέχρι σήμερα. Αναγκαστικά το κείμενο έχει έναν προσωπικό τόνο.

Σκάλα Μεγάλη Πέτρα.jpg

Η πρώτη επαφή με τον Γράμμο και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Βελγίου

Η σχέση μου με το Γράμμο ξεκινάει το 1988. Λίγες μέρες αφότου πήρα το πτυχίο βιολογίας και πριν να πάω στο στρατό, ξεκίνησε το πρώτο πρόγραμμα για την αρκούδα στην Ελλάδα. Υπεύθυνος ήταν ο Γιώργος Μερτζάνης που τότε έκανε στην Γαλλία το διδακτορικό του για το είδος και συντονιστής ο Γιάννης Πεταμίδης, διευθυντής στο Υπουργείο Γεωργίας. Ήταν ένα έργο που υλοποιούσε το Υπουργείο Γεωργίας σε συνεργασία με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Βελγίου και την Εταιρεία Προστασίας της Φύσης. Ήταν ένα από τα πρώτα ευρωπαϊκά προγράμματα για το φυσικό περιβάλλον στην Ελλάδα, τέσσερα χρόνια πριν να υιοθετήσει η Ε.Ε. την οδηγία για την δημιουργία του δικτύου NATURA. Στην Ελλάδα τότε πολύ λίγη σημασία έδινε κανείς στην αρκούδα αλλά και γενικότερα στην προστασία της φύσης. Τρεις μόνο οργανώσεις υπήρχαν: η Εταιρεία Προστασίας της Φύσης, Η Ελληνική Εταιρεία Προστασίας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού και η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία.

Ο στόχος μας ήταν να καταγράψουμε την παρουσία του είδους με παρατηρήσεις στο πεδίο και ερωτηματολόγια. Η λύση που βρήκε το υπουργείο ήταν να προσληφθούμε ως εποχιακοί δασοφύλακες. Απέκτησα έτσι την εμπειρία του δασοφύλακα για τέσσερις μήνες, στους νόμους Φλώρινας, Καστοριάς και Κοζάνης.

Κατεβαίνοντας από το λεωφορείο στην Καστοριά και καθώς έβαζα το ορειβατικό σακίδιο στην πλάτη για να πάω στην δασική υπηρεσία, είδα στον δρόμο ένα κομμάτι δέρματος από πόδι βιζόν. Το έπιασα και προσπαθούσα να καταλάβω τι ήταν. Με πλησίασε κάποιος μου συστήθηκε σαν γουναράς και ορειβάτης και με καλωσόρισε στην Καστοριά.

Στην δασική υπηρεσία το κλίμα τότε ήταν πολύ διαφορετικό. Ο υπεύθυνος θήρας, με τον οποίον έπρεπε να συνεργαστώ, ήταν κυνηγός και ειρωνικός απέναντι στην προστασία της αρκούδας και στο υπουργείο, στο οποίο υπηρετούσε. Δεν έδειξε καμία προθυμία να με βοηθήσει σε μετακινήσεις και διαμονή, αντίθετα με την Φλώρινα προηγουμένως. Ευτυχώς ο Αντώνης Δήμου, ο ορειβάτης,  με φιλοξένησε στο γουναράδικο. Κοιμόμουν τα βράδια εκεί, δίπλα σε σωρούς από δέρματα και μηχανές ραψίματος. Και πολλές φορές πήγαμε μαζί με τον Αντώνη και την γυναίκα του στις πιο δύσκολες και απρόσιτες θέσεις στον Γράμμο. Μαζί τους είδα για πρώτη φορά και αγριόγιδα. Ευτυχώς κάποιοι υπάλληλοι της δασικής υπηρεσίας, κυρίως το χαμηλότερο στην ιεραρχία προσωπικό, με βοήθησε στις μετακινήσεις και είχαν κάποια έννοια όταν βρισκόμουν μόνος σε κάποια από τα ξύλινα φυλάκια στο δάσος και πολύ μακριά από οικισμούς.

Περπατώντας μία ημέρα σε ένα δασικό δρόμο άκουσα φωνές μέσα στο δάσος και ένα στρατιωτικό τζιπ με σταμάτησε. Από το δάσος βγήκαν φαντάροι κρατώντας προσεκτικά ένα φορείο γεμάτο με δεκάδες σκουριασμένα μεταλλικά «κουτιά». Μου εξήγησαν ότι ήταν νάρκες και αυτοί ήταν από μία μονάδα που έβγαζε τις νάρκες που είχαν απομείνει εκεί από τον εμφύλιο. Άκουσα πολλές ιστορίες για αγελάδες που ανατινάχθηκαν, για τις εκρήξεις όταν είχε πιάσει φωτιά στο βουνό, για αλυσοπρίονα που καταστράφηκαν όταν η αλυσίδα χτυπούσε σε μία σφαίρα σφηνωμένη στον κορμό. Επισήμως κανένας δεν υπέγραψε ακόμα ότι  Γράμμος είναι αποναρκοθετημένος. Έκτοτε όμως πήγα παντού όπου μπορούσες να περπατήσεις στο βουνό χωρίς να συμβεί κάτι.

Πλαγιά.jpgΦωτογραφία: Ο εγκαταλελειμμένος οικισμός Πλαγιά στον Νότιο Γράμμο

Με τον Γράμμο ενθουσιάστηκα, λόγω ποικιλίας βλάστησης και τοπίου. Μετά τον Βαρνούντα και το Βίτσι όπου είχα κάνει έρευνες μέχρι τότε, βαθύσκια «χωματοβούνια» με ομαλές καμπύλες γραμμές και εκτεταμένα δάση, ο αψύς Γράμμος μου ταίριαζε περισσότερο. Με τα φαράγγια και τις βραχώδεις ορθοπλαγιές μου θύμιζε την Αρκαδία και τα φαράγγια στο χωριό μου. Μια αντίθεση του άγριου και του οικείου που συνάντησα αργότερα στον Ταΰγετο και στην Αμοργό.

Ο πληθυσμός της αρκούδας, που εκείνη την δεκαετία απειλούταν σοβαρά, ήταν εδώ σε σαφώς καλύτερη κατάσταση. Αλλά και τα αρπακτικά πουλιά, ο ασπροπάρης και ο χρυσαετός, ήταν συνεχώς παρόντα στις κορυφογραμμές. Οι αλπικοί τρίτωνες αλλά και δύο άλλα είδη τριτώνων, επίσης παρόντες σε πολλές θέσεις με νερά.

Εκείνη την περίοδο προωθούνταν η ιδέα, του υπουργού του ΠΑΣΟΚ Φίλλιπου Πετσάλνικου, να δημιουργηθεί στον Γράμμο ένα Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης. Ήταν η εποχή που ο Ανδρέας Παπανδρέου, θέλοντας να περάσει ένα άλλο κλίμα και για να ενσωματώσει την αριστερά, είχε κάνει βουλευτή τον αρχηγό του Δημοκρατικού Στρατού (των ανταρτών) Μάρκο Βαφειάδη. Ο Βαφειάδης μάλιστα είχε ανταλλάξει δημοσίως χειραψίες με τον αρχηγό του Εθνικού Στρατού, Θρασύβουλο Τσακαλώτο, το 1984. Πολύ σωστά ειπώθηκε το επιχείρημα ότι ακόμα και στην Ισπανία τα μνημεία ήταν αφιερωμένα σε όλους τους νεκρούς ισπανούς, στον εκεί εμφύλιο. Στον Γράμμο τα  μνημεία που είχαν στηθεί έγραφαν για αγώνες εναντίον αναρχο-κομουνιστο-βουλγαρο-ληστο-συμμοριτών. Μέχρι τότε ανέβαιναν στον Γράμμο και στο Βίτσι κυρίως  βασιλικοί και παλιοί ταγματασφαλίτες για επινίκιες τελετές ή μνημόσυνα. Πολύ αργότερα άρχισαν να ανεβαίνουν οργανωμένα στο βουνό η Γενική Γραμματέας του ΚΚΕ Αλέκα Παπαρήγα και η ΚΝΕ.

Στην πραγματικότητα όμως κυριαρχούσε στην ιδέα, για το Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης, η οικονομική της διάσταση. Όπως το σκέφτομαι τώρα ήταν μια έκπτωση στον οικονομισμό και την χειραγώγηση, κλασική μιας «πασοκικής» στάσης που τότε τα ανήγαγε όλα σε τέτοιου τύπου δράσεις για να προκαλέσει το ενδιαφέρον. Το Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης θα ήταν ένας χώρος με ξενοδοχεία και κέντρα άθλησης στο βουνό και μάλιστα σε ένα από τα πολύ ωραία μέρη: τα λιβάδια Κοτύλης. Αυτό μου φάνηκε τόσο παράλογο καθώς τα λιβάδια αυτά ήταν από τα πιο όμορφα τοπία που μπορούσες να δεις τότε και όπου νωρίς την άνοιξη έβλεπες να βόσκουν ζαρκάδια. Πήγα και συνάντησα τον Πετσάλνικο και αυτός με παρέπεμψε στην νομάρχη, την Άννα Διαμαντοπούλου. Πρότεινα να γίνει αυτό το Πάρκο Συμφιλίωσης κοντά σε κάποιο οικισμό ώστε να είναι πιο λειτουργικό και να υπάρχουν μικρότερες επιπτώσεις. Έγραψα μάλιστα και ένα κείμενο στην «Οικολογική εφημερίδα» που κυκλοφορούσε τότε από την ομάδα Οικολογική Πρωτοβουλία στην Αθήνα στην οποία συμμετείχα. Κανένας στη Νομαρχία δεν δέχτηκε τις ενστάσεις μας και το έργο ξεκίνησε. Ολοκληρώθηκε μετά από 25 χρόνια με ενέργειες της βουλής, καθώς συνάντησε ιδιαίτερες δυσκολίες, αφού δεν υπήρχε νερό κοντά, αλλά και κατασκευαστικά προβλήματα που οφείλονταν στις δύσκολες συνθήκες κατά τον χειμώνα.

πρόβατα.jpg

Το Σχέδιο Δράσης για την Αρκούδα και ο Γράμμος

Μετά το τέλος αυτής της τετράμηνης έρευνας πήγα φαντάρος για δύο χρόνια. Ξανανέβηκα στο βουνό το 1991 μαζί με τον Γιάννη Ιωαννίδη στο πλαίσιο του προγράμματος Απογραφής της Πανίδας της Ελλάδας του Υπουργείου Γεωργίας, που είχε αναλάβει ο καθηγητής μας στην οικολογία Γιάννης Ματσάκης. Με αυτό κάναμε σύντομες αποστολές σε διάφορες περιοχές και είχαμε την αίσθηση ότι είμαστε κάτι σαν τους πρώτους εξερευνητές για την φύση. Η αμοιβή κάθε φορά, ίσα που κάλυπτε τα έξοδά μας για την εξόρμηση. Αυτή ήταν μάλλον και η τελευταία αποστολή αυτού του προγράμματος. Μείναμε για μερικές μέρες σε μικρά ξύλινα καταλύματα της δασικής υπηρεσίας δίπλα στον Αλιάκμονα και κατάλαβα ότι χρειάζονταν εκτεταμένη έρευνα και ένα οργανωμένο πρόγραμμα για να έχουμε μια καλή εικόνα της πανίδας του βουνού.

Ξαναπήγα στο Γράμμο το 1994 μαζί με τον Στρατή Μπουρδάκη στο πλαίσιο του πρώτου προγράμματος για την αρκούδα που οργανώσαμε με τον Αρκτούρο, που μόλις είχε δημιουργηθεί. Συντονιστές για το πρόγραμμα είμαστε εγώ και ο Γιώργος Μερτζάνης. Με τον Στρατή ερευνούσαμε τους δασωμένους ορεινούς όγκους σε Φλώρινα, Καστοριά και Κοζάνη. Ο στόχος ήταν να καταγράψουμε την παρουσία του είδους και τις προτιμήσεις του σε τροφή και ενδιαίτημα, σε όλες τις φάσεις του βιολογικού του κύκλου, και να εντοπίσουμε τις πιο ευαίσθητες ζώνες. Κάναμε μία καταγραφή κάθε ενάμιση μήνα, ώστε να έχουμε δύο καταγραφές ανά εποχή. Κάθε καταγραφή κρατούσε 22 συνεχόμενες ημέρες. Από το πρωί έως το βράδυ είμαστε στα βουνά καλύπτοντας σχεδόν όλους τους δευτερεύοντες δασικούς δρόμους και μερικά μονοπάτια αλλά και σε κατάλληλες θέσεις σε αγροτικές περιοχές, στα όρια της εξάπλωσης του είδους.

Μέναμε σε όποιο κατάλυμα υπήρχε πιο κοντά στο βουνό της κάθε μέρας και σε μερικά εγκαταλειμμένα παλιά δημόσια κτήρια της δασικής υπηρεσίας. Η κατάσταση όμως ήταν διαφορετική από παλιά. Τα ξύλινα καταλύματα της δασικής υπηρεσίας, στα οποία είχα μείνει κατά τις προηγούμενες επισκέψεις στον Γράμμο, είχαν τώρα καταστραφεί από τους Αλβανούς που μετακινούνταν τότε προς την Ελλάδα για να βρουν δουλειές. Μέσα στα καταλύματα αυτά άναβαν φωτιές και μερικές φορές χρησιμοποιούσαν τα ίδια τα ξύλα για να ζεσταθούν.

Είχαμε ένα παλιό αυτοκίνητο που είχε αποσυρθεί από την τροχαία. Τόσο παλιό που σε κάποια όπισθεν ο λεβιές μας έμεινε στο χέρι και χρειάστηκε να οδηγήσουμε 15 χιλιόμετρα με όπισθεν έως το πλησιέστερο χωριό, όπου μπορούσε να έρθει η οδική βοήθεια. Μία άλλη φορά, δίπλα στον Αλιάκμονα κάηκαν όλες οι ασφάλειες για τα φώτα και δεν μπορούσαμε να οδηγήσουμε βράδυ. Προσπαθήσαμε να κοιμηθούμε μέσα στο αυτοκίνητο τυλιγμένοι με τους χάρτες και αλλάζοντας πλευρό καθώς  ξεπάγιαζαμε. Έκτοτε έχω πάντα στο αυτοκίνητο έναν υπνόσακο.

Το καλοκαίρι, με την ζέστη, δεν είχαμε άλλη λύση από το να κάνουμε μπάνιο στον Αλιάκμονα, όπου όμως ανακάλυπτες ότι η βίδρα έφτανε μέχρι τα 1.400 μέτρα υψόμετρο και οι πέστροφες πηδούσαν δίπλα μας ανεβαίνοντας προς τις πηγές του ποταμού. Η συνεχής παρουσία μας στο βουνό μας έδωσε πολλές πληροφορίες για όλα τα είδη. Εκτός από τα πουλιά η έκπληξη ήταν και τα είδη των ερπετών, καθώς βρήκαμε εδώ την αμμόσαυρα και την οχιά των ορεινών λιβαδιών (Vipera berus), που μερικά χρόνια πριν είχαμε ανακαλύψει με τον Γιάννη Ιωαννίδη – για πρώτη φορά στην Ελλάδα – στον Βαρνούντα. Και τα δύο είδη στο νοτιότερο σημείο εξάπλωσής τους στην Ευρώπη.

Στο πλαίσιο του προγράμματος έγιναν και μερικές δράσεις από τον Αρκτούρο που είχαν πολύ καλή αποδοχή. Δόθηκαν οι πρώτες ηλεκτροφόρες περιφράξεις για μελισσοκομικές μονάδες, για να αποτρέπονται επιθέσεις από αρκούδες και μπήκαν οι πρώτες μπάρες ελεγχόμενης πρόσβασης για οχήματα για να κλείνουν μερικοί δευτερεύοντες δασικοί δρόμοι ώστε οι αρκούδες, τα ζαρκάδια και άλλα είδη που πρέπει να βρίσκονται σε ήσυχα μέρη τον χειμώνα να μην ενοχλούνται και να αποτρέπεται η πρόσβαση σε λαθροθήρες. Καταφέραμε τότε, μετά από πολλές γραφειοκρατικές δυσκολίες, να εκδοθεί διάταξη που επιτρέπει τον εποχιακό αποκλεισμό της πρόσβασης σε οχήματα.

Στο τέλος του προγράμματος για την αρκούδα, στο Σχέδιο Δράσης για το είδος, ο Γράμμος κρίθηκε σαν μία από τις πιο σημαντικές περιοχές, γιατί έχει μεγάλο πληθυσμό αλλά και γιατί συνδέει τους πληθυσμούς Ελλάδας – Αλβανίας αλλά και τους πληθυσμούς της Πίνδου με την υπόλοιπη βαλκανική. Αποφασίστηκε λοιπόν, στο επόμενο πρόγραμμα που υλοποίησε ο Αρκτούρος σε συνεργασία με το υπουργείο Περιβάλλοντος, να εκπονηθεί Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη για την θεσμοθέτηση του Γράμμου ως Εθνικό Πάρκο. Ανέλαβα συντονιστής αυτής της μελέτης. Θα γινόταν καταγραφές από ειδικούς για όλες τις ομάδες ειδών αλλά θα καταγράφονταν και οικονομικά, κοινωνικά και χωροταξικά στοιχεία. Στο τέλος θα καταλήγαμε σε σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος για την θεσμοθέτηση της περιοχής.

κολάρο.jpgΦωτογραφία: Από την διαδικασία τοποθέτησης ραδιοκολάρου για παρακολούθηση μετακινήσεων

Η Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη Γράμμου και οι προσδοκίες

Με τον δασολόγο Βασίλη Βιτανιώτη πήγαμε, στις αρχές του 1997, στο Νεστόριο και νοικιάσαμε ένα σπίτι για να μένουν όλοι οι ερευνητές. Για τα επόμενα δύομιση χρόνια θα ασχολούμαστε με το βουνό και με καταγραφές για την πανίδα και την χλωρίδα. Ξεκινήσαμε βάζοντας παγίδες για αρκούδες για να κάνουμε ραδιοπαρακολούθηση των μετακινήσεων τους. Εκεί πιάσαμε για πρώτη φορά αρκούδα στο πλαίσιο τέτοιου προγράμματος στην Ελλάδα. Πολλοί ήρθαν και συμμετείχαν ως εθελοντές, ξενυχτώντας στην αρχή τα βράδια, για να δουν αν θα «κτυπήσουν» οι παγίδες καθώς έπρεπε να επέμβουμε αμέσως ή παρακολουθώντας στην συνέχεια τις κινήσεις του είδους στο βουνό.

Αλλά δεν ήταν μόνο οι αρκούδες. Οι εντυπωσιακοί πληθυσμοί των τριτώνων, τα αγριόγιδα που καταγράφαμε με τον Χαριτάκη Παπαϊωάννου, η χλωρίδα που κατέγραφε ο Γιώργος Κοράκης και τα αρπακτικά πουλιά που καταγράφαμε με τον Στρατή Μπουρδάκη. Για τα κοινωνικά ζητήματα συμμετείχε ο καθηγητής κοινωνικής λαογραφίας Βασίλης Νιτσιάκος και ο Μιχάλης Αράπογλου ενώ για τα δάση ο ερευνητής του ΕΘΙΑΓΕ Στέλιος Γκατζογιάννης.

Ο Γράμμος είχε γίνει ένα κέντρο για πολλούς ερευνητές στην Ελλάδα σε μία εποχή που ακόμα η ενασχόληση με την πανίδα και την χλωρίδα έμοιαζε κάπως περίεργη αλλά ήταν πλέον αποδεκτή σε σχέση με πριν από δέκα χρόνια.  Παρόλα αυτά το κλίμα δεν ήταν πάντα θετικό και οι ειρωνείες για τους «οικολόγους» πολλές. Μια χαρακτηριστική σκηνή ήταν μια μέρα στο Πληκάτι όπου μια γιαγιά, μάλλον όχι πολύ καλά στα μυαλά της, άρχισε να φωνάζει ότι μας είδε που αμολήσαμε φίδια από ένα δοχείο! Πιθανά είδε το δοχείο με το δόλωμα που βάζαμε στις παγίδες για την αρκούδα ή τα φαγητά που ανοίξαμε καθώς μείναμε ώρες ακίνητοι παρακολουθώντας με το τηλεσκόπιο τα αγριόγιδα και τον χρυσαετό. Έπρεπε να πιώ πολλά τσίπουρα στα καφενεία για να έχω μια έμμεση και καθαρή επικοινωνία με τους ανθρώπους στα χωριά. Απέκτησα όμως πολλούς φίλους.

Εκείνη την περίοδο διάβασα τα πάντα που βρήκα για τον εμφύλιο και ειδικά τα κείμενα για τις μάχες, αφού βρίσκαμε συνεχώς μπροστά μας ορύγματα και αυτοσχέδια πολυβολεία. Σε μία από τις πρώτες μου επισκέψεις στο βουνό είχα βρει μέσα στην βομβαδισμένη και κατεστραμμένη εκκλησία του χωριού Γράμμος ανθρώπινα κόκαλα και κρανία, πιθανά από τον εμφύλιο. Τα μάζεψα και τα έβαλα σε μία άκρη, εκεί που υπήρχε παλιά το ιερό. Τότε δεν είχε κτιστεί κανένα από τα νέα σπίτια που βλέπουμε σήμερα στο χωρίο και το μόνο κτήριο ήταν το καφενείο όπου συγκεντρώνονταν οι ημινομάδες κτηνοτρόφοι  το καλοκαίρι.

Μου είχε προκαλέσει μεγάλη κατάπληξη ο βράχος που ονομάζεται «Χάρος», μία μεγάλη ορθοπλαγιά από όπου γκρεμίστηκαν αντάρτες για να μη συλληφθούν, όπως λέγεται. Έπρεπε να διαβάσω το δίτομο βιβλίο του ιστορικού  Γιώργου Μαργαρίτη για τον εμφύλιο πόλεμο, όπου καταλαβαίνεις ότι συνέβη σε μία άλλη εποχή όπου ο αντίπαλος έπρεπε να εξοντωθεί πάση θυσία. Μια εποχή πολύ διαφορετική από την εποχή της συναίνεσης που ζούσαμε. Σήμερα τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά και μόνο στα λόγια και για πολιτικάντικους λόγους προσπαθεί κάποιος να αναδημιουργήσει ένα εμφυλιοπολεμικό κλίμα, ξεχνώντας ότι ήταν επρόκειτο για έναν καταστροφικό πόλεμο.

Ο παππούς, στο σπίτι του οποίου νοικιάζαμε, μας έλεγε ότι είχε πολεμήσει και από τις δύο πλευρές, μάλλον υποχρεωτικά, και η γυναίκα του μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου είχε φύγει στην Πολωνία μαζί με την κόρη τους. Έτσι παντρεύτηκε για δεύτερη φόρα στην Ελλάδα αφού δεν υπήρχε δυνατότητα επαναπροσέγγισης. Γνωρίσαμε μάλιστα την κόρη του το δεύτερο καλοκαίρι που είμαστε εκεί. Είχε έρθει από τον Καναδά για να τον δει.

Πυρσόγιαννη.jpgΦωτογραφία: Πυρσόγιαννη

Καθώς έπρεπε να καταγραφούν ιστορικά και κοινωνικά στοιχεία είχα γνωρίσει όλους τους ανθρώπους που είχαν κάποια υπεύθυνη θέση στα χωριά της περιοχής. Οι περισσότεροι αναρωτιόντουσαν τι θα κερδίσουν από όλο αυτό και το βασικό μας επιχείρημα ήταν ότι θα έχουμε τουρισμό που θα αφήσει χρήματα στην περιοχή. Ήταν τότε της μόδας οι όροι «οικοτουρισμός» και «αγροτουρισμός». Με έκπληξη όμως διαπίστωσα, στην Πυρσόγιαννη, ότι κάποιοι ήταν αντίθετοι. Μέλη του συλλόγου Πυρσογιαννιτών, που έχουν κάνει μία υποδειγματική διατήρηση του χωριού τους, μου είπαν ότι δεν τους ενδιαφέρει μια τέτοια τουριστική ανάδειξη και δεν θέλουν να μεταβληθούν τα μαστοροχώρια του νοτίου Γράμμου σε μια τουριστική ατραξιόν όπως το Νυμφαίο, στο Βίτσι και ο Άγιος Παντελεήμονας, στον Κάτω Όλυμπο. Ότι θέλουν να διατηρήσουν την παράδοση, την ιστορία και την συνέχεια για αυτούς και τις επόμενες γενιές· να υπάρχει κάτι αυθεντικό. Ήταν από τις πιο ωραίες εκπλήξεις και από τα μεγαλύτερα μαθήματα που έλαβα με την συνειδητοποίηση στην πράξη ότι ο πολιτισμός μας έχει σαν κέντρο του την ωφελιμιστικότητα και την εκμετάλλευση ανθρώπων και φύσης.

Κάναμε πολλές παρουσιάσεις τοπικά με τα αποτελέσματα των ερευνών και τις πρώτες προτάσεις για την θεσμοθέτηση του Εθνικού πάρκου. Είχαν διπλό χαρακτήρα: μια επιστημονική παρουσίαση των αποτελεσμάτων και ταυτόχρονα έναν απλό και κατανοητό τρόπο μεταφοράς των αρχών διατήρησης των ειδών και του τοπίου. Σε μία από αυτές ήρθε στο τέλος κάποιος και μου είπε: «Συγχαρητήρια. Τα είπες πολύ ωραία και καταλάβαμε τι έχουμε στον τόπο μας. Αλλά και αυτός ο Γιώργος Κοράκης, πολύ επιστήμονας…». Εννοείται ότι δεν είχε καταλάβει τους επιστημονικούς όρους που χρησιμοποίησε στην παρουσίασή  του ο Γιώργος. Αλλά και μόνο οι εικόνες και το πλήθος των στοιχείων που παρουσίασε έδιναν σε όλους την αίσθηση της ποικιλίας και της σημαντικότητας της χλωρίδας της περιοχής.

Σε μία άλλη παρουσίαση στη Νομαρχία Καστοριάς δήμαρχοι και κοινοτάρχες από διπλανούς οικισμούς διαμαρτύρονταν γιατί δεν συμπεριλάβαμε και τις δικές τους εκτάσεις  στην περιοχή μελέτης. Όμως ήδη η έκταση μελέτης ήταν μεγάλη καθώς, εκτός από τον κεντρικό και νότιο Γράμμο, περιλάμβανε και τις εκτάσεις – χαμηλότερων υψομέτρων με τα εκτεταμένα δάση – ανατολικά μέχρι το Νεστόριο, τις δυτικές πλαγιές του Βοΐου και την μικρή Όντρια, έναν βραχώδη σχηματισμό που αξίζει να προστατευτεί ως φυσικός σχηματισμός και ιδιαίτερο τοπίο. Οι εκτάσεις αυτές εκτός από την αρκούδα ήταν σημαντικές για τα πουλιά και περιλαμβάνονταν στις Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά σύμφωνα με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία και το BirdLife International. Το υπουργείο Περιβάλλοντος όμως, χωρίς μελέτη οριοθέτησης, δήλωσε ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας, κατηγορία NATURA για την ορνιθοπανίδα, μόνο τον κεντρικό και νότιο Γράμμο.

aqychr.jpgΦωτογραφία: Χρυσαετός

Αντιδράσεις στην προστασία αλλά αντιγραφή και υιοθέτηση της μελέτης

Η μελέτη τελείωσε το 1999. Στον Γράμμο είχαμε ήδη τεκμηριωμένες πληροφορίες, πολύ περισσότερες  και αναλυτικότερες από άλλες περιοχές που ήταν προστατευόμενες εδώ και δεκαετίες. Οι απόψεις από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και το Υπουργείο Γεωργίας για την μελέτη ήταν θετικές. Ο Γιώργος Ντούρος, διευθυντής τότε στο Τμήμα Εθνικών Δρυμών και Αισθητικών Δασών, πρόσωπο με μεγάλο κύρος και δράση, δήλωσε δημόσια ότι ήταν από τις πληρέστερες και πιο συνεκτικές μελέτες που είχε δει. Η μελέτη αποτέλεσε έκτοτε την βάση για να όσους έγραψαν στην συνέχεια βιβλία ή οδηγούς ξενάγησης για τον Γράμμο.

Το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος που είχαμε διαμορφώσει έπρεπε να το προωθήσει το Υπουργείο Περιβάλλοντος, τοπικά για διαβούλευση και στις νομικές υπηρεσίες για επεξεργασία. Στάλθηκε για γνωμοδότηση στις νομαρχίες Καστοριάς και Ιωαννίνων με καθυστέρηση δύο ετών, υπό την πίεση της Ε.Ε. που εγκαλούσε την χώρα για καθυστερήσεις στην λήψη μέτρων για τις περιοχές NATURA. Αυτή η καθυστέρηση και η ελάχιστη δράση υπό πίεση διαπιστώνεται συνήθως με όλες αυτές τις πρωτοβουλίες  Το ελληνικό κράτος κινείται για τις χρηματοδοτήσεις αλλά για τα μέτρα προστασίας κινείται μόνο υπό την πίεση ποινών και προστίμων για παραβάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας. Εκείνη την περίοδο σχεδιάζονταν η οργάνωση των Φορέων Διαχείρισης των Προστατευόμενων Περιοχών με χρηματοδότηση για την πρώτη περίοδο λειτουργίας αποκλειστικά από την Ε.Ε.  Το Υπουργείο ήθελε κατ΄ αρχάς να συμπεριλάβει και τον Γράμμο στο πρόγραμμα.

Η διαβούλευση όμως για τον Γράμμο συνέπεσε με τις νομαρχιακές εκλογές και πραγματοποιήθηκε χωρίς εκπροσώπηση από το Υπουργείο Περιβάλλοντος. Ο νομάρχης τότε Καστοριάς, Καπαχτσής, το είδε σαν ευκαιρία να δείξει μαχητικότητα έναντι των οικολόγων που εκτός του ότι … «προστατεύουν τις αρκούδες» πρότειναν και την «απαγόρευση της εκτός σχεδίου δόμησης». Υπερασπιζόταν δηλαδή την εκτός σχεδίου δόμηση σε μια περιοχή χωρίς υποδομές και με τόσα πολλά χωριά κατεστραμμένα και εγκαταλελειμμένα που είχαν μεγάλη δυνατότητα να κτιστούν με οργανωμένο τρόπο.

Κάλεσε λοιπόν Νομαρχιακό συμβούλιο και προσκάλεσε τον Αρκτούρο να διατυπώσει τις απόψεις του. Μου έδωσε τον λόγο να παρουσιάσω τις προτάσεις μας. Μίλησα σύντομα και με αισιοδοξία καθώς το κλίμα μέχρι τότε ήταν πάρα πολύ θετικό και θεωρούσα δεδομένο ότι όλοι θα ήθελαν να υπάρξει στην περιοχή τους ένας Φορέας Διαχείρισης Προστατευόμενης Περιοχής. Αυτός όμως στην συνέχεια έκανε μία μεγάλη επίθεση και μας αποκάλεσε … «αρκουδιάρηδες». Έγινε μεγάλη φασαρία και πολύ δύσκολα, μέσα στο προεκλογικό κλίμα,  αυτοί που πίστευαν ότι θα ήταν καλό για την περιοχή να θεσμοθετηθεί ένα Εθνικό Πάρκο μπορούσαν να διατυπώσουν μια σοβαρή πρόταση. Πολλοί παράγοντες, που έλαβαν τον λόγο στην σύσκεψη, ζητούσαν να μην υπάρξει κανένας νέος φορέας και να αναλάβει την διαχείριση της Προστατευόμενης Περιοχής η Νομαρχία ή η τοπική Διεύθυνση Δασών. Οι εκπρόσωποι των κυνηγετικών οργανώσεων που παραβρέθηκαν, υποβοηθούμενοι από «επιστήμονες» της ομοσπονδίας τους, επιτέθηκαν στον σχεδιασμό της Ε.Ε. για τις περιοχές NATURA.

Όλα αυτά τα έδειχνε η τηλεόραση απευθείας χωρίς να το ξέρουμε. Την άλλη μέρα πολλοί άνθρωποι στον δρόμο με σταματούσαν και ζητούσαν συγγνώμη για αυτό το κλίμα. Βρέθηκα τις επόμενες μέρες να με καλούν στην τηλεόραση και στα ραδιόφωνα της Καστοριάς. Η πρώτη ερώτηση- παγίδα ήταν συνήθως ποια είναι η γνώμη μου «ως οικολόγου» για την γούνα, αλλά αυτό το ξεκαθάρισα αμέσως καθώς είπα ότι ασχολούμαστε με τα άγρια είδη και όχι με τα εκτρεφόμενα. Έγινε πάντως κατανοητό στους απλούς πολίτες ότι μπορούσε και άξιζε να υπάρχει προστασία και ανάδειξη στον Γράμμο.

Δεν ξέρω τους λόγους, αλλά ο συγκεκριμένος νομάρχης δεν επανεξελέγη. Ούτε όμως και η θεσμοθέτηση προχώρησε. Έτσι ο Γράμμος δεν βρέθηκε στις περιοχές που το 2003 απέκτησαν Φορέα Διαχείρισης Προστατευόμενης Περιοχής, παρά το ότι είχε πολύ καλύτερη τεκμηρίωση από πολλές περιοχές που εντάχθηκαν στο πρόγραμμα του Υπουργείου Περιβάλλοντος.

Λυκόραχη.jpgΦωτογραφία: Ποτίστρα από κορμό οξυάς στην Λυκόραχη. 

Υπήρχαν κάποια ζητήματα που έπαιξαν μεγάλο ρόλο στην στάση των τοπικών παραγόντων ώστε να είναι αντίθετοι στην δημιουργία νέων δομών για το φυσικό περιβάλλον, πέρα από το ότι ήθελαν να χειρίζονται αυτοί και μόνο τις χρηματοδοτήσεις από τα προγράμματα προστασίας και όχι ένας φορέας που θα ξέφευγε από τον έλεγχό τους.

Να μια χαρακτηριστική περίπτωση: Η Νομαρχία υλοποιούσε ένα σχέδιο για την ανάδειξη του Γράμμου. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν η διαμόρφωση μονοπατιών στον Γράμμο. Ο εργολάβος, σύζυγος της Διευθύντριας Τεχνικών Υπηρεσιών – όπως έμαθα εκ των υστέρων-, αντί να συντηρήσει τα πολλά υφιστάμενα μονοπάτια του Γράμμου άρχισε να ανοίγει νέα «μονοπάτια» σαν στενούς δασικούς δρόμους, με  μικρά ερπυστριοφόρα χωματουργικά μηχανήματα. Αυτά έκαναν μεγάλη καταστροφή και προκαλούσαν διάβρωση. Έστειλα λοιπόν επιστολή στο Υπουργείο Γεωργίας και η επέμβαση αυτή απαγορεύτηκε. Έτσι λοιπόν απέκτησα έναν ορκισμένο εχθρό χωρίς να τον ξέρω.

Ιδού όμως και το οξύμωρον: Μετά την ολοκλήρωση της Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης, η νομαρχία Καστοριάς εκπόνησε μια παρόμοια μελέτη, στο πλαίσιο του προγράμματος με το οποίο έφτιαχναν τα παραπάνω μονοπάτια. Κάναμε πολλές συσκέψεις και τους προτείναμε να κάνουν κάποια εξειδικευμένη μελέτη ή άλλα έργα διατήρησης και ανάδειξης και να μην επαναλάβουν την μελέτη με τις ίδιες ακριβώς προδιαγραφές. Καθώς φαίνεται όμως η ωφέλεια για τους μελετητές στους οποίους ανέθεσαν την μελέτη ήταν πολύ μεγάλη, αφού πολύ εύκολα αντέγραψαν την δική μας  κατά 90% στο περιεχόμενό της, ακόμα και στα ορθογραφικά λάθη και στην μορφοποίηση. Μεταξύ αυτών των μελετητών ήταν και καθηγητής του ΑΠΘ που έχει διαπρέψει στην συνέχεια σε παρόμοιες τακτικές. Κάποιοι φίλοι μου πρότειναν τότε να καταθέσω μήνυση για κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας. Θεώρησα όμως, ότι θα ήταν καλό να μην έρθουμε σε σύγκρουση με την νομαρχία, καθώς η «μελέτη τους» τεκμηρίωνε την ανάγκη για το Εθνικό Πάρκο Γράμμου και θα ήταν μάλλον θετική η συμβολή της για την επίσπευση της τελικής θεσμοθέτησης. Αλλά όπως φάνηκε τελικά, στην δημόσια διαβούλευση, άλλα ήταν τα κριτήρια με τα οποία κινήθηκαν οι εκπρόσωποι της νομαρχίας.

Αγιος Ζαχαρίας.jpgΦωτογραφία: Ο Άγιος Ζαχαρίας, εκκλησία του 16ου αιώνα μέσα στο δάσος. Στην περιοχή υπήρχε και μοναστήρι που καταστράφηκε από τουρκαλβανούς κατά τα ορλωφικά,  το 1769. 

Αναιμικές και αποσπασματικές προσπάθειες προστασίας

Η έλλειψη θεσμοθέτησης οδήγησε σε υποβάθμιση ορισμένων σημαντικών περιοχών. Το 2000 ξεκίνησε η υλοτομία στο μικτό δάσος Τσάρνου που είχε να υλοτομηθεί από την εποχή του εμφυλίου καθώς υπήρχαν νάρκες. Για να γίνουν οι υλοτομίες αποχαρακτηρίστηκε από Καταφύγιο Άγριας Ζωής. Δηλώθηκε ότι η οικονομική κατάσταση στην Καστοριά, μετά την πτώση του τζίρου στην γούνα και την ανεργία στον κλάδο, έστρεψε ορισμένους κατοίκους της περιοχής στην υλοτομία. Πολύ λίγοι όμως ωφελήθηκαν πραγματικά. Αυτοί ήταν κυρίως οι έμποροι ξυλείας. Η περιοχή στερήθηκε την δυνατότητα να έχει ένα δάσος που θα μπορούσε να ήταν σαν τα παρθένα δάση – σε φυσική εξέλιξη.

Σκέφτομαι όμως ότι ευτυχώς ο Γράμμος έχει ακόμα ένα τέτοιο τμήμα, μικρό – μόλις 130 εκταρίων – που έχει χαρακτηριστεί ως Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης, αλλά που μπορεί να δείξει πως είναι μια περιοχή σχετικά ανεπηρέαστη. Επίσης το Τσάρνο ήταν έξω από την περιοχή NATURA και φαινόταν σαν μεγάλος πλεονέκτης κάποιος που ζητάει διατήρηση εκτός περιοχής NATURA, όταν και εντός αυτών των ζωνών συμβαίνουν τόσες καταστροφές. Είναι πάντα θέμα ιεράρχησης προτεραιοτήτων στους στόχους της διαχείρισης.

Παρά την απόρριψη της θεσμοθέτησης,  η νομαρχία Καστοριάς  ήθελε να υλοποιήσει μέτρα που είχαν προταθεί στην μελέτη. Με κάλεσαν πολλές φορές για να τους καταθέσω προτάσεις που θα είχαν ωριμότητα για να τις υλοποιήσουν. Εννοείται προτάσεις  για την προστασία και την ανάδειξη του Γράμμου, διότι τέτοιου τύπου προγράμματα διατίθεντο για χρηματοδότηση. Υλοποιήθηκαν λοιπόν με αυτόν τον τρόπο μερικά έργα. Δημιουργήθηκε π.χ. μια μικρή ταΐστρα για τον Ασπροπάρη. Δημιουργήθηκε όμως με μια τεράστια καθυστέρηση ετών και χωρίς να κρατήσουν χρήματα για την συντήρησή της και την τροφοδοσία, ενώ το αυτοκίνητο που προβλέπονταν αγοράστηκε εξ αρχής και μπήκε απλά στον στόλο της νομαρχίας. Ο ασπροπάρης εν τω μεταξύ εξαφανίστηκε από την περιοχή.

Επιτυχημένο ήταν το έργο για την αποκατάσταση μιας μικρής λίμνης στην θέση Μουτσάλια (Αρρένες). Είχα προτείνει αυτήν την αποκατάσταση για να επαναφέρουμε την κατεστραμμένη λίμνη, μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα υδροληψίας, στην αρχική της μορφή κυρίως για την αντιμετώπιση πιθανών απειλών για τους τρίτωνες στην άλλη μεγάλη και γνωστή λίμνη που βρίσκεται κοντά της. Ο μηχανικός της νομαρχίας που το ανέλαβε ήταν ένας πολύ συνεπής άνθρωπος και το προχώρησε με πολύ υπευθυνότητα.  Ίσως μάλιστα αυτό το έργο να είναι ένα από τα πρώτα έργα αποκατάστασης στην Ελλάδα που είχε ως κύριο στόχο την διατήρηση της βιοποικιλότητας.

Οι τρίτωνες έγιναν γνωστοί. Έλεγαν μάλιστα σε όλα τα χωριά του Γράμμου ότι έχουμε και εμείς δρακόλιμνες, όνομα μιας αλπικής λίμνης στην Τύμφη που οφείλει το όνομά της στους τρίτωνες, και όλοι ήθελαν να τις αναδείξουν. Ο καθένας όμως όπως το φανταζόταν. Όπως στην πλευρά των Ιωαννίνων όπου κάποιοι, στην Αετομηλίτσα, έβαλαν στις λίμνες με τους τρίτωνες ψάρια,  με αποτέλεσμα αυτά να τους εξαφανίσουν.

Αετομηλίτσα λίμνη.jpgΦωτογραφία: Μία από τις δρακόλιμνες στην Αετομιλίτσα

Με δράσεις του Αρκτούρου έγιναν πολλά άλλα έργα και παρεμβάσεις όπως η γενίκευση των ηλεκτροφόρων περιφράξεων για τις μελισσοκομικές μονάδες, η διάθεση σκύλων της φυλής ελληνικός ποιμενικός για την φύλαξη των κοπαδιών, η δημιουργία Κέντρου Ενημέρωσης στο Νεστόριο, ένα πακέτο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για δημοτικά και γυμνάσια που υιοθετήθηκε από το Υπουργείο Παιδείας και η τοποθέτηση πινακίδων ερμηνείας περιβάλλοντος για τους επισκέπτες σε πολλές θέσεις στο βουνό. Αλλά αυτά έγιναν αποσπασματικά και χωρίς συνέχεια καθώς δεν υπήρχε ένας φορέας να τα συντονίσει.

Σε συνεργασία με Αλβανικές περιβαλλοντικές οργανώσεις και την εκεί δασική υπηρεσία, εκπονήσαμε μια μελέτη και για τον Δυτικό Γράμμο και τον Μοράβα με αποτέλεσμα να υπάρχει μια ολοκληρωμένη πρόταση για προστασία εκατέρωθεν και με ζώνες που θα είχαν συνέχεια.  Αν και η περιοχή στην Αλβανία είναι υποβαθμισμένη λόγω αποψιλώσεων, παρουσιάζει πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία και αξίζει η ενιαία προστασία για την διατήρηση των ειδών, ειδικά του αγριόγιδου και των αετών.  Η Ντάρδα, ένα χωριό στον Μοράβα, ήταν κάποτε το θέρετρο της Κορυτσάς και θα μπορούσε η ευρύτερη περιοχή να τύχει προστασίας, αν υπάρξει και εκεί πραγματική ευαισθητοποίηση.

Στον Γράμμο εκπονήσαμε για πρώτη φορά μια λιβαδοπονική μελέτη με νέες προδιαγραφές, που λαμβάναν υπόψη και την βιοποικιλότητα. Αυτή εκπονήθηκε με την συνεργασία του Εργαστηρίου Λιβαδικής Οικολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης, υπό  τον συντονισμό του διεθνούς κύρους καθηγητή λιβαδοπονίας Βασίλη Παπαναστάση. Οι προδιαγραφές αυτές μάλιστα αποτέλεσαν το πρότυπο για τον πρόσφατο εκσυγχρονισμό των παλιών προδιαγραφών.

Εκπονήσαμε επίσης μια μελέτη για την επανεισαγωγή του ελαφιού και του αγριόκουρκου στον Γράμμο. Και τα δύο είδη είχαν εξοντωθεί παλιότερα από λαθροθήρες. Τον αγριόκουρκο τον εξόντωσαν κάποιοι στρατιωτικοί επί χούντας, που κυνηγούσαν εκεί με τα στρατιωτικά τους όπλα.  Η μελέτη εκπονήθηκε, παρουσιάστηκε σε επιστημονικό συνέδριο αλλά δεν πληρώθηκε ποτέ. Κάποιοι στην νομαρχία ήθελαν συνεργασία μέχρι να πάρουν πληροφορίες και να καταθέσουν τις προτάσεις τους αλλά κάποιοι άλλοι θυμούνταν την παλιά αντίθεση και βρήκαν προφάσεις για να εμποδίσουν την πληρωμή. Είχαμε επισκεφτεί τότε με τον Αντώνη Ρήγα την Κορσική για να δούμε το επιτυχημένο πρόγραμμα επανεισαγωγής του κορσικάνικου ελαφιού που είχε εξαφανιστεί και αναρωτιόμαστε τι έχει συμβεί και κανένα τέτοιο πρόγραμμα δεν έχει υλοποιηθεί στην Ελλάδα.  Στην πράξη διαπιστώσαμε, με την μελέτη  στον Γράμμο, ότι πλέον δεν ήταν πολύ καλές οι συνθήκες για τον αγριόκουρκο αφού οι υλοτομίες και οι δρόμοι είχαν προχωρήσει σε μερικές περιοχές που ήταν κατάλληλες για το είδος ενώ για το ελάφι δεν μπορεί να γίνει κάτι αν δεν παρθούν μέτρα σε μια ευρύτερη περιοχή που να περιλαμβάνει και χαμηλότερα υψόμετρα. Παρόμοιοι περιορισμοί υπάρχουν για άλλα είδη που έχουν εξαφανιστεί στην Ελλάδα. Πάντα η αδυναμία να γίνει κάτι έγκειται στην αδιαφορία για μακρόπνοα προγράμματα και στην βαριεστιμάρα των υπηρεσιακών παραγόντων.  Η Κύπρος π.χ. έκανε ένα πρόγραμμα για επανεισαγωγή του όρνιου που φαίνεται επιτυχημένο. Αντίθετα εδώ τα τελευταία 40 χρόνια απλά παρακολουθούμε την εξαφάνιση των τελευταίων αποικιών από την ηπειρωτική Ελλάδα.

Lacagi.jpgΦωτογραφία: Αμμόσαυρα στον Γράμμο

Το 2008 εκπονήθηκε, με πρωτοβουλία της Αναπτυξιακής Ηπείρου, μια μελέτη που αφορούσε μια ευρύτερη περιοχή από τον Γράμμο έως το Πωγώνι. Μου ζητήθηκε να συμμετάσχω. Η πρόταση κατάληξε σε παρόμοια  ζώνωση και ρυθμίσεις με την αρχική μελέτη. Και αυτή όμως έμεινε στα χαρτιά. Αυτό είναι άλλωστε κάτι σύνηθες. Στο Υπουργείο Περιβάλλοντος τα πράγματα είναι όπως στο Υπουργείο Παιδείας. Κάθε υπουργός θέλει να αφήσει την σφραγίδα του αλλά και να βρει έναν τρόπο να πουλήσει εκδούλευση σε τοπικούς παράγοντες. Οι παλιές μελέτες μένουν στο συρτάρι και νέες εκπονούνται. Νέοι νόμοι για τις προστατευόμενες περιοχές ψηφίζονται, αλλά η συγκεκριμένη προστασία και διαχείριση τοπικά παραμένει αναιμική.

Πέρασαν τα χρόνια της μνημονικής αδράνειας και το 2019 η περιοχή του Γράμμου εντάχθηκε στον νέο Φορέα Προστατευόμενων Περιοχών Δυτικής Μακεδονίας. Ήταν η λύση που βρήκε η προηγούμενη κυβέρνηση για να δηλώσει στην Ε.Ε. ότι κάνει κάποια διαχείριση σε όλες τις περιοχές NATURA. Προσλήφθηκαν κάποιοι άνεργοι για οκτώ μήνες, χωρίς καμμία επιμόρφωση. Η σύμβασή τους έληξε και πλέον αναμένεται το νέο σύστημα διαχείρισης των Προστατευόμενων Περιοχών.  Με τον νέο νόμο του 2020 που ονομάζεται «εκσυγχρονισμός της περιβαλλοντικής νομοθεσίας» ο Γράμμος θα ενταχθεί υπό την εποπτεία της Μονάδας Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου.

Ο Γράμμος όπως και όλες οι τόποι NATURA μελετώνται πάλι σε «μελέτες – πακέτο». Πάλι για να αποφύγουμε πρόστιμα από την Ε.Ε. Βρίσκομαι σήμερα, που γράφω αυτό το σημείωμα, στην θέση να είμαι συντονιστής των μελετών για τους τόπους NATURA σε Φλώρινα, Καστοριά, Κοζάνη και Πιερία. Ανάμεσα στις περιοχές είναι και ο Γράμμος. Θα είναι μια από τα ίδια;

Δεν έκανα καμμία επέκταση στην περιοχή μελέτης έξω από τα όρια της περιοχής NATURA, όπως παλιότερα. Το παιχνίδι έχει χαθεί στην ευρύτερη περιοχή αν και ακόμα πετούν εκεί οι χρυσαετοί. Σκέφτομαι ότι καλύτερα να μείνουν χαμηλά οι προσδοκίες και φέρνω στον νου μου αυτό που λένε οι αμερικάνοι: «ο βαθμός προστασίας είναι αντιστρόφως ανάλογος της έκτασης». Ελπίζω ότι δεν θα καταστραφούν τα πάντα εκτός των προστατευόμενων ζωνών. Όσο για τον  καθευατό Γράμμο, ελπίζω στους συμβολισμούς που μεταφέρει, σε άλλους αρνητικούς, σε άλλους θετικούς, για να προσελκύσει ένα ενδιαφέρον και ίσως να δούμε την αξία του, έστω εκ παραδρομής.

 Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

λοφιοφόρος.jpgΦωτογραφία: Θηλυκός μακεδονικός λοφιοφόρος τρίτωνας 

Συνοπτική παρουσίαση μερικών σημαντικών στοιχείων του Γράμμου :

  • Τα εκτεταμένα φυσικά ώριμα δάση όπου συμπεριλαμβάνονται σημαντικοί τύποι οικοτόπων. Τα μικτά δάση σε ορισμένες περιοχές είναι σχεδόν ανεπηρέαστα, καθώς έμειναν εκτός εκμετάλλευσης για πολλές δεκαετίες μετά τον εμφύλιο λόγω του φόβου των ναρκών και της εγκατάλειψης της περιοχής από τους ανθρώπους.
  • Η εκτεταμένη υποαλπική ζώνη με ενδημικά και σπάνια είδη χλωρίδας και σημαντικούς τύπους οικοτόπων.
  • Οι υποαλπικές λίμνες όπως οι λίμνες Μουτσάλια στις Αρένες και η λίμνη Γράμμου στα 2350 μέτρα (η ψηλότερη λίμνη στην Ελλάδα).
  • Ο σχετικά μεγάλος για τα ελληνικά δεδομένα πληθυσμός αρκούδας. Ο Γράμμος αποτελεί για την αρκούδα την μοναδική ζώνη σύνδεσης της εξάπλωσης του είδους στην Πίνδο με τους πληθυσμούς της στην υπόλοιπη βαλκανική.
  • Οι βραχώδεις ορθοπλαγιές φιλοξενούν το αγριόγιδο, που απειλείται σοβαρά. Στον Γράμμο υπάρχει το 7% του πληθυσμού της χώρας μας.
  • Η ποικιλία των ειδών της ορνιθοπανίδας. Σημαντικότερα είναι τα αρπακτικά πουλιά ο χρυσαετός και δασικά είδη όπως οι δρυοκολάπτες από τους οποίους υπάρχουν όλα τα είδη αυτής της ζώνης εξάπλωσης. Ο ασπροπάρης εξαφανίστηκε πρόσφατα.
  • Η παρουσία των τριών ειδών τριτώνων και η παρουσία δύο ειδών ερπετών με την νοτιότερη εξάπλωση στην Ευρώπη, πρόκειται για την αμμόσαυρα και την αλπική οχιά που στον Γράμμο ζουν στην υποαλπική ζώνη ενώ στην βόρεια στις πεδινές εκτάσεις.
  • Η υψηλή αξία για το τοπίο και την ιστορία και τον πολιτισμό.

Αετομηλίτσα.jpgΦωτογραφία: Ποτίστρα στην Αετομηλίτσα, με σκαμμένους κορμούς οξιάς

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Γράμμος. Ατελέσφορες προσπάθειες προστασίας 30 ετών.

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.