Τα εμπόδια για την οικολογία και το πρόταγμα της αποανάπτυξης στην Ελλάδα. Προτάσεις για τα σημερινά δεδομένα.

Στο κείμενο που ακολουθεί γίνεται μια προσπάθεια να εισαχθεί ένας προβληματισμός στο πλαίσιο του ρεύματος της αποανάπτυξης (όρος που θα ήταν καλύτερα να είχε μεταφραστεί και καθιερωθεί ως απομεγέθυνση). Αναζητάει τα αίτια που καθιστούν σχεδόν περιθωριακό ένα τέτοιο πρόταγμα και προτείνει ορισμένες κατευθύνσεις, λαμβάνοντας υπόψη τα σημερινά δεδομένα στην Ελλάδα.

Κατατέθηκε ως κείμενο επεξεργασίας σε συνδιάσκεψη του Άρδην (18/01/2020) 

Τα δεδομένα και τα εμπόδια για μια πιο ανθρώπινη και οικολογική κοινωνία

Το κείμενο αυτό απευθύνεται σε ανθρώπους που έχουν ως πρόταγμα τους την οικολογία και την αποανάπτυξη[1]. Που έχουν συνειδητοποιήσει δηλαδή ότι ο τεχνικός πολιτισμός[2] έχει φτάσει στα όριά του, απειλεί τον πλανήτη και την ζωή μας και ότι η τάση μεγέθυνσης της οικονομίας και της χρήσης των φυσικών πόρων θα πρέπει να αντιστραφεί.

Η πιο συνεπής θέση για κάποιον που ζει σε μία ανεπτυγμένη χώρα και έχει συνειδητοποιήσει τα παραπάνω είναι να ενταχθεί στο ρεύμα της αποανάπτυξης και να προσπαθήσει με την προσωπική, κοινωνική και πολιτική δράση του να αναδειχθεί το πρόβλημα και να φτιάξει, ει δυνατόν εδώ και τώρα, νέες δομές στην κοινωνία και να αλλάξει τον τρόπο ζωής και την τεχνική που εφαρμόζει, προς μία άλλη κατεύθυνση.

Είναι προφανώς ανάγκη να εμφανιστεί ένας νέος ανθρωπολογικός τύπος που θα έχει ξεφύγει από το φαντασιακό της ανάπτυξης, της κυριαρχίας και της ωφελιμιστικότητας.

Όσο και αν δεν το έχουν συνειδητοποιήσει πολλοί στην Ελλάδα ή θέλουν να μην το συνειδητοποιούν και να νομίζουν ότι βρίσκονται στην Ευρώπη ή το Λονδίνο, η χώρα μας έχει ιδιαιτερότητες που πρέπει να τις λάβει κανείς υπόψη. Αν δεν μπορείς να αναγνωρίσεις τις συνθήκες μέσα στις οποίες βρίσκεσαι δεν υπάρχει δυνατότητα για καμία ουσιαστική παρέμβαση. Η αποτυχία του πράσινου κινήματος στην Ελλάδα αντικατοπτρίζεται:

α) στην αδιαφορία της πλειοψηφίας των πολιτών για τα ζητήματα του φυσικού περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας, παρά την ύπαρξη δραστήριων περιβαλλοντικών οργανώσεων

β) στην αδιαφορία των πολιτών για τα πράσινα ρεύματα που βασίζονται στην συμμετοχή, όπως αντανακλά η αναιμική διάδοση των βιοκαλλιεργητών στη χώρα μας και των αντίστοιχων συνεταιρισμών καταναλωτών (μόνο δύο τέτοιοι συνεταιρισμοί υπάρχουν και μόνο στη Θεσσαλονίκη)

γ) στην αποτυχία των οικολογικών  πολιτικών ρευμάτων στην Ελλάδα που εκφράζεται είτε με την πλήρη κατάρρευση τον πράσινων κομμάτων είτε με την απουσία σχεδόν οικολογικών τάσεων και πολιτικών στα άλλα κόμματα

δ) στην πλήρη σχεδόν κυριαρχία του φαντασιακού της ανάπτυξης σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.

Ποια είναι τα πραγματικά εμπόδια για την δημιουργία ενός ρεύματος αποανάπτυξης στην Ελλάδα;

Α) Η εξάρτηση της χώρας και η μεταβολή της σε αποικία χρέους

Στην Ελλάδα η οικονομική κρίση οδήγησε σε μεγάλη μείωση της κατανάλωσης υλικών και ενέργειας, σε μείωση των μεταφορών, σε αποεπένδυση και μεγάλη αύξηση της ανεργίας και σε μετανάστευση των νέων προς τις πλούσιες χώρες.  Η κατάρρευσης της οικονομίας και η φτώχεια οδήγησε σε κατάρρευση της κοινωνίας και πρώτα από όλα των οραμάτων προς μια άλλη κατεύθυνση.

Η επιβολή υψηλών ρυθμών για την αποπληρωμή του χρέους έως το 2060 (για την ακρίβεια την μείωση περίπου στο 80% του ΑΕΠ) καθιστά υποχρεωτική την επιτάχυνση των ρυθμών ανάπτυξης. Με τον τρόπο αυτό ελέγχεται η οικονομία και δεν είναι εφικτή η δημιουργία άλλων διαδικασιών που οδηγούν σε βιώσιμη οικονομία και απομεγέθυνση. Αντίστοιχες καταστάσεις σε άλλες χώρες, ακόμα και σε μεγάλες όπως  στην  Ιταλία και την Γαλλία που έχουν αυξημένο χρέος, τις οδηγούν στην πάση θυσία ανάπτυξη του ΑΕΠ, ώστε η αναλογία χρέους/ΑΕΠ να είναι μικρή. Συνεπώς μία κίνηση απομεγέθυνσης της οικονομίας ούτε εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι εφικτή αν και υπάρχουν ρεύματα προς αυτήν την κατεύθυνση.

Β) Η απειλή της Τουρκίας

Η τουρκική απειλή επιβάλλει στην χώρα την υποχρέωση διατήρησης αξιόμαχου στρατεύματος, το οποίο σημαίνει ότι είτε, με εισαγωγές είτε με πολεμική βιομηχανία, η χώρα θα πρέπει να δεσμεύει μεγάλα κεφάλαια στον εξοπλιστικό τομέα και την συγκρότηση του στρατού.

Ταυτόχρονα, εντός του γεωπολιτικού ανταγωνισμού στην περιοχή, η χώρα  θα πρέπει να διατηρεί την αυτονομία της και ισχυρή οικονομία ώστε να έχει όσο το δυνατόν περισσότερα ερείσματα στο διεθνές περιβάλλον. Το ζήτημα αυτό είναι πολύ πιο έντονο στην άλλη χώρα του Ελληνισμού, την Κύπρο.

Γ) Η θρησκειοποίηση του ζητήματος της κλιματικής αλλαγής

Η θρησκειοποίηση του ζητήματος της κλιματικής αλλαγής γίνεται εμφανής με την μονομερή χρησιμοποίησή του διεθνώς και με την εμφανή προσπάθεια να συγκαλυφθούν τα άλλα περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα. Στην Ελλάδα, όπου έχουμε παράδοση αντιπαραθέσεων και έντονων πολεμικών, αποτελεί ένα ζήτημα που διχάζει την κοινωνία σε επίπεδο πάντα θεάματος.

Αποτελεί οξύμωρο αλλά με θεατρικές και θεαματικές κινήσεις οι πρωθυπουργοί της Ελλάδας, σε ευθυγράμμιση ίσως με την στάση των ελληνικών ελίτ να ταυτίζονται με τις ελίτ της δύσης, ασχολήθηκαν κατά προτεραιότητα με το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής, παραβλέποντας άλλα ζητήματα, όπως το ότι η χώρα είναι η σημαντικότερη για την διατήρηση της βιοποικιλότητας στην Ευρώπη. Ο Γ.Α. Παπανδρέου πρόσθεσε πρώτος στον τίτλο «και Κλιματικής Αλλαγής» στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και ο Κυριάκος Μητσοτάκης ανακοίνωσε την παύση των λιγνιτικών μονάδων πριν από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Και οι δύο αυτές κινήσεις  είναι εικονικές καθώς οι έρευνες για πετρέλαιο συνεχίζονται και είναι φανερό ότι βασικό στόχο είχαν την επέκταση των αιολικών στο σύνολο της Ελλάδας ακόμα και στις προστατευόμενες περιοχές, σε αύξηση της χρήσης του εισαγόμενου φυσικού αερίου που οδηγεί σε ενεργειακή και οικονομική εξάρτηση και βέβαια παίζεται ένα παιχνίδι με την ιδιωτικοποίηση της ενέργειας και της ΔΕΗ.

Δ) Η κυρίαρχη άποψη ότι η Ελλάδα είναι πίσω στην ανάπτυξη

Η λογική της ψωροκώσταινας, ότι η Ελλάδα είναι πίσω στην ανάπτυξη και πρέπει να φτάσει τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, βασίζεται σε ένα αίσθημα μειονεξίας που κυριαρχεί. Παρά την αποβιομηχάνιση που συντελείται από την δεκαετία του ᾿70, λόγω της εξάρτησης και της κυριαρχίας κομπραδόρων και ραντιέρηδων, η χώρα είναι μάλλον από τις ανεπτυγμένες αλλά με λάθος τρόπο, ενώ οι προϋποθέσεις για μια ισόρροπη οικονομία υπάρχουν όσον αφορά το ανθρώπινο δυναμικό και την διαθεσιμότητα πόρων. Το αίσθημα μειονεξίας και υπανάπτυξης λειτουργεί μοιρολατρικά και αποτρεπτικά για κίνηση σε οποιαδήποτε κατεύθυνση και στην οικονομία και στην κοινωνία.

Υπάρχει πεδίο για την ανάπτυξη οικολογικών πολιτικών στην Ελλάδα με τρόπο που να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες του ελληνικού φυσικού περιβάλλοντος, των κοινωνικών συνθηκών και τον πιέσεων προς την αντίθετη κατεύθυνση; Η απάντηση που συνήθως δίνεται είναι αυτή που είχε δώσει ευθαρσώς ο Γ. Καρατζαφέρης, ως αρχηγός του ακροδεξιού κόμματος ΛΑΟΣ: σε συνθήκες κρίσης είναι πολυτέλεια η οικολογία. Αυτή δυστυχώς είναι η κυρίαρχη απάντηση από την ελληνική κοινωνία.

Σχόλιο 2020-02-14 184446.jpg

Προτάσεις προς μια άλλη κατεύθυνση

Η αποανάπτυξη δεν είναι ένα πολιτικό πρόταγμα που μπορεί να εφαρμοστεί άμεσα αλλά μία ιδέα που αλλάζει το φαντασιακό της ανάπτυξης και τις αξίες προς και μία άλλη κατεύθυνση αειφορικής οικονομίας με μέτρο τον άνθρωπο και την διατήρηση της ζωής.

Υπάρχουν όμως ορισμένες κατευθύνσεις που μπορούν να προταθούν, λαμβάνοντας υπόψη τα σημερινά δεδομένα στην Ελλάδα. Παραθέτουμε επιγραμματικά ορισμένα που θεωρούμε ότι πρέπει να τα επιδιώξουμε με προσωπική και κοινωνική δράση:

Παραγωγή- κατανάλωση:

  • Επέκταση των Βιοκαλλιεργειών, καθολική εφαρμογή της Ολοκληρωμένης Γεωργίας και αυστηρή υποχρέωση των κανόνων Ορθής Γεωργικής Πρακτικής στο σύνολο της γεωργίας.
  • Διατήρηση της εκτατικής κτηνοτροφίας ειδικά της αιγοπροβατοτροφίας που υποχωρεί καθώς αναπτύσσεται στην θέση της η εντατική ενσταυλισμένη κτηνοτροφία. Έτσι εγκαταλείπονται μεγάλες εκτάσεις με αρνητικό αποτέλεσμα και για την βιοποικιλότητα.
  • Διατήρηση των τοπικών ποικιλιών αγροτικών φυτών και φυλών ζώων που είναι προσαρμοσμένα στο ελληνικό τοπίο και κλίμα και χρειάζονται λιγότερη στήριξη με φυτοφάρμακα, αντιβιοτικά κλπ.
  • Απαγόρευση των πρακτικών στην αλιεία που καταστρέφουν τα αποθέματα των ιχθύων.
  • Διατήρηση των δασών και αλλαγές στην δασοκομία με διατήρηση σε όλα τα δασικά συμπλέγματα ζωνών εκτός δασικής διαχείρισης – εκμετάλλευσης για την ανόρθωση του δασικού περιβάλλοντος και την διατήρηση των ειδών.
  • Αντικατάσταση των μεθόδων άρδευσης με πρακτικές που επιφέρουν μείωση της κατανάλωσης νερού.
  • Επέκταση των αστικών λαχανόκηπων από τους δήμους.
  • Επιστροφή στην γη. Ενίσχυση της επανεγκατάστασης στην ύπαιθρο και των δομών εξυπηρέτησης των πολιτών στις αγροτικές περιοχές.
  • Απαγόρευση χρήσης και κατανάλωσης όλων των μεταλλαγμένων σπόρων και προϊόντων που προέρχονται από αυτούς.
  • Ενίσχυση των συνεταιρισμών παραγωγών ή άλλων μορφών εταιρικής συνεργασίας των παραγωγών του πρωτογενούς τομέα και της πρώτης μεταποίησης.
  • Κίνηση προς την κατεύθυνση γενίκευσης των καταναλωτικών συνεταιρισμών εντός του οικονομικού συστήματος, με αποδείξεις δηλαδή και απόδοση ΦΠΑ και όχι ως περιθωριακές εξωοικονομικές δραστηριότητες.
  • Γενίκευση της ανακύκλωσης απορριμμάτων με διαλογή στην πηγή και γενίκευση της στροφής προς τις επαναχρησιμοποιούμενες συσκευασίες.

Ενέργεια:

  • Ενίσχυση των ΑΠΕ που παράγονται στην Ελλάδα: μικρά αιολικά καθέτου άξονα, ηλιακά συστήματα παραγωγής ενέργειας στον αστικό χώρο και όχι στις αγροτικές ζώνες, ενέργεια από κυματισμό, γεωθερμία κλπ.
  • Απαγόρευση της τοποθέτησης αιολικών στις περιοχές Natura και σε σημαντικές περιοχές για το τοπίο και την ιστορία του τόπου.
  • Ανάπτυξη των ΑΠΕ σε τοπικό επίπεδο από δήμους και συνεταιρισμούς πολιτών.

Χωροταξία και παρεμβάσεις στον δομημένο χώρο και την φύση:

  • Αναθεώρηση του χωροταξικού σχεδιασμού ως προς τον στόχο επέκτασης της, εκτός υπαρχόντων οικισμών, δόμησης.
  • Οικολογικός εξορθολογισμός των κατασκευών, με την υιοθέτηση σύγχρονων αειφορικών πρακτικών και εκσυγχρονισμός της ελληνικής αστικής και υπαίθριας αρχιτεκτονικής και κατασκευαστικής παράδοσης – που φέρει μέσα της την αρχή της συνύπαρξης του ανθρώπου με την φύση.
  • Δημιουργία εσωτερικών χώρων κοινής αυλής στα οικοδομικά τετράγωνα στις πόλεις.
  • Διαμόρφωση των κοινών χώρων στις πόλεις με τρόπο ώστε να είναι φιλικοί για τους πολίτες και περιορισμός των τραπεζοκαθισμάτων.
  • Αναβάθμιση των δημόσιων, οικολογικών μέσων μεταφοράς και δημιουργία περισσότερων ποδηλατόδρομων και προαστιακών σιδηροδρόμων.
  • Ανασχεδιασμός του τουρισμού ώστε να μειωθεί ο μαζικός τουρισμός (που μπορεί να θεωρηθεί ως λειτουργικός υπερπληθυσμός) όσο το δυνατόν και ενίσχυση του πολιτιστικού και περιβαλλοντικού τουρισμού που διευρύνει την τουριστική περίοδο και ασκεί μικρότερη πίεση στους φυσικούς πόρους.
  • Απαγόρευση διάνοιξης νέων δρόμων σε δάση και δασικές εκτάσεις, εκτός από λόγους υπέρτατου δημοσίου συμφέροντος και εθνικής ασφάλειας.
  • Αυστηρή προστασία όλων των υγροτόπων όπως και στους μεγάλους και τους λίγους πολύ μικρούς νησιωτικούς που προστατεύονται σήμερα.
  • Απορρύπανση θαλασσών, ποταμών και λιμνών με γενίκευση των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων.
  • Εξοικονόμηση του νερού και οριοθέτηση του τουριστικού ρεύματος στα νησιά χωρίς την ανάγκη καταφυγή στην λύση της αφαλάτωσης. Προστασία του νερού ως ελεύθερου κοινού κοινωνικού αγαθού.
  • Προστασία των ακτών και της ζώνης των αμμοθινών στις ακτές.

Άλλα σημαντικά ζητήματα για την κοινωνία

  • Υιοθέτηση του ελεύθερου λογισμικού στις δημόσιες υπηρεσίες.
  • Διατήρηση της δημογραφικής ισορροπίας και κοινωνικής συνοχής και αποτροπή της αύξησης του πληθυσμού μέσω μόνιμης εγκατάσταση μεταναστών.
  • Ενίσχυση των δομών εκπαίδευσης και αλληλοβοήθειας.
  • Δημιουργία εργαστηρίων, ξυλουργείων, μηχανουργείων για επισκευές και μικρές κατασκευές από τους πολίτες στους δήμους.
  • Απαγόρευση λειτουργίας καταστημάτων τις Κυριακές.
  • Υπεράσπιση του ελεύθερου χρόνου με αυστηρή τήρηση του ωραρίου απασχόλησης στον ιδιωτικό τομέα, καθώς στην πράξη καταστρατηγείται το 8ωρο.
  • Έμφαση της πρόληψη αντί για την πολυδάπανη ιατρική, μέσω ειδικών προγραμμάτων που απευθύνονται σε όλο το πληθυσμό. Ανάπτυξη κέντρων προληπτικής ιατρικής στους δήμους.
  • Μεταφορά αποφάσεων για τοπικά ζητήματα στην κοινωνία, μέσω διαβουλεύσεων και δημοψηφισμάτων.
  • Διάδοση και καλλιέργεια των οικολογικών γραμμών σκέψης, των ορίων και του μέτρου, διεθνώς και σύνδεσή τους με την ελληνική πραγματικότητα και φιλοσοφία από την αρχαιότητα, το βυζάντιο και έως τις μέρες μας.

 

Οι πολιτικές που παρατίθενται παραπάνω είναι σημαντικές προς την κατεύθυνση της διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος και την διαμόρφωση μιας βιώσιμης οικονομίας. Αποτελούν το απαραίτητο συμπλήρωμα μιας πολιτικής κίνησης που έχει ως στόχο την εθνική ανεξαρτησία, την κοινωνική χειραφέτηση, την οικολογία, την άμεση δημοκρατία και την πνευματική αναγέννηση. Η ανάληψη πρωτοβουλιών και η συμμετοχή σε κινήσεις και ρεύματα προς τις κατευθύνσεις που διατυπώνονται παραπάνω ενισχύουν και κάνουν ορατούς τους βασικούς της στόχους.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Υποσημειώσεις:

[1] Για μία εισαγωγή στην έννοια της αποανάπτυξης προτείνεται το συλλογικό έργο «Το λεξιλόγιο της αποανάπτυξης» (εκδόσεις των συναδέλφων) αλλά και τα παλιότερα βιβλία του Αντρέ Γκορζ που ήταν από τους πρώτους που χρησιμοποίησε τον όρο.

[2] Ο Ζακ Ελλύλ που έγραψε το 1977 «το τεχνικό σύστημα» υποστηρίζει ότι η τεχνική παίζει σημαντικότερο ρόλο στο σημερινό κόσμο από ότι το κεφάλαιο. Ο φιλόσοφος Χανς Γιώνας, το 1979, στο βιβλίο του «Η αρχή της ευθύνης.  Αναζητώντας μία ηθική για τον τεχνολογικό πολιτισμό» διαπιστώνοντας την τεράστια σημασία της τεχνικής αναζητάει μία ηθική για τα επόμενα βήματα του ανθρώπου απέναντι στον εαυτό του, στο περιβάλλον και τις μελλοντικές γενιές. Ο Κώστας Αξελός, το 1959, στο ένα από τα δύο διδακτορικά του «Μαρξ, ο στοχαστής της Τεχνικής, από την αλλοτρίωση του ανθρώπου στην κατάκτηση του κόσμου» ήταν από τους πρώτους που διατύπωσε την κεντρική σημασία της τεχνικής στον σύγχρονο κόσμο. Ο Κώστας Παπαϊωάννου επίσης στο «Φιλοσοφία και τεχνική. Ο διάλογος Μαρξ – Χέγκελ (Δεύτερο μέρος)» γραμμένο το 1954 διαβλέπει την φετιχιστική λατρεία απέναντι στην τεχνική και την υπέρμετρη πίστη του Μάρξ στην τεχνολογία ως κυριαρχία επί της φύσης.

Φωτογραφία κορυφής: Αρκούδα στον Βούρινο

Φωτογραφία εντός κειμένου: Φοινικόπτερα σε λιμνοθάλασσα της Θράκης