Χέσε ψηλά κι αγνάντευε

Όταν καμιά φορά είσαι στο βουνό για ορνιθολογική έρευνα μαζί με άλλους και σε «πιάσει χέσιμο» απομακρύνεσαι από την ομάδα προς μία κατεύθυνση. Καθώς όμως δεν ξέρεις αν ξαφνικά εμφανιστεί ένα ενδιαφέρον είδος πουλιού παίρνεις μαζί σου και τα κυάλια. Οι άλλοι καταλαβαίνουν την πρόθεσή σου και αναφωνούν «χέσε ψηλά κι αγνάντευε».

Η απομάκρυνση με τα κυάλια ανά χείρας θυμίζει το παλιό ανέκδοτο: «- Πού πηγαίνει η γιαγιά με τους Financial times; – Μα φυσικά για χέσιμο». Ανάμνηση από τότε που δεν ήταν ευρέως διαδεδομένο το χαρτί υγείας και κόβανε τις εφημερίδες σε μικρά χαρτάκια για την τουαλέτα.

Αυτή η σκηνή της απομάκρυνσης με τα κιάλια και το κρύψιμο πίσω από έναν θάμνο συμβαίνει σχεδόν πάντα στις ερευνητικές αποστολές σε βουνά. Μάλιστα μία μέρα ο συνάδελφος Γ.Γ. μας ανακοίνωσε ότι στην Αμερική έχουν εκδοθεί ειδικές οδηγίες για την περίπτωση, έτσι ώστε να αφήσεις το μικρότερο δυνατό αποτύπωμα, με υποδείξεις για τα μέρη που πρέπει να αποφεύγεις, αν πρέπει να σκάβεις και τι πρέπει να κάνεις το χαρτί.

Μερικοί βρίσκουν δυσάρεστη την αφόδευση στην φύση, ειδικά αν κάνει κρύο, και κρατιούνται έως την επιστροφή καθώς δεν διανοούνται ότι μπορούν να «τα κάνουν» στην ύπαιθρο. Βρίσκουν επίσης άβολη την θέση να κάθεσαι ανακούρκουδα, αν και αυτή είναι η φυσιολογική θέση του ανθρώπου για τη συγκεκριμένη πράξη.

Για μένα αυτό ήταν ένα παιδικό βίωμα. Στο χωριό δεν είχαμε τουαλέτες και μόνο στο σχολείο υπήρχε μια σύγχρονη τουαλέτα για τους δασκάλους. Έτσι ανακάλυψα την πολυτέλεια της σύγχρονης τουαλέτας όταν, επτά χρονών, πρωτοπήγα στην Αθήνα. Τα πρώτα καλοκαίρια μετά την εγκατάστασή μας στην πρωτεύουσα, όταν πηγαίναμε για δίμηνες διακοπές στο χωριό και μέχρι να φτιάξουμε την  τουαλέτα και το μπάνιο, συνεχίσαμε την παλιά συνήθεια όπως έκαναν για αιώνες οι πρόγονοί μας. Καθώς το σπίτι βρίσκονταν στην άκρη του χωριού και δίπλα σε χωράφια με πεζούλες, των οποίων η μάντρα είχε ύψος περισσότερο από ένα μέτρο, μπορούσαμε να πάμε εκεί δίπλα χωρίς να μας βλέπει κανένας. Ο πατέρας μου μάλιστα έλεγε, αστειευόμενος με την κατάσταση, ότι κάπως έτσι έκαναν και οι Κινέζοι για να λιπαίνονται τα χωράφια.

Εν τούτοις η αφόδευση δεν γινόταν ανεξέλεγκτα. Ξεκινούσε από την αριστερή πλευρά της μάντρας και προχωρούσε ανά ένα μέτρο. Όταν η σειρά πλέον ολοκληρώνονταν πηγαίναμε σε μία από τις άλλες τρεις πεζούλες που είχε το χωράφι. Αργότερα καθορίσαμε σε ποια πεζούλα θα πήγαινε ο καθένας. Έτσι δεν υπήρχε πρόβλημα να αηδιάζει κάποιος με τα περιττώματα των άλλων.

Τα δικά σου όμως περιττώματα δεν είναι ποτέ αηδιαστικά καθώς, όπως σε όλα τα ζώα έτσι και στον άνθρωπο, μετά την αφόδευση γυρνάνε όλοι  να δούνε τα περιττώματα τους. Εμείς όμως βλέπαμε και τα παλιότερα. Όχι όμως για πολύ. Συνήθως τα έτρωγαν οι κότες που κυκλοφορούσαν ελεύθερες παντού. Παλιότερα, μου έλεγε η μητέρα μου, απαντώντας στις ενοχλητικές και περίεργες πάντα ερωτήσεις μου για την καθημερινότητα παλιά, ότι αυτό το έκαναν και τα γουρούνια, αλλά μετά το 1965 τέθηκαν κανόνες στο χωριό ώστε αυτά να είναι περιορισμένα σε κλειστούς χώρους.

Αυτή η δραστηριότητα μου έδωσε ένα ακόμα ενδιαφέρον για την βιολογία. Δίπλα στα περιττώματα ανακάλυπτες πολλά έντομα όπως άπτερα κοπροφάγα κολεόπτερα και άλλα ασυνήθιστα. Πολύ αργότερα μου ήταν πολύ πιο εύκολο να καταλάβω την σημαντική λειτουργία των κοπροφάγων και σαπροφάγων οργανισμών και την διαδικασία της αποικοδόμησης στην φύση.

Σχόλιο 2020-01-04 134853.jpgΣχόλιο 2020-01-04 134853α.jpgΣχόλιο 2020-01-04 135147.jpgΦωτογραφίες: Κοπροφάγο κολεόπτερο του γένους Scarabaeus που μεταφέρει και αποθηκεύει βώλο από περιττώματα αγελάδας (σε λιβάδι κοντά στην λίμνη Πετρών). 

Όταν κάναμε την πρώτη εκτεταμένη έρευνα για την αρκούδα στην Ελλάδα είχαμε μαζέψει περισσότερα από 1.300 περιττώματα αρκούδας από όλες τις εποχές του έτους, τα αποθηκεύσαμε σε μεγάλους καταψύκτες και στο τέλος των εργασιών πεδίου έξι βιολόγοι, επί έναν μήνα, ασχοληθήκαμε με τις αναλύσεις τους. Μου έτυχε μάλιστα και ο ρόλος να κάνω τις στατιστικές επεξεργασίες για την διάκριση των τροφικών συνηθειών, ανά εποχή και ανά περιοχή. Διαφορετικές τροφικές συνήθειες υπήρχαν στα φυλλοβόλα δάση και διαφορετικές στα κωνοφόρα ή στα μικτά δάση. Ένας συνάδελφος στην συνέχεια προχώρησε ακόμα παραπέρα εξετάζοντας την διασπορά φυτών μέσω των περιττωμάτων της αρκούδας, εφαρμόζοντας δηλαδή μεθόδους που είχαν εφαρμόσει ερευνητές στις στέπες και τις σαβάνες όπου η διασπορά των σπόρων από τους καρπούς με τα περιττώματα των ζώων έχει πολύ μεγάλη σημασία.

Σχόλιο 2020-01-04 140137.jpgΔιάγραμμα με τις συνολικές τροφικές αναλύσεις για την αρκούδα από το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για το είδος: Μερτζάνης Γ., Μπούσμπουρας Δ., Γκατζογιάννης Σ., Γουδέλης Γ., Φουρλίγκα Ε., Αδαμακόπουλος Τ., Λουκάκης Π., Ψαρούδας Σ. 1996. Γενικό Σχέδιο Δράσης για την προστασία και διαχείριση των πληθυσμών και των βιοτόπων της αρκούδας στην Ελλάδα. σελ. 276. Πρόγραμμα LIFE-NATURE ΑΡΚΤΟΣ (ΑΡΚΤΟΥΡΟΣ, WWF-Ελλάς, ΕΕΠΦ, ΥΠ.ΓΕΩΡΓΙΑΣ, Ε.Ε.) 

Αναπόφευκτα, αν σε απασχολήσει το ζήτημα, θα εξετάσεις και ιστορικά πως έγινε η αποχέτευση. Κάνοντας μία πρόχειρη αναζήτηση στο διαδίκτυο θα δει κανείς ότι τα πρώτα αποχετευτικά συστήματα εμφανίστηκαν στην Μινωική Κρήτη και στην Ινδία. Θα δει επίσης ότι στις Βερσαλλίες δεν υπήρχε αποχετευτικό σύστημα, ούτε στις μεσαιωνικές πόλεις, σε αντίθεση με το Βυζάντιο. Λέγεται μάλιστα ότι τα ψηλά καπέλα και το πρόσθετο πανί που κάλυπτε τις μπέρτες είχαν μία συγκεκριμένη λειτουργία: να προφυλάσσουν από το περιεχόμενο ενός δοχείου νυκτός που αδειάζονταν από ένα παράθυρο στον δρόμο.

Εντύπωση μου έκανε ένα πανεπιστημιακό σύγγραμμα του ΑΠΘ για το αποχετευτικό σύστημα που ενώ αναφέρει τη Μινωική Κρήτη και την αρχαιότητα, στην συνέχεια αποσιωπά το Βυζάντιο. Και μάλιστα αυτό στο πανεπιστήμιο της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης του Βυζαντίου. Το σύγγραμμα αναφέρεται μόνο στον Μεσαίωνα στην δύση και στις Βερσαλλίες. Τι κρίμα, οι σπουδαγμένοι στην δύση πανεπιστημιακοί μας, να έχουν τόσο μεγάλη άγνοια. Ο Κωνσταντίνος Κατακουζηνός από την γνωστή τηλεοπτική σειρά μάλλον ήξερε περισσότερα από αυτούς…

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Φωτογραφία κορυφής: Μια τουαλέτα που αναπάντεχα βρέθηκε μπροστά μας σε δρυοδάσος στον Νότιο Έβρο.