Το φώλιασμα της χαλκόκοτας στην Ελλάδα

Δημοσιεύτηκε εργασία για το φώλιασμα της χαλκόκοτας στην Ελλάδα, μετά από έρευνες στους υγροτόπους όπου εντοπίζεται το είδος κατά την περίοδο αναπαραγωγής.

Τις έρευνες συντόνισε ο Σάββας Καζαντζίδης, ορνιθολόγος, Διαυθυντής ερευνών στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού «ΔΗΜΗΤΡΑ» που είναι και ο βασικός συντάκτης. Συμμετείχαν οι: Εύα Κατρανά, Θόδωρος Ναζιρίδης, Θόδωρος Κομηνός, Λίλα Κάρτα, Δημήτρης Μπούσμπουρας, Δανάη Πορτόλου και Χρυσούλα Αθανασίου.

Η δημοσίευση έχει αναρτηθεί στην σελίδα: https://www.researchgate.net/publication/337649240_Editors-in-chief_The_Glossy_Ibis_in_Greece

γ.jpgα.jpgΦωτογραφιές : Χαλκόκοτες στην Κορώνεια

Περίληψη της δημοσίευσης

Η Χαλκόκοτα Plegadis falcinellus είναι ένα γνωστό είδος πουλιού στην Ελλάδα από την αρχαιότητα, όπως αποδεικνύουν πολλά αρχαία κείμενα. Την σύγχρονη εποχή, το είδος αρχικά διαπιστώθηκε να φωλιάζει, το 1960, σε μια αποικία που αποτελούνταν από περίπου 1.000 ζευγάρια στο Δέλτα του Έβρου και λίγα χρόνια αργότερα εντοπίστηκαν αποικίες σε τρεις ακόμα υγροτόπους.

Ο πληθυσμός του είδους στην Ελλάδα ερευνήθηκε πιο συστηματικά από το 1985. Μέχρι το 1990 καταγράφηκε σε τουλάχιστον τρεις αποικίες παρουσιάζοντας αρνητική τάση του πληθυσμού.

Μετά το 2003 ο φωλεάζον πληθυσμός άρχισε σταδιακά να αυξάνεται και έφτασε στα 639 ζεύγη, το 2017. Την ίδια περίοδο η γεωγραφική ζώνη όπου το είδος φωλιάζει επεκτάθηκε περιλαμβάνοντας οκτώ αποικίες, στην βόρεια και δυτική Ελλάδα.

Η Χαλκόκοτα  φωλιάζει σε καλάμια, δέντρα και θάμνους, σε μικτές αποικίες με ερωδιούς, κορμοράνους και λαγγόνες (Phalacrocorax carbo και Microcarbo pygmaeus) και χουλιαρομύτες Platalea leucorodia. Οι αποικίες βρίσκονται σε λίμνες, δέλτα ποταμών και σε έλη γλυκών νερών, σε μεγάλους προστατευόμενους υγροτόπους.

Η ρύπανση των υδάτων και η υποβάθμιση υγρών λιβαδιών σε ορισμένους υγροτόπους θεωρείται ότι είναι οι κύριες απειλές για το είδος. Η πρόσφατα καταγεγραμμένη αύξηση της φωλεοποίησης μπορεί πιθανόν να σχετίζεται με καλύτερη εποπτεία και οργανωμένες προσπάθειες για τη διαχείριση υγροτόπων, που λαμβάνουν χώρα στην Ελλάδα κατά την τελευταία δεκαετία.

10_SISC_1_Kazantzidis_etal_27-32.jpgΧάρτες: Οι αποικίες της χαλκόκοτας. Πάνω αριστερά: 1960, Πάνω δεξιά: 1980, Κάτω αριστερά: 2003-2009,  Κάτω δεξιά: 2014-2017.

 

Πρεσπα1.jpgπρεσπα3.jpgΠρεσπα.jpgπρεσπα2.jpgΦωτογραφιές : Χαλκόκοτες σε υγρά λιβάδια στην Μικρή Πρέσπα

Ήταν χαλκόκοτες οι Στυμφαλίες όρνιθες;

Για όσους ενδιαφέρονται για το τι έγραφαν στην αρχαιότητα οι ιστορικοί και οι φιλόσοφοι παραθέτω τις πρώτες πηγές:

Οι αρχαίοι έλληνες ονόμαζαν τις χαλκόκοτες ίβιδες, όνομα που χρησιμοποιείται στην Αγγλική γλώσσα.

Οι χαλκόκοτες  ήταν γνωστές από τον ιστορικό Ηρόδοτο (484-425 π.Χ.) που περιγράφει την ιερή ίβιδα, αναφέροντας την παρουσία της στην Αίγυπτο[1].

Τις αναφέρει επίσης ο μεγάλος Έλληνας φιλόσοφος και ζωολόγος Αριστοτέλης (384-322 π.Χ.). Στο έργο του «Περί τα ζώα ιστοριών» αναφέρεται σε δύο είδη ίβιδας  μαύρη και λευκή (κατά πάσα πιθανότητα η χαλκόκοτα και η Αφρικανική ιερή ίβις Threskiornis aethiopicus, αντίστοιχα)[2].

Ο Παυσανίας (110-180 μ.Χ.), Έλληνας γεωγράφος, τις αναφέρει επίσης, στα «Αρκαδικά» στο έργο του «Ελλάδος Περιήγησης» όπου περιγράφει τον άθλο των Στυμφαλίδων ορνίθων του Ηρακλή [3] που έλαβε χώρα στην Λίμνη Στυμφαλία στην Πελοπόννησο. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι τα πτηνά που εξόντωσε ο Ηρακλής έμοιαζαν με ίβιδες.

Αρχαία κείμενα:

[1] Γράφει ο Ηρόδοτος στο «Ιστορίαι»:

«[2.74.1] Εἰσὶ δὲ περὶ Θήβας ἱροὶ ὄφιες, ἀνθρώπων οὐδαμῶς δηλήμονες, οἳ μεγάθεϊ ἐόντες σμικροὶ δύο κέρεα φορέουσι πεφυκότα ἐξ ἄκρης τῆς κεφαλῆς, τοὺς θάπτουσι ἀποθανόντας ἐν τῷ ἱρῷ τοῦ Διός· τούτου γάρ σφεας τοῦ θεοῦ φασι εἶναι ἱρούς.

[2.75.1] Ἔστι δὲ χῶρος τῆς Ἀραβίης κατὰ Βουτοῦν πόλιν μάλιστά κῃ κείμενος, καὶ ἐς τοῦτο τὸ χωρίον ἦλθον πυνθανόμενος περὶ τῶν πτερωτῶν ὀφίων. ἀπικόμενος δὲ εἶδον ὀστέα ὀφίων καὶ ἀκάνθας πλήθεϊ μὲν ἀδύνατα ἀπηγήσασθαι, σωροὶ δὲ ἦσαν ἀκανθέων καὶ μεγάλοι καὶ ὑποδεέστεροι καὶ ἐλάσσονες ἔτι τούτων, πολλοὶ δὲ ἦσαν οὗτοι.

[2.75.2]  ἔστι δὲ ὁ χῶρος οὗτος, ἐν τῷ αἱ ἄκανθαι κατακεχύαται, τοιόσδε τις· ἐσβολὴ ἐξ ὀρέων στεινῶν ἐς πεδίον μέγα, τὸ δὲ πεδίον τοῦτο συνάπτει τῷ Αἰγυπτίῳ πεδίῳ.

[2.75.3]  λόγος δέ ἐστι ἅμα τῷ ἔαρι πτερωτοὺς ὄφις ἐκ τῆς Ἀραβίης πέτεσθαι ἐπ᾽ Αἰγύπτου, τὰς δὲ ἴβις τὰς ὄρνιθας ἀπαντώσας ἐς τὴν ἐσβολὴν ταύτης τῆς χώρης οὐ παριέναι τοὺς ὄφις ἀλλὰ κατακτείνειν.

[2.75.4] καὶ τὴν ἶβιν διὰ τοῦτο τὸ ἔργον τετιμῆσθαι λέγουσι Ἀράβιοι μεγάλως πρὸς Αἰγυπτίων· ὁμολογέουσι δὲ καὶ Αἰγύπτιοι διὰ ταῦτα τιμᾶν τὰς ὄρνιθας ταύτας.

[2.76.1] εἶδος δὲ τῆς μὲν ἴβιος τόδε· μέλαινα δεινῶς πᾶσα, σκέλεα δὲ φορέει γεράνου, πρόσωπον δὲ ἐς τὰ μάλιστα ἐπίγρυπον, μέγαθος ὅσον κρέξ. τῶν μὲν δὴ μελαινέων τῶν μαχομένων πρὸς τοὺς ὄφις ἥδε ἰδέη, τῶν δ᾽ ἐν ποσὶ μᾶλλον εἱλευμένων τοῖσι ἀνθρώποισι (διξαὶ γὰρ δή εἰσι ἴβιες) ἥδε·

[2.76.2]  ψιλὴ τὴν κεφαλὴν καὶ τὴν δειρὴν πᾶσαν, λευκὴ πτεροῖσι πλὴν κεφαλῆς καὶ [τοῦ] αὐχένος καὶ ἄκρων τῶν πτερύγων καὶ τοῦ πυγαίου ἄκρου (ταῦτα δὲ τὰ εἶπον πάντα μέλαινά ἐστι δεινῶς), σκέλεα δὲ καὶ πρόσωπον ἐμφερὴς τῇ ἑτέρῃ.

[2.76.3] τοῦ δὲ ὄφιος ἡ μορφὴ οἵη περ τῶν ὕδρων. πτίλα δὲ οὐ πτερωτὰ φορέει, ἀλλὰ τοῖσι τῆς νυκτερίδος πτεροῖσι μάλιστά κῃ ἐμφερέστατα. τοσαῦτα μὲν θηρίων πέρι ἱρῶν εἰρήσθω..»

[2] Γράφει ο Αριστοτέλης στο: «Περί τα ζώα ιστοριών / Βιβλίο 9» :

«Αἱ δ’ ἴβιες αἱ ἐν Αἰγύπτῳ εἰσὶ μὲν διτταί, αἱ μὲν λευκαὶ αὐτῶν, αἱ δὲ μέλαιναι. Ἐν μὲν οὖν τῇ ἄλλῃ Αἰγύπτῳ αἱ λευκαί εἰσι, πλὴν ἐν Πηλουσίῳ οὐ γίνονται· αἱ δὲ μέλαιναι ἐν τῇ ἄλλῃ Αἰγύπτῳ οὐκ εἰσίν, ἐν Πηλουσίῳ δ’ εἰσίν.»

[3] Γράφει ο Παυσανίας στα «Αρκαδικά»

[22.4] ἐπὶ δὲ τῷ ὕδατι τῷ ἐν Στυμφάλῳ κατέχει λόγος ὄρνιθάς ποτε ἀνδροφάγους ἐπ’ αὐτῷ τραφῆναι: ταύτας κατατοξεῦσαι τὰς ὄρνιθας Ἡρακλῆς λέγεται. Πείσανδρος δὲ αὐτὸν ὁ Καμιρεὺς ἀποκτεῖναι τὰς ὄρνιθας οὔ φησιν, ἀλλὰ ὡς ψόφῳ κροτάλων ἐκδιώξειεν αὐτάς. γῆς δὲ τῆς Ἀράβων ἡ ἔρημος παρέχεται καὶ ἄλλα θηρία καὶ ὄρνιθας καλουμένας Στυμφαλίδας, λεόντων καὶ παρδάλεων οὐδέν τι ἡμερωτέρας ἀνθρώποις:

[22.5] αὗται τοῖς ἐπὶ ἄγραν αὐτῶν ἀφικνουμένοις ἐπιπέτανται, καὶ τιτρώσκουσί τε τοῖς ῥάμφεσι καὶ ἀποκτείνουσιν. ὅσα μὲν δὴ χαλκοῦ καὶ σιδήρου φοροῦσιν ἄνθρωποι, διατρυπῶσιν αἱ ὄρνιθες: ἢν δὲ ἐσθῆτα φλοί̈νην παχεῖαν πλέξωνται, τὰ ῥάμφη τῶν Στυμφαλίδων ὑπὸ τῆς ἐσθῆτος ἔχεται τῆς φλοί̈νης, καθὰ καὶ πτέρυγες ὀρνίθων τῶν μικρῶν προσέχονται τῷ ἰξῷ. αὗται μέγεθος μὲν κατὰ γέρανόν εἰσιν αἱ ὄρνιθες, ἐοίκασι δὲ ἴβεσι, ῥάμφη δὲ ἀλκιμώτερα φέρουσι καὶ οὐ σκολιὰ ὥσπερ αἱ ἴβεις.

[22.6] εἰ μὲν δὴ καὶ αἱ κατ’ ἐμὲ ὄρνιθες αἱ Ἀράβιοι τῶν ἐν Ἀρκαδίᾳ ποτὲ ὀρνίθων τὸ ὄνομα, εἶδος δὲ τὸ αὐτὸ ἐκείναις ἔχουσιν, οὐκ οἶδα: εἰ δὲ τὸν πάντα αἰῶνα κατὰ τὰ αὐτὰ ἱέραξι καὶ ἀετοῖς καὶ Στυμφαλίδες εἰσὶν ὄρνιθες, Ἀράβιόν τε εἶναί μοι θρέμμα αἱ ὄρνιθες αὗται φαίνονται, καὶ δύναιτο ἂν πετομένη ποτὲ ἀπόμοιρα ἐξ αὐτῶν ἐς Ἀρκαδίαν ἀφικέσθαι ἐπὶ Στύμφαλον. ὑπὸ μὲν δὴ τῶν Ἀράβων ἄλλο που ἐξ ἀρχῆς καλοῖντο ἂν καὶ οὐ Στυμφαλίδες: τοῦ Ἡρακλέους δὲ ἡ δόξα καὶ τὸ Ἑλληνικὸν πρὸ τοῦ βαρβαρικοῦ τετιμημένον ἐξενίκησεν ὡς καὶ τὰς ἐν τῇ ἐρήμῳ τῇ Ἀράβων Στυμφαλίδας ἐπὶ ἡμῶν ὀνομάζεσθαι.

Νεάπολη.jpg Φωτογραφία : Χαλκόκοτα σε πλημμυρισμένη έκταση δίπλα σε σπίτια στην Νεάπολη Λακωνίας (εαρινή μετανάστευση)

Η φωτογραφία κορυφής από την λίμνη Κορώνεια.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας