Η Οικονομία Σταθερής Κατάστασης και ο «οικολόγος» Τζον Στιούαρτ Μιλλ

Ο Άγγλος φιλόσοφος και οικονομολόγος Τζον Στιούαρτ Μιλλ (1806 -1873) ήταν ο πρώτος που αναφέρθηκε σε Οικονομία Σταθερής Κατάστασης στο έργο του «Αρχές πολιτικής οικονομίας, με ορισμένες εφαρμογές τους στην κοινωνική φιλοσοφία» του 1848[1]. Είναι εντυπωσιακό ότι στην έκδοση του πανεπιστημίου Χάρβαντ του 1885 έχει αφαιρεθεί το κεφάλαιο που αναφέρεται στην Οικονομία Σταθερής Κατάστασης. Οι φιλελεύθεροι συνεχιστές του παράβλεψαν τον στόχο της σταθερής κατάστασης και η ανάπτυξη κατέστη βασική επιδίωξη για όλους τους οικονομολόγους, ανεξαρτήτως ιδεολογίας.

Την ιδέα της Οικονομίας Σταθερής Κατάστασης την επανέφερε το 1970 ο Χέρμαν Ντέιλι, καθηγητής γεωργικής οικονομίας και στέλεχος της Παγκόσμιας Τράπεζας στο τμήμα περιβάλλοντος. Σε αυτό το ρεύμα άσκησε κριτική ο Ρουμάνος στατιστικός και οικονομολόγος Νικόλας Γεοργέσκου-Ρέγκεν (1906 -1994) ο οποίος έδειξε ότι δεν είναι βιώσιμη ούτε μια Οικονομία Σταθερής Κατάστασης, λόγω της εξάντλησης των πόρων, και ήταν ο πρώτος που πρότεινε το όρο Αποανάπτυξη[2]. Ο Ντέιλι θεωρούσε ότι με την Οικονομία Σταθερής Κατάστασης θα λήξει η ποσοτική μεγέθυνση αλλά οι ποιοτικές βελτιώσεις για την ανθρώπινη ευημερία θα συνεχιστούν.

Ο Μαρξ, που έγραψε το Κομμουνιστικό Μανιφέστο εκείνη την χρονιά που εκδόθηκαν οι «Αρχές της Πολικής Οικονομίας», φαίνεται ότι διάβασε προσεκτικά τον Τζον Στιούαρτ Μιλλ όπως φαίνεται από το «Κεφάλαιο», ο πρώτος τόμος του οποίο εκδόθηκε 20 χρόνια αργότερα. Στον πρόλογο της δεύτερης έκδοσης τον κατηγόρησε για κούφιο συγκρητισμό. Ίσως γιατί ο Τζον Στιούαρτ Μιλλ προσπάθησε να συμβιβάσει την αστική οικονομία με μια κοινωνική ευαισθησία και σοσιαλιστικές ιδέες, όπως έκανε αργότερα και ο Κέυνς. Ο Μάρξ άφησε την αίσθηση ότι η ανάπτυξη θα είναι ατελείωτη, καθώς για άλλους λόγους πολεμούσε τον Μάλθους αλλά και γιατί πίστευε ότι πρέπει να αλλάξουμε τον κόσμο, και δυστυχώς όχι μόνο την κοινωνία. Σήμερα οι κλασικοί «μαρξιστές» έχουν γίνει δογματικοί, γιατί ενώ βλέπουν, πιστεύουν στην αέναη ανάπτυξη.

Ο Τζον Στιούαρτ Μιλλ είναι ο πρώτος που εισάγει μια οικολογική προβληματική σε ένα οικονομικό κείμενο. Θεωρούσε ότι κάποια στιγμή η «ανάπτυξη» θα τελειώσει και οι άνθρωποι, έχοντας πλέον τα βασικά, θα ασχοληθούν με την ποιότητα της ζωής. Αναπόφευκτα συμφωνεί με τον Μάλθους για το πρόβλημα του υπερπληθυσμού.

Πόσο παράλογη φαίνεται η εξέλιξη στην οικονομική «επιστήμη» και πόσο παράλογη, αντιφατική και πολιτικάντικη φαίνεται η έκφραση «βιώσιμη ή αειφορική ανάπτυξη». Ενστικτωδώς σε κάποια κείμενα είχα χρησιμοποιήσει τον όρο «αειφορική οικονομία» και  όχι ανάπτυξη. Είναι καιρός όμως να το πάρουμε αλλιώς. Δεν είναι εύκολο γιατί η οικονομία δεν είναι θέμα προσθέσεων αλλά συμφερόντων. Σε μια ώριμη ανθρωπότητα όμως θα πρέπει να καλλιεργηθεί η ιδέα της αποανάπτυξης και της σταθερής κατάστασης.

Ας δούμε ένα απολύτως επίκαιρο απόσπασμα από το συγκεκριμένο κεφάλαιο του Τζον Στιούαρτ Μιλλ:

«Αναμφίβολα, υπάρχουν περιθώρια στον πλανήτη, ακόμα και στα παλιά κράτη, για μια τεράστια αύξηση του πληθυσμού, εάν λάβουμε ως δεδομένο ότι τα μέσα συντήρησης της ζωής θα συνεχίσουν να βελτιώνονται και το κεφάλαιο να αυξάνεται. Ωστόσο, ακόμα και εάν κάτι τέτοιο δεν ενέχει κινδύνους, ομολογώ ότι δεν βρίσκω κανέναν σχεδόν λόγο για να το επιδιώξουμε. Το αναγκαίο εκείνο πληθυσμιακό μέγεθος που χρειάζεται η ανθρωπότητα για να αξιοποιήσει, στον μέγιστο βαθμό, όλα τα οφέλη από τα δίκτυα συνεργασίας και τις κοινωνικές επαφές, έχει, σε όλα τα πλέον πυκνοκατοικημένα κράτη, επιτευχθεί.

Μπορούμε κάλλιστα να έχουμε έναν υπερσυνωστισμένο πληθυσμό που να είναι όμως καλοταϊσμένος και με επαρκή ένδυση. Δεν ενδείκνυται για τον άνθρωπο να συγχρωτίζεται αναγκαστικά όλη την ώρα με ομοίους του. Ένας κόσμος από τον οποίο εκλείπει η δυνατότητα της απομόνωσης δεν είναι ιδεώδης. Η μοναχικότητα, με την έννοια του να μένει κάποιος συχνά μόνος, είναι απαραίτητη για οποιουδήποτε βάθους στοχασμό ή χαρακτήρα· και το να απομονώνεται κάποιος μέσα στην ομορφιά και το μεγαλείο της φύσης γεννά σκέψεις και βλέψεις που δεν ωφελούν μόνο το άτομο, αλλά είναι και ιδιαιτέρως χρήσιμες για την κοινωνία.

Δεν με ευχαριστεί η ιδέα ενός κόσμου χωρίς αγριότοπους· όπου κάθε έκταση καλλιεργήσιμης γης εκχερσώνεται· κάθε λουλουδιασμένο τοπίο ή φυσικός βοσκότοπος ανασκάπτεται, κάθε τετράποδο ή πετούμενο, που δεν έχει εξημερωθεί για χάρη του ανθρώπου, εξολοθρεύεται ως διατροφικός του αντίπαλος, κάθε σειρά θάμνων ή αχρείαστο δένδρο ξεριζώνεται, ενώ δεν απομένει καθόλου σχεδόν χώρος ώστε ένας αγριόθαμνος ή ένα αγριολούλουδο να αναπτύσσεται χωρίς να εξολοθρεύεται ως ζιζάνιο εν ονόματι της προηγμένης γεωργίας. Εάν η γη πρέπει να απολέσει εκείνο το μεγαλείο που οφείλει σε πράγματα τα οποία η απεριόριστη αύξηση πλούτου και πληθυσμού θα εξαλείψει –μόνο και μόνο για να συντηρηθεί ένας μεγαλύτερος, αν και όχι αγαθότερος ή ευτυχέστερος, πληθυσμός–, ειλικρινά εύχομαι, για χάρη της ευημερίας, οι άνθρωποι να επιλέξουν συνειδητά τη στασιμότητα πολύ πριν η αναγκαιότητα τους την επιβάλλει.»

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Υποσημειώσεις: 

[1] Στα ελληνικά το κεφάλαιο «Οf the stationary state» από το βιβλίο «Principles of political economy: with some of their applications to social philosophy» έχει εκδοθεί με τον τίτλο: «Για τη στάσιμη κατάσταση» από τις εκδόσεις: Η-Εκδόσεις Πολιτειακό, Αθήνα 2017 (διαθέσιμο και στο διαδίκτυο στην ιστοσελίδα των εκδόσεων http://www.politeiako.gr/).

[2] Ο όρος εμφανίστηκε στην γαλλική μετάφραση των έργων του. Το βασικό έργο του Γκεοργέσκου-Ρέγκεν είναι το «The entropy law and the economic process», Harvard University Press, Καίμπριτζ και Μασαχουσέτη 1971.

Ένα σχετικό άρθρο για την σχέση του Μαρξισμού με την οικολογία υπάρχει εδώ.

images.jpg

Στις φωτογραφίες ο Τζον Στιούαρτ Μιλλ με την κόρη της γυναίκας του Έλεν Τέιλορ. Η Χάριετ Τέιλορ παντρεύτηκε, σε δεύτερο γάμο, τον Τζον Στιούαρτ Μιλλ, μετά από 20 χρόνια φιλίας. Τον βοήθησε να ξεφύγει από την κατάθλιψη. Ήταν φεμινίστρια και μάλλον από αυτήν εμπνεόμενος ο Τζον Στιούαρτ Μιλλ έγραψε το βιβλίο: «Για την Υποτέλεια των Γυναικών».