Σκουπιδότοποι και άγρια ζωή

Ένα παλιό άρθρο,  από το 1999, στο περιοδικό Οιωνός της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας. Το ανέσυρα καθώς τα πτωματοφάγα πουλιά στην ηπειρωτική Ελλάδα έχουν σοβαρό πρόβλημα. Ο ασπροπάρης εμφανίζεται οριακά πλέον ενώ τα όρνια και ο μαυρόγυπας κινδυνεύουν από τα δηλητηριασμένα δολώματα και τις ανεμογεννήτριες. Ο γυπαετός πλέον έχει εξαφανιστεί από την ηπειρωτική Ελλάδα. Όταν γράφτηκε αυτό το άρθρο εξακολουθούσε να υπάρχει στον Βόρα, όπου το είχαμε, σε έρευνα εκεί, ανακαλύψει με τον Ben Hallmann το 1996.

Στο άρθρο επισημαίνεται η ανάγκη δημιουργίας ταϊστρών για γύπες ως μεσοπρόθεσμο μέτρο έως ότου αποκατασταθούν οι φυσικές συνθήκες στις φυσικές περιοχές. Σήμερα ακόμη δεν έχει γίνει τίποτα προς αυτήν την κατεύθυνση, εκτός από την ταΐστρα που έγινε στα Μετέωρα και η οποία δεν λειτούργησε συστηματικά. Το πρόγραμμα βρίσκεται ακόμα υπό σχεδιασμό στο Υπουργείο Περιβάλλοντος.

Το παραθέτω όπως είχε δημοσιευτεί στον Οιωνό.

 

Οι πρόχειροι σκουπιδότοποι και το φαινόμενο της ανεξέλεγκτης απόρριψης σκουπιδιών στα ρέματα σε μερικά χρόνια πιθανά να είναι παρελθόν. Οι συνενώσεις των κοινοτήτων που δίνουν την δυνατότητα για οργανωμένη αντιμετώπιση του φαινομένου και τα κονδύλια που διατίθενται για την οργάνωση Χώρων Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων θα δώσουν τέλος σε πολύ σοβαρά προβλήματα ρύπανσης σε όλη την χώρα. Υπάρχει όμως μια διάσταση που δεν την έχουμε συνειδητοποιήσει.

Σε πολλούς σημερινούς σκουπιδότοπους εκτός από τις σακούλες  που υπερίπτανται ή κρέμονται στα δένδρα και τους θάμνους μπορούμε τα παρατηρήσουμε πουλιά να τρέφονται ή να προλάβουμε να δούμε φευγαλέα κάποιο σαρκοφάγο θηλαστικό. Τα πιο κοινά είδη είναι οι κουρούνες, οι κάργιες, οι καρακάξες, τα σπουργίτια και οι ασημόγλαροι. Υπάρχουν όμως και είδη λιγότερα κοινά αλλά και ορισμένα σπάνια. Από τα κορακοειδή σε πολλούς σκουπιδότοπους υπάρχει επίσης ένα ζευγάρι κοράκια (Corvus corax) είδος μεγαλύτερο με γυαλιστερό μαύρο χρώμα. Συχνή είναι επίσης και η παρουσία του πελαργού.

Το πιο μεγάλο ενδιαφέρον όμως υπάρχει στην παρουσία αρπακτικών. Το πιο σίγουρο μέρος για να δει κανείς Τσίφτη (Milvus migrans) είναι στους σκουπιδότοπους. Άλλα είδη είναι οι γύπες και κυρίως ο Ασπροπάρης ή Κουκάλογο (Neophron percnoterus) και το όρνιο (Gyps fulvus). Ευκαιριακά έχουν παρατηρηθεί επίσης ο θαλασσαετός, ο βασιλάετος, ο κραυγαετός, η αετογερακίνα, η γερακίνα και το βραχοκιρκίνεζο.

Από τα θηλαστικά είναι πολύ συχνή η παρουσία της αλεπούς και του τσακαλιού, είδους που έχει εξαφανιστεί σε πολλές περιοχές και έχει αρχίσει να γίνεται σπάνιο στους παράκτιους υγροτόπους της Ελλάδας. Αυτά τα δύο είδη εκτός από τα σκουπίδια τρέφονται και με τρωκτικά που αφθονούν στους  σκουπιδότοπους. Σε ορισμένους σκουπιδότοπους κοντά σε χωριά της βόρειας Ελλάδας τρέφονται ευκαιριακά ακόμη και αρκούδες.

Τα συχνότερα εμφανιζόμενα είδη στους σκουπιδότοπους είναι τα πτωματοφάγα και οι ευκαιριοθήρες (οπορτουνιστές) όσον αφορά την τροφή.  Μια δευτερεύουσα πηγή τροφής είναι τα τρωκτικά. Δεν μπορούμε βέβαια να ισχυριστούμε ότι οι σκουπιδότοποί είναι οι κύριοι χώροι διατροφής, αν και φαίνεται να συμβάλουν στην διατροφή των γυπών και του τσίφτη. Τα είδη αυτά βρίσκονται σήμερα σε πολύ χαμηλούς πληθυσμούς και απειλούνται  άμεσα. Πριν από μερικές δεκαετίες οι πληθυσμοί τους μειώθηκαν κατακόρυφα κυρίως λόγω της χρήσης στρυχνίνης για την δηλητηρίαση των λύκων.

Σήμερα η βασικότερη απειλή για τους γύπες είναι η εγκατάλειψη της ορεινής εκτατικής κτηνοτροφίας και ο περιορισμός των πηγών τροφής. Η τραγική έλλειψη άγριων οπληφόρων στην χώρα μας, όπως το αγριόγιδο και το ζαρκάδι, στερούν τους γύπες από μια βασική πηγή τροφής μη ανθρωπογενούς προέλευσης. Τα πτώματα αυτών των ειδών αποτελούσαν την πηγή τροφής των γυπών στην Ευρώπη πριν από τις μεγάλες αλλαγές που επέφερε ο άνθρωπος στο τοπίο από την εποχή του σιδήρου.  Ο περιορισμός των πληθυσμών τους ολοκληρώθηκε μετά την δεκαετία του ’50 με τις επαναληπτικές καραμπίνες. Έτσι χωρίς πολλές εναλλακτικές πηγές τροφής οι γύπες που έχουν απομείνει στρέφονται στα υπολείμματα των σφαγείων που ρίχνονται στους σκουπιδότοπους.

Σχόλιο 2020-02-16 124720.jpg

Είναι φανερό ότι οι σκουπιδότοποι που έχουν κάποιο ενδιαφέρον είναι αυτοί που βρίσκονται κοντά σε σημαντικές αποικίες των ειδών και γίνονται αποδέκτες υπολειμμάτων σφαγίων ή εστιατορίων. Πολύ ενδιαφέρον και για είδη εκτός των γυπών έχουν οι σκουπιδότοποι κοντά σε στρατόπεδα λόγω των μεγάλων ποσοτήτων τροφίμων που απορρίπτονται καθημερινά. Τέτοια παραδείγματα είναι οι σκουπιδότοποι του Σουφλίου και της Καλαμπάκας.

Τα προβλήματα βέβαια από αυτήν την κατάσταση είναι πολύ σοβαρά και για τα ίδια τα πουλιά. Η εξάρτηση από συγκεκριμένες θέσεις διατροφής και το επαπειλούμενο ενδεχόμενο απόρριψης τοξικών ουσιών στο ίδιο σημείο κάνει τους σκουπιδότοπους επικίνδυνους για την πανίδα.

Απ’ την άλλη όμως πλευρά, αυτήν την στιγμή, είναι φανερό ότι είναι αναγκαία η εξασφάλιση θέσεων διατροφής για τους γύπες. Η επιτυχία της ταϊστρας στην Δαδιά με την συγκράτηση των πληθυσμών των γυπών το αποδεικνύει.

Για μια σειρά από λόγους βελτίωσης του περιβάλλοντος οι Χώροι Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων θα πρέπει να γίνουν γρήγορα καθεστώς αλλά θα πρέπει να εξασφαλιστούν ορισμένοι χώροι για την διάθεση υπολειμμάτων σφαγείων κοντά σε αποικίες γυπών. Το μοντέλο της Δαδιάς, σε μικρογραφία ίσως, μπορεί να εφαρμοστεί με επιτυχία και σε άλλες περιοχές. Σε καμμιά περίπτωση όμως δεν θα πρέπει να ξεχνάμε τον μακροπρόθεσμο στόχο που είναι η αύξηση των άγριων οπληφόρων με επανεισαγωγές και έλεγχο της λαθροθηρίας.

Η δημιουργία « ταϊστρών» προς αντικατάσταση των σκουπιδότοπων ως χώρων διατροφής, όπου είναι αναγκαίο, θα πρέπει να εξεταστεί στις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για τους ΧΥΤΑ ή στα πλαίσια μιας Στρατηγικής Περιβαλλοντικής Μελέτης για το θέμα. Η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία έχει συγκεκριμένες προτάσεις αλλά θα πρέπει να έχει συμπαραστάτη την τοπική αυτοδιοίκηση και την πολιτεία.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Στις φωτογραφίες και στο βίντεο Ασπροπάρηδες και κραυγαετοί στην ταΐστρα κοντά στα Μετέωρα (2/9/2003). Φωτογραφία και βίντεο μέσα από το τηλεσκόπιο.