Γεώργιος Καρούσος, ο αντιχουντικός στρατηγός. Συνέντευξη για την δράση του στην Κύπρο

Αφορμή για την ανάρτηση αυτή ήταν η γνωριμία μου με τον Κώστα Παπαλεοντίου από το Δάλι της Κύπρου, μέλος της ΕΟΚΑ με το ψευδώνυμο Απολλώνιος και τοπικός συντονιστής της ΠΕΚΑ (Πολιτική Επιτροπή Κυπριακού Αγώνα, πολιτικό τμήμα της ΕΟΚΑ). Ο Κώστας Παπαλεοντίου έκρυβε στο σπίτι του για μήνες τον Καρούσο, κατά την διάρκεια της δράσης της ΕΟΚΑ Β, όταν τον κυνηγούσαν η Χούντα, οι Άγγλοι, οι Τούρκοι και οι ανθενωτικοί.

Στον Καρούσο μου έκανε εντύπωση η ακεραιότητά του, η ανδρεία του στις μάχες, η προσήλωση στον στόχο  της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα ακόμα και υπό αντίξοες συνθήκες, η προνοητικότητά του στην ανάλυση της πολιτικής κατάστασης και η διάθεσή του για συναίνεση σε πολύ δύσκολους καιρούς που τον έφερε αντίπαλο στην χούντα. 

Η ανάρτηση περιλαμβάνει μια μακροσκελή συνέντευξη του Καρούσου και ένα ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ όπου ο Καρούσος εμφανίζεται πολλές φορές. 

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

48386206_394114004659484_7486903835525382144_n.jpgΦωτογραφία: με τον Κώστα Παπαλεοντίου στο Δάλι, Δεκ. 2018.

Λίγα λόγια για την Γ. Καρούσο

Ο Αντιστράτηγος Γεώργιος Καρούσος γεννήθηκε στον Αστακό Αιτωλοακαρνανίας το 1928.

Στην Κατοχή, εντάχθηκε εθελοντής στις Εθνικές Ομάδες του Ν. Ζέρβα κι εκπαιδεύτηκε σε σχολείο αξιωματικών του ΕΔΕΣ. Έλαβε μέρος σε μάχες κατά των κατακτητών και σε αμυντικές επιχειρήσεις κατά του ΕΛΑΣ. Μετά την απελευθέρωση, εντάχθηκε στον νεοσυγκροτηθέντα Εθνικό Στρατό και μετά από φοίτηση σε στρατιωτική σχολή, συμμετείχε στις επιχειρήσεις 1946-1949.

Το 1964 στην Κύπρο, συγκρότησε την 31 Μοίρα Καταδρομών και την οδήγησε στις επιχειρήσεις Τηλλυρίας κατά των Τουρκοκυπρίων. Τον Απρίλιο του 1967, διαφώνησε με την ανάμειξη του στρατεύματος στην πολιτική και αποτάχθηκε. Φυλακίστηκε, εξορίστηκε για 4 έτη, απέδρασε και κατέφυγε στην Κύπρο. Μετά τον θάνατο του Στρατηγού Γεωργίου Γρίβα – Διγενή, τον Φεβρουάριο του 1974 ανέλαβε την αρχηγία της ΕΟΚΑ Β’. Αντέδρασε στην καθοδήγηση της ΕΟΚΑ Β’ από το χουντικό καθεστώς των Αθηνών, περιθωριοποιήθηκε και διέφυγε στην Ελλάδα, όπου συνελήφθη και τέθηκε σε περιορισμό.

Το 1975 προήχθη σε ταξίαρχο και ανέλαβε διοικητής της 79 Στρατιωτικής Διοικήσεως (Σάμος). Αντιμετώπισε την προκλητική τακτική τουρκικής ακταιωρού που προσέγγισε το λιμάνι της νήσου, με προειδοποιητικό κανονιοβολισμό από ελληνική κανονιοφόρο.
Το 1978, τοποθετήθηκε υποδιευθυντής της Διευθύνσεως Ειδικών Δυνάμεων και το 1979 διοικητής της ΙΙΙ Μεραρχίας Ειδικών Δυνάμεων. Αποστρατεύθηκε το 1981, προαχθείς σε αντιστράτηγο.

Ο Αντιστράτηγος Γεώργιος Καρούσος, έλαβε μέρος σε 97 μάχες. Προήχθη δύο φορές επ’ ανδραγαθία. Τιμήθηκε με 4 Χρυσά Αριστεία Ανδρείας, τον Πολεμικό Σταυρό Β’ Τάξεως, 3 Πολεμικούς Σταυρούς Γ’ Τάξεως, 6 Μετάλλια Εξαιρέτων Πράξεων, το Μετάλλιο Στρατιωτικής Αξίας, το Μετάλλιο Εθνικής Αντιστάσεως, το παράσημο του Χρυσού Σταυρού του Φοίνικος, του Χρυσού Σταυρού Γεωργίου και του Αργυρού Σταυρού μετά Ξιφών.
Απεβίωσε στις 23 Φεβρουαρίου 2005.

Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από το παράρτημα του διδακτορικού του Αντώνη Κακαρά. 

Συνέντευξη του Γ. Καρούσου 

Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΚΑΡΑΣ, συγγραφέας και απόστρατος αξιωματικός του ΠΝ, συνομιλεί με τον Αντιστράτηγο ε.α. ΚΑΡΟΥΣΟ ΓΕΩΡΓΙΟ στο πλαίσιο της διατριβής του με θέμα «Οι Επαγγελματίες Στρατιωτικοί Υπό Αυταρχικά Καθεστώτα». Η συνέντευξη αυτή πάρθηκε σε τρεις φάσεις από 26 μέχρι 28 Σεπτέμβρη 2002 στην Διπλάρειο Σχολή στην Αθήνα.

Ο Καρούσος είχε λάβει μέρος σε όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις στην Ελλάδα και την Κύπρο από το 1940 και μετά (εκτός των συγκρούσεων με την εισβολή των Τούρκων το 1974). Δικαιολογημένα ο Ναύαρχος Βασιλικόπουλος λέει γι’ αυτόν στη δική του συνέντευξη, πως ήταν ικανός και δε θα δίσταζε να οργανώσει αντάρτικο επί δικτατορίας.
Η βιβλιογραφία για την κυπριακή υπόθεση δεν ξεκαθαρίζει τελείως το ρόλο του στην οργάνωση ΕΟΚΑ Β΄, ενώ ο ίδιος τοποθετείται στο θέμα αυτό εν εκτάσει.

Περιεχόμενα συνέντευξης 

Η συνέντευξη χωρίστηκε σε τμήματα και δόθηκαν τίτλοι για διευκόλυνση της τμηματικής ανάγνωσης:

1ο μέρος. Αντίσταση στους Γερμανούς. ΕΑΜ-ΕΔΕΣ
2ο μέρος. Η μαρτυρία του για την χούντα και την Κύπρο
3ο μέρος. Πολεμώντας με τον Ντερτιλή στην Κύπρο: Ο Γ. Καρούσος αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές
4ο μέρος. ΕΟΚΑ Β: Αντίσταση στην Χούντα – Ελεύθεροι Έλληνες – πολιτικοί – Γρίβας
5ο μέρος. ΕΟΚΑ Β και η συνάντηση Μακάριου-Γρίβα.
6ο μέρος. Η διείσδυση της χούντας στην ΕΟΚΑ Β και ο Ιωαννίδης

4900590.jpg

Τα αρχικά των ονομάτων στην συνέντευξη που ακολουθεί: 

Κ: Αντώνης Κακαράς

Γ: Γεώργιος Καρούσος

1ο μέρος. Αντίσταση στους Γερμανούς. ΕΑΜ-ΕΔΕΣ 

Κ. Κύριε Καρούσο είστε ένα πρόσωπο που έχει παίξει ρόλο στη σύγχρονη ιστορία της χώρας μας. Μπορείτε να μου πείτε δύο λόγια για την ζωή σας, αφ’ ότου φορέσατε στολή.

Γ. Βεβαιότατα. Καταρχήν κάνω διόρθωση…. ιστορικό όχι, αλλά συμμέτοχο στην πορεία των πραγμάτων μέσα στα στενά όρια ενός ανθρώπου και ενός στρατιωτικού. Εγώ κατάγομαι από την Αιτωλοακαρνανία, από την περιοχή του Ξυρομέρου. Μια περιοχή η οποία έχει τις δικές της συνθήκες ζωής, που ήτανε εξαιρετικά αιχμηρές κατά την προπολεμική περίοδο, έτσι ώστε να φανταζόμαστε μια εκτεταμένη φτώχια, εξ ου και Ξυρόμερο άλλωστε. Και μια κατά τα άλλα, εκμετάλλευση των μεγάλο(…) από τη πλευρά της οικονομίας, πρόσωπα τα οποία ήτανε περιορισμένα σε αριθμό και ασχολούνται κυρίως με τα καπνικά, με τα βελανίδια και με την κτηνοτροφία. Υπήρχε λοιπόν μια, δεδομένη, αρνητική προκατάληψη της ευρυτέρας κοινωνίας στον περιορισμένο εκείνο χώρο, έτσι ώστε να προκαλεί το αίσθημα της αδικίας, κυρίως στις νεότερες γενιές οι οποίες αναπτύσσονται και στην οποία ήμουνα ενταγμένος και εγώ, λόγω της ηλικίας μου. Άρχισα να καταλαβαίνω καλά τον εαυτό μου από μαθητάκος του γυμνασίου, ήτανε η περίοδος κατά την οποία είχε κηρυχθεί ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος στο μέτωπο του οποίου είχα δύο αδέρφια και έναν άρρωστο πατέρα, ο οποίος είχε ένα υψηλό βαθμό πατριωτισμού, όπως και πάρα πολλοί άλλοι κατά την περίοδο εκείνη. Ήτανε εξαιρετικά υπερήφανος διότι τα δύο του αγόρια ήτανε στο μέτωπο και ο οποίος πέθανε προ της καταρρεύσεως.

Κ. Σκοτώθηκε στον πόλεμο δηλαδή ο πατέρας σας;

Γ. Ο πατέρας μου όχι, πέθανε από αρρώστια προ της καταρρεύσεως. Τα παιδιά γυρίσανε και βρήκανε τη μητέρα, εμένα, την αδερφή μου και ριχτήκανε στην προσπάθεια της επιβιώσεως. Αυτά τα ανάφερα διότι ήταν σφραγιστικά στοιχεία της συγκεκριμένης εκείνης παιδικής ηλικίας μου.

Κ. Δηλαδή η οικογένεια σας ήταν μια πτωχή οικογένεια.

Γ. Μια πτωχή οικογένεια. Το χωριό μου δεν είχε γυμνάσιο. Αναγκαζόμουνα λοιπόν, για να παρακολουθήσω το σχολείο μου να πηγαίνω στις διπλανές πολιτείες, όπως το Αγρίνιο ή το Μεσολόγγι ή την Πάτρα ή την Πρέβεζα, για να παρακολουθήσω τις τάξεις, να συνεχίσω την παιδεία μου. Εκεί άρχισε να αναπτύσσεται μέσα μου η διάθεση της συμμετοχής στην προσπάθεια αντιστάσεως, όπου είχε είδη εκδηλωθεί δια του Ε.Α.Μ. και του Ζέρβα, οι πιο γνωστές οργανώσεις στην περιοχή εκείνη. Η περιοχή περισσότερο ελέγχετο από το Ε.Α.Μ., Ε.Λ.Α.Σ. και ολιγότερο από τον Ζέρβα, επαναλαμβάνω ήταν η περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας. Και ερχόμουνα σε επαφή με διαφόρους συμμαθητές, οι οποίοι εξεδήλωναν τα ίδια αισθήματα με εμένα, είχαν τις ίδιες πατριωτικές αντιλήψεις. Και σημειώνω, κανείς, μα απολύτως κανείς εξ αυτών δεν είχε καμία, μα απολύτως καμία αντίληψη των επιμέρους τοποθετήσεων των δύο αυτών βασικών αντιστασιακών οργανώσεων και κυρίως των επιδιώξεων του τι θα εγένετο μετά το πέρας του πολέμου. Και ποιο ρόλο θα έπαιζε η κάθε εξ αυτών οργάνωση. Άλλωστε οι ηλικίες μας δεν επέτρεπαν και τις ενδιατρίψεις σε αναλύσεις οι οποίες θα οδηγούσαν σε ευρύτερα συμπεράσματα. Εκείνο όμως που μου έμεινε ήταν η προσπάθεια προσηλυτισμού ενός μεγάλου αριθμού ανθρώπων, για να πείσουν τους μικρότερους ότι θα έπρεπε να προσφέρουν στην πατρίδα και κυρίως εντασσόμενοι σε αυτές τις οργανώσεις. Την περίπτωση δεν την κρίνω, τη θεωρούσα και εξακολουθώ να την θεωρώ, σαν μια θετική προσπάθεια. Η αρνητικότητα της

οποίας έγκειται, στο γεγονός ότι ο κάθε εξ αυτών, τοποθετούσε τα πράγματα σε μια ειδική θέση που δεν επέτρεπε στις δικές μας ηλικίες να καταλάβουμε ποιες είναι οι πιο πέρα επιδιώξεις. Εν πάση περιπτώσει, εγώ τελειώνοντας στο 14ο έτος της ηλικίας μου την 4η τάξη του γυμνάσιου, έφυγα για αντάρτης και κατέφυγα στην οργάνωση του Ε.Α.Μ., ενός κοντινού στο Αγρίνιο χωριό. Στο γυμνάσιο Αγρινίου ήμουνα.

Κ. Στρατηγέ με τον Ζέρβα δεν βγήκατε; Νόμιζα ότι βγήκατε με τον Ζέρβα.

Γ. Περιμένετε.

Κ. Βιάστηκα.

Γ. Εκεί έμεινα ένα 48ωρο. Και βεβαίως, άθελα, παρακολουθούσα τις συζητήσεις οι οποίες εγένοντο γύρω από τα καθ’ ημέρα τεκταινόμενα αφενός, αφετέρου δε από τις επιδιώξεις. Οι οποίες άφηναν να διαφαίνεται, στη δική μου παιδική αντίληψη, το που οδηγούντο. Τι λοιπόν συνέβαινε μέσα μου; Εμένα, αποκλειστικά εμένα. Εγώ δεν είχα καμία συμπάθεια ή αντιπάθεια, ως μη γνώστης των πραγμάτων, προς τον κομμουνισμό. Δεν είχα άλλωστε καμία συμπάθεια ή αντιπάθεια προς την δημοκρατία. Είχα όμως μια ευμενή προκατάληψη προς τα γεγονότα της τελευταίας εκείνης περιόδου, τα οποία ήταν σφραγισμένα από τη δικτατορία του Μεταξά και την παρουσία της βασιλείας στην Ελλάδα.

Κ. Στρατηγέ μισό λεπτό. Είπατε ευμενή προκατάληψη …

Γ. Ευμενή προκατάληψη …

Κ. … απέναντι στη δικτατορία του Μεταξά;

Γ. Ευμενή από τα τελευταία γεγονότα τα οποία συνέθεταν την ιστορία της περιόδου εκείνης. Και πως; Πρώτον διότι μαθητάκος επί μια ολόκληρη τετραετία βομβαρδιζόμουνα στο σχολείο από τις έρπουσες σχέσεις με την δικτατορία, προϋποθέσεις οι οποίες εκφράζοντο δια των καθηγητών ή του σχολείου. Δεύτερον διότι δεν διέκρινα εγώ καμία αντίδραση προς το καθεστώς εκείνο, όπως αυτή περιγράφηκε αργότερα, όταν ωρίμασα και τη διάβασα στα βιβλία ή την άκουσα στις διηγήσεις ανθρώπων, οι οποίοι έπαθαν ή την σχημάτισαν αργότερα την αρνητική εντύπωση. Και το ότι εδιέκρινα μέσα σε μια περιοχή πτωχή έχει τη σημασία του. Τρίτον διότι υπήρχε διάχυτη η αντίληψη ότι το καθεστώς μερίμνησε να προετοιμάσει το στρατό για το έπος το οποίο επακολούθησε. Η αρχική αντίληψη. Άλλο τι ελέχθη αργότερα ή τι εξακριβώθη εκ των ιστορικών (…). Και τέταρτον διότι υπήρξε ένα αποτέλεσμα νίκης παρά την τελευταία ανατροπή των συσχετισμών δια της επιθέσεως της Γερμανίας εναντίον της Ελλάδος και μία υπερηφάνεια μέσα στη ψυχή ενός μικρού λαού, του οποίου κομματάκι ήμουνα και εγώ.

Κ. Εννοείτε τον Έλληνοϊταλικό πόλεμο.

Γ. Τον Έλληνοϊταλικό πόλεμο. Αυτό με είχε τοποθετήσει με μια ευμένεια. Δεν είχα όμως ιδέα για τα κομμουνιστικά, τα αντικομουνιστικά, τα ΕΛΑΣιτικά … Επίσης λοιπόν, αυτό το 48ωρο που έμεινα υπό την …

Κ. Στρατηγέ, 48 ώρες στο Ε.Α.Μ., 48 ώρες …

Γ. Διαπίστωσα ότι αυτά που είχα εγώ κατά νου συσσωρευμένα και τα οποία μου πότιζαν μια αγάπη για τα πατριωτικά μου αισθήματα και έναν πόθο να δώσω τον εαυτό μου για την απελευθέρωση του τόπου, δεν συνέπιπταν με εκείνα που άκουγα. Και μου έκανε εντύπωση. Δεν έκανα όμως ερωτήματα, διότι είχα επίγνωση του γεγονότος ότι η ηλικία μου ήταν μικρή και ότι δεν θα μπορούσα να εδραιώσω τα ερωτήματα μου έτσι ώστε να πείθω αυτούς τους μεγαλύτερους μου, ότι είμαι άξιος συζητητής τους. Τι ήταν αυτά που άκουγα; Ότι θα πρέπει να καταστήσουμε τον Ε.Λ.Α.Σ. μια δύναμη η οποία θα εγκαθιδρύσει εξουσία από την περίοδο εκείνη στην ελεύθερη επαρχία της χώρας. Το ότι η εξουσία αυτή θα απαγορέψει την επάνοδο του βασιλέα, την επανεγκαθίδρυση της ευρισκόμενης τότε στο Κάιρο, ελληνικής κυβερνήσεως, μετά πήγε στο (…), θα αναγορέψει και ότι θα εγκαταστήσει την δικτατορία του προλεταριάτου. Για την δικτατορία του προλεταριάτου είχα ακούσει μερικά πράγματα και επειδή η λέξη δικτατορία, δεν ηχούσε και τόσο καλά στα αυτιά μας, διότι άφησε μετά την πτώση της, μετά την κατοχή, να γίνεται μια ευρύτερη προπαγάνδα, η οποία μας έπειθε ότι δεν είναι καλό πράγμα η δικτατορία, μου έκανε λοιπόν εντύπωση. Τον ρώτησα «Εγώ που θα πάω να πολεμήσω;» Και μου είπε «Εσύ είσαι μικρός. Δεν πρέπει να πας σε μάχιμα τμήματα, αλλά να μείνεις εδώ να βοηθάς σε διάφορες εργασίες …» και λοιπά. Οπότε το δεύτερο 24ωρο μου είπανε να πάω να λιχνίζω κάτι εκεί στα αλώνια που μαζεύανε τις δεκάτες για τον Ε.Λ.Α.Σ. και λοιπά και είπα στον εαυτό μου «Εγώ δεν καταδικάζω τον εαυτό μου σε αυτού του είδους το έργο και ας πάω από την άλλη πλευρά να δω τι γίνεται.»

Κ. Στου Ζέρβα.

Γ. Και αμολάω, νηστικός και ταλαιπωρημένος, παιδάκι, περπατώντας τη νύχτα και πήγα σε ένα τμήμα του Ζέρβα, στον Καραμπέτσο που ήταν και αυτός στο Ξυρόμερο.

Κ. Ο Ζέρβας σας δικαίωσε στρατηγέ; Πολεμήσατε τους Γερμανούς;

Γ. Να το εντάξουμε στη συνέχεια της αφηγήσεως;

Κ. Ναι.

Γ. Θα φροντίσω να μην είναι μακρά. Επήγα λοιπόν στον Καραμπέτσο και δήλωσα ότι «Μόνο για να πολεμήσω ήρθα. Αν δεν με θέλετε να φύγω. Αλλά μόνο για να πολεμήσω». Και είπα ότι πέρασα από εκεί, ότι δεν με ενθουσίασαν αυτά που έπεσαν στην αντίληψη μου, «… διότι εγώ δεν έχω ιδέα περί τα πολιτικά και τα καθεστώτα. Εσείς το ίδιο είστε;» Μου λέει λοιπόν, ο σοφός εκείνος άνθρωπος, ταγματάρχης του ανεφοδιασμού τότε, των εφοδίων

Κ. Εννοείτε ότι προέρχεται από τις ένοπλες δυνάμεις, από το στρατό ξηράς;

Γ. Ότι, «Κοίταξε ρε ανήσυχε νεανία, καταρχήν είσαι τόσο μικρός ώστε να σου πω ευθέως ότι δεν μας κάνεις. Ή θα πολεμήσουμε ή θα ασχοληθούμε με τα μπιμπερό.» μου λένε, «Σε βλέπω όμως αποφασιστικό και δεν μπορώ να σε περιφρονήσω. Μου είναι όμως μεγάλο το πρόβλημα, το να σε εντάξω στο μάχιμο τμήμα. Δεν κάθεσαι εδώ κοντά μου και επειδή θέλεις και όπλο, να σου δώσω και ένα οπλάκι να το έχεις και όλοι μαζί στο μάχιμο τμήμα είμαστε. Θα δεις και με την ειλικρίνεια που μου μίλησες, θα μου ξαναμιλήσεις και είτε θα μείνεις είτε θα σηκωθείς να φύγεις.» Όπερ και εγένετο. Έκατσα λοιπόν κοντά του και πριν περάσει λίγος καιρός, μήνας περίπου, πηγαίνοντας σε ένα χωριό με το υπόλοιπο τμήμα, δεχτήκαμε κάποιες ριπές. Διαπιστώσαμε ότι είμαστε εγκλωβισμένοι, μερικοί διατύπωσαν την απορία τους πως βρέθηκαν οι Γερμανοί εκεί. Για να διαπιστώσουμε πολύ νωρίς, από τους διαφεύγοντες χωριάτες που δεν θέλανε να βρεθούν μεταξύ δύο πυρών, ότι ήταν ένα τμήμα του Ε.Λ.Α.Σ. το οποίο μας χτυπούσε.

Κ. Του Ε.Λ.Α.Σ. είπατε;

Γ. Το οποίο μας χτυπούσε. Και ήταν πολύ λογικό να αισθανθώ μέσα μου μια βαθιά θλίψη. Ένιωθα ένα βαθύ χάσμα, σαν να μου έσπασε το γυαλί της ελληνικότητας που είχα στη ψυχή μου.

Κ. Χίλια ενιακόσια σαράντα…;

Γ. 1943. Καλοκαίρι. Δεν μπορούσα να αντιληφθώ πως είναι δυνατόν άνθρωποι οι οποίοι βγήκαν στο βουνό να πολεμήσουν υπέρ πατρίδος, να συγκρούονται μεταξύ τους, δεν το έπιανα. Δεν το καταλάβαινα. Μέχρι την ώρα που μια από αυτές τις ριπές ήρθε στα πόδια μου και μου πέταξε όλο εκείνο το σωρό των χωμάτων και των χαλικιών πάνω στην μούρη μου και στρώθηκα κάτω με μια μικρή (…) που είχα και τουφέκισα απέναντι.

Ήταν το πρώτο μου αμαρτωλό βάφτισμα, στο οποίο με οδήγησε μια εσφαλμένη πολιτική αρχηγών ή αρχηγίσκων, οι οποίοι υπό την κάλυψη, (όσο εγώ το συνέλαβα και δεν το μετέβαλα έκτοτε) ενός πατριωτικού σκοπού, επεδίωκαν την επικράτηση τους. Διότι αλλιώς δεν θα μας τουφέκιζαν. Διότι αλλιώς δεν θα έβλεπα την απορία στα μάτια όλων των συμμαχητών. Διότι αλλιώς δεν θα ένιωθα το βάρος των ερωτημάτων των ανταρτών που ήμουνα μαζί τους, οι οποίοι διατύπωναν την ίδια απορία με μένα, «Γιατί μας χτυπάνε;» Έληξε η μάχη, απεχώρησαν αυτοί, εμείς δεν περάσαμε μέσα στο χωριό και έμεινε στην καρδιά μας η πικρία της πρώτης συγκρούσεως Ελλήνων εξελθόντων στο βουνό, για την απελευθέρωση της πατρίδος. Με κατέλαβε μια θλίψη, δεν μπορούσα να νιώσω τον εαυτό μου επανερχόμενο στο σπίτι μου ή στο γυμνάσιο μου. Γιατί αισθανόμουνα καθεαυτού γελοίος. Τι να τους έλεγα; Ένα σπίτι που δεν γνώριζε που είχα πάει, που έψαχνε να με βρει. Ένα σπίτι που δεν ήθελα να βαρύνεται με το ψωμί της ημέρας μου και αυτός ένας λόγος, γιατί για να το βρει να το φάω εγώ, έκανε μεγάλη, τεραστία προσπάθεια. Και εγώ, ένας άνθρωπος που είχα χτίσει μέσα μου κάποιες καθαρές για την πατρίδα ιδέες, που τις είχα ντύσει με μια υπερηφάνεια η οποία και διαλύθηκε με την ριπή που έφαγα την πρώτη σε πεδίο μάχης από αδερφικό χέρι. 

Σε βεβαιώ συνάδερφε, ότι έκτοτε δεν διατύπωσα ερωτήματα στον εαυτό μου, παρά αντιμετώπισα έκτοτε την κατάσταση με μια αντικειμενικότητα στην οποία βρήκα διέξοδο σπουδάζοντας τους παράγοντες που συνέθεταν τα συνεχή προβλήματα που αντιμετώπιζα από μικρό παιδί, μέχρι και τώρα που είμαι γέροντας. Η συνέχεια ήταν ότι …, λόγω της στάσεως μου, της ανδροπρεπούς τοποθετήσεως μου στα υπηρεσιακά μου θέματα και της σοβαρότητας με την οποία αντιμετώπιζα την κατάσταση, με έστειλε ο Καραμπέτσος στην σχολή αξιωματικών που είχε συστήσει ο Ζέρβας στην περιοχή του Βάλτου. Σακαρέτσι λέγεται τώρα, Δροσοπηγή νομίζω λεγόταν τότε. Και το θεώρησα μάλιστα μεγάλη μου τιμή…

Κ. 1943 …

Γ. ’43 καλοκαίρι.

Κ. Αμέσως μετά από αυτό το γεγονός.

Γ. Σχεδόν αμέσως μετά από αυτό το γεγονός.

Κ. Πάτε στη σχολή αξιωματικών …

Γ. Αξιωματικών του Ζέρβα. Είχα πλέον περάσει το μισό του 14ου έτους της ηλικίας μου.

Κ. 15 χρονών στρατηγέ, πάτε σε μία σχολή αξιωματικών;

Γ. Δεκατεσσερεσίμισυ.

Κ. Εν μέσω πολέμου.

Γ. Εν μέσω πολέμου. Ένιωσα μεγάλη τιμή και μάλιστα πορευόμενος κατά πόδας για να περάσω πλέον στην περιοχή του Βάλτου, έπεσα πάνω σε ένα γερμανικό τμήμα, περνώντας στο δημόσιο δρόμο Αγρινίου Αμφιλοχίας. Είχα στο ταγάρι μου λίγο ψωμάκι, μέσα στο ψωμί είχα την αλληλογραφία του συγκροτήματος Ξυρομέρου για το συγκρότημα Βάλτου και του Ζέρβα επάνω και τις ελπίδες μου για κάτι καλύτερο. Με έπιασαν οι Γερμανοί, με έψαξαν, δεν άνοιξαν το ψωμί διότι εγώ πεινώντας στο δρόμο, ψωμί από αυτό το καλαμποκίσιο δηλαδή, το τσάκιζα και έτρωγα και δεν έδωσαν σημασία γιατί δεν είχε την αρμονία της αυτής …, του αρχικού πλασίματος το ψωμί. Και σου λέει «Αυτός μασουλάει…», δεν πονηρεύτηκαν. Εγώ την γλίτωσα με μια κλωτσιά στον ποπό μου και έφυγα προς τα βουνά τον ανήφορο.

Κ. Μήπως και εννοείτε την μπομπότα στρατηγέ;

Γ. Την μπομπότα ναι. Ψωμομπομπότα. Ψωμομπομπότα. Και με λάχανα μέσα. Δεν τα έβρισκες αυτά. Λοιπόν, επήγα στη σχολή και μου άρεσε το γεγονός ότι δεν είχε διαπεδαγωγική εκπαίδευση ως προς την τοποθέτηση για τα κατοπινά γεγονότα. Ήταν καθαρώς στρατιωτική. Και μου άρεσε. Δεν είχε προπαγανδιστική …

Κ. Αντικομουνισμός δεν υπήρχε στρατηγέ στη σχολή;

Γ. Όχι. Μου άρεσε αυτό. Δεν πέρασε όμως πολύς καιρός για να μπούμε στα γεγονότα της μεταβολής της Ιταλίας, κατά τον Σεπτέμβριο του 1943 και να ασχολούμαστε με τις εξελίξεις, οι οποίες έδιναν ένα φως και μια ελπίδα, ότι αυτή η διαδικασία του πολέμου και της κατοχής θα τελείωνε γρηγορότερα απ’ ότι φανταζόμασταν. Εμείς, όχι η σχολή βεβαίως, γενικότερα ο Ζέρβας, κατόρθωσε δια των προσπαθειών του, να αποσπάσει ένα μεγάλο τμήμα της μεραρχίας της Αιτωλοακαρνανίας των τρελών οι οποίοι ήρθανε πάνω στα βουνά και τον οπλισμό τους, όπως και ο Ε.Λ.Α.Σ. από την άλλη πλευρά. Αλλά τελειώνοντας η διαδικασία αυτή, μαζί με τα νέα τα οποία έρχονταν στα αυτιά μας, της επιβολής των Γερμανών με τα μεγάλα εγκλήματα σε βάρος των Ιταλών, τα οποία εγένοντο κυρίως στην περιοχή της Κεφαλονιάς. Το έχετε υπ’ όψιν σας και τις εκτεταμένες εκτελέσεις οι οποίες εγένοντο με έναν τρόπο ιδιαιτέρως απάνθρωπο όπως το γέμισμα συρμών και το γκρέμισμα μέσα στον ισθμό της Κορίνθου με ανθρώπους ζωντανούς οι οποίοι πέθαναν, πέθαιναν μέσα στο κανάλι. Είχε δημιουργηθεί ένα βαθύ μίσος κατά των Γερμανών, εναντίον των οποίων κλήθηκα να πολεμήσω σε μια άνοδο της μεραρχίας της γερμανικής Εντελβάϊς, οι οποίες έκαναν εκκαθαρίσθηκες επιχειρήσεις στην περιοχή της Ηπείρου. Και εκεί είχα την ευκαιρία και την μεγάλη ικανοποίηση να πολεμήσω σκληρά. Υπό εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες οι οποίες συνίστανται στην ανισομέρεια του πυρός μεταξύ των επιτιθεμένων και των αμυνομένων. Εμείς αμυνόμενοι, με την προσβολή των θέσεων μας από αεροπορία με τα τότε στούκας, τα οποία με τον θόρυβο που έκαναν ήταν ανατριχιαστικά, τουλάχιστον για μένα που έμπαινα για πρώτη φορά σε τέτοια μάχη και με την πυκνότητα του πυρός πυροβολικού που μακέλευε τα πάντα στις θέσεις τις οποίες κατείχαμε.

Θυμάμαι μάλιστα εκεί, τον συχωρεμένο τον Μουστακλή με τον οποίο είμαστε μαζί στη σχολή, να έρπει προς τα χαμηλώματα, να πηγαίνει σίρριζα σε μία μάντρα, από την εκεί πλευρά της οποίας είχαν στήσει τα μυδράλια τους οι Γερμανοί και μας χτυπούσαν. Και τον παρακολουθούσαμε, προσέχαμε να μην τον χτυπήσουμε και ο Μουστακλής τιναζόμενος ξαφνικά κάτω από την φωλιά του μυδραλίου, του γερμανικού μυδραλίου, χωρίς ο σκοπευτής να τον δει διότι τον έκρυβε η μάντρα από την άλλη πλευρά της οποίας σερνόταν, άρπαξε το μυδράλιο και με τις σφαίρες που είχε το μυδράλιο απάνω, η δέσμη, άρχισε να τους χτυπάει. Μια εικόνα που δεν θα μου φύγει καθόλου.

Ήταν λοιπόν μια μάχη, η οποία διήρκεσε επί μία ολόκληρη ημέρα και υπό την πίεση της οποίας αναγκαστήκαμε να υποχωρήσουμε. Υποχωρήσαμε προς την περιοχή του (…) και από εκεί προς την περιοχή του Σταυρού και στα προχώρια. Εκεί δώσαμε την δεύτερη, σκληρότερη, μάχη με τους Γερμανούς. Και εκεί έζησα ότι είχα ζήσει στο πρώτο στάδιο της εξόδου μου ως αντάρτης. Ακριβώς μαχόμενος κατά των Γερμανών, δεχτήκαμε την επίθεση από τους Ελασίτες πίσω. Ύστερα από μια ναυάγηση συνεννοήσεως με το αίτημα του Ζέρβα να ενωθούμε και να πολεμήσουμε τον κοινό εχθρό. Και την άρνηση, κατά τα εδραιωμένα στις αφηγήσεις από εδώ πλευρά και τις καταγραφές στα απομνημονεύματα του Ζέρβα, με την απάντηση του Κόζακα, ως εκπροσώπου του Άρη τότε, ότι «Εχθρός για μας είστε εσείς.» Δεν ασχολούμαι με την εξακρίβωση του αληθούς ή του αναληθούς της σοβαρής αυτής περιπτώσεως. Σα μια ανταλλαγή θέσεων κατά το διάστημα της σοβαρής εκείνης μάχης.

Το γεγονός όμως ότι αναγκαστήκαμε να αυτοδιαλυθούμε δεχόμενοι και από μπροστά και από πίσω πυρά και το γεγονός ότι μετά την αυτοδιάλυση δεν υπήρξε σύγκρουση μεταξύ του Ε.Λ.Α.Σ. και των Γερμανών αλλά υποχώρησε ο Ε.Λ.Α.Σ., με έβαλε σε δεύτερες θλιβερές σκέψεις. Σκέψεις τις οποίες κατ’ ουδέν τρόπο καταλόγιζα στους απλούς μαχητές αντάρτες, είτε της μίας πλευράς είτε της άλλης πλευράς. Εκείθεν βρέθηκα ψυχολογικά πεπλεγμένος από αυτά τα ίδια τα γεγονότα, σε μια κατάσταση η οποία με εδραίωσε σαφώς στο μέρος που ήμουνα, δηλαδή στον Ζέρβα. Λέγοντας ότι «Δεν υπάρχει σωσμός. Εγώ βγήκα να πολεμήσω τους Γερμανούς. Αυτοί εδώ μας χτυπάνε, μάλλον φαίνεται ότι δεν θα περισσέψουμε.» Και είναι λυπηρό γιατί αυτές οι διαπιστώσεις γκρεμίζουν, ότι ωραίο και ιερό έχω αναπτύξει μέσα μου. Εντωμεταξύ στην οικογένεια μου, αφού μαθεύτηκε ότι εγώ είμαι στον Ζέρβα, εγένετο μια πίεση από τον Ε.Λ.Α.Σ. στα αδέρφια μου, η οποία ήτανε εξουθενωτική και ανάγκασε και τα δύο αδέρφια μου, αυτά που πολέμησαν στην Αλβανία, να βγούνε έξω και μη έχοντας που να ακουμπήσουνε καταταγήκανε και αυτοί σε κάποια τμήματα του Ζέρβα στην περιοχή της Ηπείρου.

Κ. Άρα στρατηγέ είστε τρία αδέρφια και υπηρετείτε υπό τις διαταγές του Ζέρβα;

Γ. Ναι.

Κ. Εσείς πόσο διάστημα μείνατε στη σχολή των αξιωματικών του Ζέρβα και πόσοι ήταν οι σπουδαστές εκεί;

Γ. Οι σπουδαστές εκεί ήταν περίπου τριακόσιοι. Μείναμε περί τους τρεις μήνες. Τα γεγονότα μας ανάγκασαν να λάβουμε μέρος στις μάχες εναντίον των Γερμανών και των Ελασιτών. Η σχολή δεν επαναλειτούργησε διότι υπήρξε διαρροή έως και διάλυση πολλών τμημάτων του Ζέρβα, λόγω της επεμβάσεως της μεραρχίας με τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και τις παρενοχλήσεως των Ελασιτών.

Κ. Είχατε όμως καλύτερο σχολείο, το βουνό το ίδιο.

Γ. Αλλά είχαμε καλύτερο σχολείο, το ίδιο το βουνό. Κατανεμηθήκαμε σε διάφορα τμήματα και αργότερα, πολύ αργότερα, κατά το ’44 μας ονόμασαν με μια διαταγή ανθυπολοχαγούς. Να σκεφτείτε ότι είχα πατήσει πλέον το 16ο της ηλικίας μου και διοικούσα κόμβο σχεδόν διπλάσιο στην δική μου ηλικία. Είχα όμως δημιουργήσει στα πεδία των μαχών μια εικόνα που προκαλούσε τον σεβασμό σε αυτούς οι οποίοι με είχαν διοικητή τους. Δηλαδή διμοιρίτη.

Κ. Ένα λεπτό στρατηγέ. Είσαστε 16 χρονών ανθυπολοχαγός και έχετε διμοιρία. Πόσους άντρες και τι ηλικίες;

Γ. Μιλάμε για διμοιρία των 15 αντρών και μιλάμε για ηλικία μέχρι και 45 χρονών.

Κ. Πως σας άκουγαν οι 45αρηδες; Πως σας υπάκουαν;

Γ. Πολλές φορές με κατανόηση, άλλες φορές με οικτιρισμούς και τις περισσότερες φορές με παραδοχή, λόγο της στάσεως μου, της σοβαρότητας μου και της ορθής αντιμετωπίσεως των καταστάσεων οι οποίες εκρίνοντο αυστηρά από μέρος τους.

Κ. Στρατηγέ …

Γ. Το προσωπικό δεν ήταν σταθερό, ήταν ασώματο.

226520g-spyros.jpgΦωτογραφία: Ο Σπύρος Μουστακλής, επίσης προερχόμενος από τον ΕΔΕΣ, με τον Αλέκο Παναγούλη στο νοσοκομείο όπου νοσηλεύονταν μετά τα βασανιστήρια της χούντας. 

2ο μέρος. Η μαρτυρία του Καρούσου για την χούντα και την Κύπρο

Κ. Στρατηγέ, στο λίγο διάστημα που είμαστε σήμερα μαζί, αποκόμισα την εντύπωση ότι είστε ένας άνθρωπος αυστηρός και ότι δύσκολα αφήνετε αυτόν που είναι απέναντι σας να διεισδύσει στη σκέψη σας. Εντούτοις γνωρίζω ότι, η διοίκηση σας μετά όταν μεγαλώσατε και στη Σάμο τα τελευταία χρόνια και ως υπεύθυνος των μονάδων των ειδικών δυνάμεων, ήσαστε πολύ αγαπητός στους άντρες σας. Πως συμβιβάζονται αυτά τα δύο;

Γ. Μα νομίζω ότι αυτό το είχα εξασφαλίσει και ως αντάρτης και ως αξιωματικός …

Κ. Πως το εξασφαλίσατε αυτό;

Γ. Με το ορθό παράδειγμα, την εμπέδωση της αντιλήψεως προς τους κατωτέρους μου, της κατά πρώτον δικής μου αυτοθυσίας και της μη εγκαταλείψεως των υφισταμένων στις αντιξοότητες, οι οποίες δημιουργούνται από τα προσωπικά τους και από τα γενικότερα προβλήματα.

Κ. Θα κάνω άλλη μια παρένθεση.

Γ. Δηλαδή …, μεγάλος, επειδή αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας (…) στέλνω τους συμμετάσχοντες ενεργά στο δικτατορικό καθεστώς, σε μονάδες που διοικούντο από παθόντες από το δικτατορικό καθεστώς, είχα υπό τις διαταγές μου αξιωματικούς οι οποίοι συνήθισαν στην μεταχείριση του καθεστώτος εκείνου …

Κ. Εννοείτε το ’74;

Γ. Το ’74, το ’75. Το ’75 επανήλθα εγώ. Και υπήρχε μέσα στις μονάδες αυτές και συγκεκριμένα στη δική μου …

Κ. Στη Σάμο;

Γ. Και πριν από τη Σάμο στο 37 σύνταγμα πεζικού στη Θράκη το οποίο διοίκησα. Μια κατάσταση η οποία δημιουργούσε εξαιρετική δυσκολία στην άσκηση διοικήσεως για αυτούς που τοποθετούντο σε μονάδες, όπως εγώ, που εδέχοντο τους ενεργούς στη συμμετοχή της δικτατορίας αξιωματικούς. Το πέτυχα με τον εξής τρόπο. Δεν αντιπαρατέθηκα, τους άφησα να αντιληφθούν ότι εγώ προσωπικώς κατανοώ τους λόγους για τους οποίους συμμετείχαν στα προηγούμενα γεγονότα, συνεργαζόμενοι με τη χούντα. Και όταν… και το δικό μου τμήμα, η υπηρεσία εκινήτο εναντίον τους παρενέβηκα και άφηνα να επεκτείνεται το διάστημα της κρίσεως τους ώστε να αμβλυνθεί η δική τους φοβία, η οποία θα μπορούσε να δημιουργήσει αρνητικές καταστάσεις μέσα στις μονάδες. Επί παραδείγματι, σε μια μονάδα, μεγάλη μονάδα στην οποία υπηρέτησα, ο διευθυντής επιχειρήσεων ενεργό μέλος της δικτατορίας, έμαθα ότι αποστρατεύτηκε. Έφυγα για 24 ώρες, κατέβηκα στο επιτελείο, τους είπα ότι «Μου τον έχετε διευθυντή επιχειρήσεων άρα στηρίζω την ραχοκοκαλιά της αμύνης στην επάρκεια του και όχι ως δικτατορικό πρόσωπο. Οφείλετε να είστε ειλικρινείς. Και την ειλικρίνεια αυτή δεν την δείξατε σε μένα, απλώς μου κουτσουρέψατε την μονάδα με όλους αυτούς τους ανθρώπους, μεταφέροντας την ευθύνη πάνω στην πλάτη μου πριν ακόμη συνέλθω από τις εξορίες και τις φυλακίσεις. Αν είναι αυτό συνέπεια, κατόπιν τούτου κύριε αρχηγέ ή αίρεται η αποστρατεία του συγκεκριμένου προσώπου ή εγώ υποβάλω την παραίτηση μου και λέω στον ελληνικό λαό για ποιο λόγο φεύγω.»

Κ. Ένα λεπτό. Με υποχρεώνετε να σας ρωτήσω ευθέως το εξής. Δεν έπρεπε να γίνει εκδημοκρατισμός των ενόπλων δυνάμεων με αποστρατεία των πρωτεργατών των κυρίων συνεργατών της δικτατορίας; Ανεξάρτητα αν έγινε λάθος και έβαλαν υπό τις διαταγές σας όλους τους χουντικούς.

Γ. Οπωσδήποτε ναι.

Κ. Πως εσείς εκβιάσατε την ηγεσία με αυτόν τον τρόπο τότε;

Γ. Αλλά ο υπεύθυνος ηγέτης και οι ασκούντες στην εξουσία ως εφαρμοστές του ευρύτερου πνεύματος, που είναι αυτό που είπατε και που αυτό έπρεπε να γίνει και μέχρις ενός βαθμό έγινε, δεν ασχολείται με τη βάση, δεν ασχολείται με τον ανθυπολοχαγό, δεν ασχολείται με τον λοχαγό, ακόμη και τον ταγματάρχη ή τον αντισυνταγματάρχη. Πιάνει από ψηλά και οι μεν υπεύθυνοι έτυχαν μιας μεταχειρίσεως, η ποιότητα της οποίας αποκάλυψε έναν φόβο αυτών που χειρίζονται το θέμα του δικτατορικού αποσχηματισμού. Όλο δε το μένος κατευθύνθη προς τους νεαρούς αξιωματικούς, στους οποίους δημιούργησε φοβερά προβλήματα επιβιώσεως και μια ψυχολογία η οποία απεκάλυψε τις προθέσεις τους να κινηθούν πάλι δια την επανεγκαθίδρυσην της δικτατορίας και τα θυμάστε αυτά τα πράγματα. Ήταν λάθος της ηγεσίας τότε, πολιτικής και στρατιωτικής. Διότι δεν καταδικάζεις τον φαντάρο γιατί σήκωσε το όπλο και σε χτύπησε, αλλά αυτόν που διέταξε τον φαντάρο να σηκώσει το όπλο να σε χτυπήσει. Και βεβαίως όταν αυτός δεν είναι ο άνθρωπος ο οποίος εννοεί να εκτελέσει τις διαταγές με βάση τα υφιστάμενα θέσμια και τον κανονισμό, αλλά εκείνος ο οποίος συλλαμβάνει την ιδέα της επικρατήσεως. Και αυτούς τους χαϊδέψαμε.

Κ. Εννοείτε τους πρωταίτιους και τους συνεργάτες;

Γ. Τους πρωταίτιους και τους συνεργάτες και όχι μόνο. Κύριε ναύαρχε, το πολιτικό πεδίο το άφησαν ανέγγιχτο και παρέμεινε ανέγγιχτο για όλο το κατοπινό διάστημα μέχρι και σήμερα. Ουδέποτε δε μας εξήγησαν γιατί δεν εθίγησαν, σύμφωνα με τη δική μου υποκειμενική άποψη, καλός πολιτικός, Μαρκεζίνης. Γιατί ο Αδαμάντιος, πως τον λέγανε…

Κ. Ο Ανδρουτσόπουλος.

Γ. Ανδρουτσόπουλος, πρωθυπουργός της περιόδου εκείνης. Γιατί ο υπουργός Εθνικής Άμυνας της περιόδου  εκείνης, επέτρεψε αυτού του είδους την ατιμωτική κατάρρευση του μετώπου της Κύπρου και την αδράνεια του ελληνικού στρατού εδώ πέρα και ασχολήθηκαν με τον δικό μου αντισυνταγματάρχη; Πράγμα που εγώ από τη θέση του ταξίαρχου που είχα, που ήμουνα τότε, δεν θα το διέπραττα. Γιατί δεν θα εισερχόμην σε αυτού του είδους την ανήθικη αντιμετώπιση του προβλήματος. Και επαναλαμβάνω, ανήθικη αντιμετώπιση του προβλήματος.

Κ. Η μονομερής κάθαρση και δη στους στρατιωτικούς συγκεκριμένου βαθμού και όχι στο σύνολο των ενόπλων δυνάμεων. Και μάλιστα με τρόπο που θα άμβλυνε την εκπαίδευση και την παιδεία των αξιωματικών και υπαξιωματικών και παράλληλα …

Γ. Όπως το λέτε.

Κ. Και παράλληλα η κάθαρση …

Γ. (…) του συντάγματος.

Κ. Και παράλληλα – γιατί σας ερωτώ – η κάθαρση δεν κάλυψε τον τομέα των ιδιωτών και πολιτικών που συνέπραξαν με τη δικτατορία.

Γ. Διότι υπήρξε ένα φαινόμενο το οποίο …, δεν παρατήρησαν αυτοί που εκλήθησαν να κάνουν την κάθαρση από το επίπεδο της εξουσίας. Το παρατηρήσαμε όμως εμείς οι φυλακισμένοι, οι εξόριστοι. Μετά την πτώση της δικτατορίας, ακόμη και μέχρι σήμερα αφήνεται να εννοηθεί ότι, ο ελληνικός λαός μισούσε το καθεστώς και ήταν παντάπασι αντίθετος με αυτό. Και εάν το λένε στα παιδιά μας το αντιλαμβάνομαι, είναι ελεύθερος ο χώρος να παίξουν αυτού του είδους τις αηδίες. Εγώ όμως που έβλεπα το τρόπο με τον οποίο υπετάχτει ο ελληνικός λαός κατά την περίοδο εκείνη και ένιωθα μέσα μου την βαθιά μου απογοήτευση, ξέρω ότι ο ελληνικός λαός είτε διότι η ψυχοσύνθεση του είναι τέτοια ώστε να αντιμετωπίζει με τον τρόπο αυτόν τις δυσμενείς καταστάσεις, είτε διότι ρέπει προς την υποτέλεια, προσέχετε τι σας λέω;

Κ. Το προσέχω πολύ καλά.

Γ. … υποτάσσεται με ευκολία σε αυτόν ο οποίος θα του σηκώσει τη γροθιά. Έτσι άλλωστε και από τις εκτενείς μελέτες μου περί τα φαινόμενα του ελληνισμού στο διάστημα των 400 ετών της τουρκοκρατίας, μπορώ να δικαιολογήσω αυτό το μακρό χρονικό διάστημα και τον τρόπο υποταγής στον Τούρκο, οι οποίοι διοικούσαν με τρεις Αλβανούς περιοχές ολόκληρες. Και δεν θέλω να αδικήσω τους ανθρώπους οι οποίοι πρωτοστάτησαν στην απελευθέρωση μου, των προγόνων μου ώστε να φτάσει μέχρι εδώ η ελευθερία και σε μένα. Αλλά ήταν λίγοι. Όπως λίγοι ήταν και στην Ε.Ο.Κ.Α. του Γρίβα κάτω, στην Ε.Ο.Κ.Α. Α΄ του Γρίβα κάτω. Μην νομίζετε ότι σύμπας ο ελληνοκυπριακός λαός πολέμησε για την αποτίναξη του αγγλικού ζυγού. Λίγοι, ελάχιστοι. Οι υπόλοιποι γεύτηκαν τα νικηφόρα αποτελέσματα. Λίγοι και εδώ κατά την δικτατορία, ελάχιστοι, οι υπόλοιποι γεύτηκαν τα αποτελέσματα. Και όχι μόνο αλλά όπως έλεγε και ο εξαίρετος εκείνος αρχηγός ο Ιορδανίδης, αν τον θυμάστε, «Μετά την μάχη, αναθυμίζοντας τις ημέρες της νίκης πάνω από τα κορμιά των νεκρών (…) αυτοί που δεν πολέμησαν.» Αλλά δεν είναι αυτό το παράπονο μου. Γιατί τέτοια φαινόμενα είναι μονίμως εξελισσόμενα στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Κ. Να σας ρωτήσω κάτι. Επειδή αναφέρετε τον Ιορδανίδη και επειδή ανήκετε σε εκείνη την κατηγορία των στρατιωτικών, που δεν προήλθαν από τις ευγενείς τάξεις και τις αριστοκρατικές συνοικίες και τις αντίστοιχεςοικογένειες. Αλλά ανήκετε σε εκείνη την κατηγορία που έχει γεννήσει αυτός ο τόπος, σε αντίθεση με αυτό που λέτε στο σύνολο του, έχει βγάλει μονάδες, που δεν είναι λίγες είναι πολλές, γενεών και πατριωτών …

Στρατηγέ να ολοκληρώσω …

Γ. Ξέρω που συμπίπτομε και που δεν συμπίπτομε.

Κ. Να ολοκληρώσω το ερώτημα. Περιγράψατε μια σκηνή που εγώ την άκουσα και ανατρίχιασα. Την σκηνή όπου ο Μουστακλής πολεμάει μαζί σας τους Γερμανούς.

Γ. Στη μάχη του Τετρακόμβου της Ηπείρου.

Κ. Πέρασαν τα χρόνια και αυτός ο πολεμιστής βρίσκεται ανάπηρος για τα τελευταία χρόνια της ζωής του, 20 χρόνια, από χέρια στρατιωτικών. Θέλω να το σχολιάσετε αυτό το σημείο.

Γ. Βεβαίως. Είναι …, αφορά σε μία περίπτωση η οποία απαιτεί μια εκτεταμένη ανάλυση ώστε να ερμηνεύσει την ψυχοπαθολογία των στρατιωτικών οι οποίοι σήκωσαν χέρι πάνω σε αυτόν τον άνθρωπο. Ξέρετε οι εκάστοτε επερχόμενες γενεές είτε δεν είναι υποχρεωμένες, είτε αγνοούν την ιστορία των προηγουμένων. Αναφερόμενες σε ευρύτερες καταστάσεις και σε ιστορία των ατόμων. Εσάς, εμένα φέρ’ ειπείν, δεν μας υποψιάζεται κανείς το τι είμαστε, αν προσφέραμε και πόσο προσφέραμε σε αυτόν τον τόπο και αν υποφέραμε για αυτό το οποίο απολαμβάνει σήμερα και ανάλογα με το πώς το κρίνει και αν το απολαμβάνει. Το ίδιο και για τους αξιωματικούς, οι οποίοι αντιμετώπισαν εμάς. Εγώ, φέρ’ ειπείν, είχα ξεκαθαρίσει τη θέση μου την πρώτη στιγμή της δικτατορίας. Το βράδυ της 21ης, ξημερώνοντας δηλαδή 21η και ως αξιωματικός επιχειρήσεων στο πρώτο σώμα στρατού, υπεύθυνος δια την εφαρμογή του σχεδίου, μπροστά σε 300 τόσους αξιωματικούς, όταν έλαβα την εντολή της εκδόσεως των σημα…

Κ. Στρατηγέ περιγράφετε τις δραστηριότητες σας στις 21 Απριλίου;

Γ. Την στάση μου. Την στάση μου.

Κ. Την στάση σας στις 21 Απριλίου το πρωί στο πραξικόπημα. Που υπηρετούσατε και τι κάνατε;

Γ. Στο 1ο σώμα στρατού ως αξιωματικός επιχειρήσεων. Υπηρέτησα δε, λίγο προ της 21ης Απριλίου, υπό τις διαταγές του διευθυντού μου τότε, του Μακαρέζου. Είχα όμως ξεκαθαρίσει τα θέματα μέσα μου και βεβαίως αυτό το ξεκαθάρισμα δεν ήταν καρπός τελευταίων διεργασιών. Ήταν αποτέλεσμα πορείας μιας ολόκληρης ζωής. Δεν πίστευα και εξακολουθώ να μην πιστεύω, δεν το αποδέχομαι έστω και αν αυτό δικαιολογείται με μια λογική, ότι μπορεί ο στρατός να σώζει την πατρίδα εκτός των πεδίων των μαχών. Διότι ο στρατός αποτελείται από άτομα τα οποία ενεμπιστεύθη ένας λαός και η τυχόν παρεμβολή του στις εξελίξεις των πολιτικών πραγμάτων εν ειρηνική περίοδο, αποτελεί κατάχρηση ενεμπιστευμένων. Είναι σταθερή η θέση μου.

Κ. Αυτό είναι πεποίθηση σας. Σας θυμίζω όμως ότι στην αποστολή του στρατού ξηράς, που ίσχυε πριν και κατά την διάρκεια της δικτατορίας, υπήρχε και τμήμα της αποστολής του η αντιμετώπιση του εσωτερικού εχθρού. Ποιον θεωρούσανε εσωτερικό εχθρό τότε και έπρεπε μόνο ο στρατός ξηράς, όχι το ναυτικό ούτε η αεροπορία, να τον αντιμετωπίσει;

Γ. Σας είναι γνωστό. Αλλά είναι μια άλλη πολύ εκτεταμένη υπόθεση, ώστε το ερώτημα σας να μην συνθέτει κατηγορηματική τοποθέτηση στο φαινόμενο. Πάω όμως στο προηγούμενο για να περάσουμε σε αυτό. Είπα λοιπόν στον στρατηγό ότι «Στρατηγέ όχι εγώ …», έβγαλα τα κλειδιά, «… ο αντικαταστατής μου.» και βεβαίως έμεινε, ενώ όλος ο κόσμος …

Κ. Τι δηλαδή, ΄΄όχι εσείς;΄΄ Τι;

Γ. «Δεν θα εφαρμόσω εγώ αυτές τις εντολές, αλλά ο αντικαταστατής μου.»

Κ. Τι εντολές είχατε;

Γ. Όχι, είχα εντολές. Ως εκ της θέσεως μου. Εγώ όφειλα με την εντολή του στρατηγού μου να εφαρμόσω το σχέδιο.

Κ. Ποιο σχέδιο στρατηγέ;

Γ. Ήτανε το σχέδιο εφαρμογής της δικτατορίας το …

Κ. Πέστε το. Τι έπρεπε να κάνετε εσείς;

Γ. Εγώ έπρεπε να εκδώσω τις εντολές για τις συλλήψεις των …, τις ενεργοποιήσεις των μονάδων, τις τοποθετήσεις τμημάτων στα επίκαιρα σημεία για την εξασφάλιση, όπως ήταν ο Ο.Τ.Ε., η Δ.Ε.Η. και λοιπά και την ενημερότητα μέχρι και του τελευταίου στρατιώτη στις εξελίξεις. Εγώ ως αξιωματικός των επιχειρήσεων, αυτές οι διαταγές ήτανε προκαταρτισμένες. Όπως στο ναυτικό και στην αεροπορία, ας λέτε εσείς όχι. Και στο ναυτικό και στην αεροπορία και είμαι σε θέση να το γνωρίζω. Με τη διαφορά ότι ήταν περιορισμένες. Εδώ τα σχέδια ήτανε εκτεταμένα και απέβλεπαν στην απαγόρευση επικρατήσεως του κομμουνιστικού καθεστώτος. Προσέχετε την ενέδρα, την απαγόρευση επικρατήσεως του κομμουνιστικού καθεστώτος. Και είπα στον στρατηγό. «Όχι εγώ, ο αντικαταστάτης μου.» Μου λέει, «Τους λόγους αφού μου εκθέσεις, δεν είναι δυνατόν αξιωματικός με στολισμένα τα στήθη του, με τόσα χρυσά αριστεία να παίρνει αυτή τη θέση, αυτή την εξαιρετική στιγμή της ανάγκης της πατρίδας.»

Κ. Αυτός ήταν ο Μακαρέζος που σας το είπε;

Γ. Όχι, όχι ο Μακαρέζος. Ο Μακαρέζος ήτανε στην Κ.Υ.Π. τότε, είχε φύγει. Ήτανε ο Σωτήρης ο Γιαράκος

Κ. Μάλιστα.

Γ. Ο οποίος αντικαθιστούσε τον διοικητή του σώματος στρατού, βρισκόμενου στην Αθήνα, του Κόλια. Και ο οποίος Γιαράκος αργότερα πρωτοστάτησε στο βασιλικό αντιπρα-ξικόπημα και βεβαίως βρέθηκε στις φυλακές και στις εξορίες μαζί μου. Σκεφτείτε πλοκές, που έχει και διαπλοκές. Υπέβαλα δε το χαρτί μου, αμέσως μόλις πήγα στο γραφείο μου, στο οποίο έλεγα ότι «Υποβάλλω την παραίτηση μου. Ως μη επιθυμών να συμμετάσχω εις εθνικό έγκλημα.» Βαρύ το ΄΄ολίσθημα μου΄΄ και χαρακτηρίσθηκα πάραυτα κομμουνιστής.

Κ. Θα μου τα δώσετε αυτά τα χαρτιά στρατηγέ;

Γ. Ποια χαρτιά;

Κ. Αυτό που είπατε τώρα.

Γ. Αφού σας τα λεω, τι τα θέλετε τα χαρτιά;

Κ. Το θέλω ναι. Θέλω ένα αντίγραφο.

Γ. Δεν το έχω. Θα σας πω γιατί δεν το έχω. Διότι ο φάκελος στον οποίο τα είχα έπεσε στα χέρια της Ε.Σ.Α. όταν με συνέλαβαν, τον αναζήτησα μετά την πτώση της δικτατορίας και δεν τον βρήκα. Όπως δεν βρήκα έναν άλλον φάκελο, ο οποίος θα απεδείκνυε ότι εγώ ως (…) πλήρωνα στον Α.Ο.Ο.Α για ένα οικοπεδάκι και ενώ είχα την μαρτυρία υπαλλήλων, οι οποίοι μου είπαν ότι «Διέταξε ο τάδε να καεί ο φάκελος σου. Τον παλιοκομμουνιστή, κάψτε τον, πετάξτε τον. Θα του δώσουμε και οικόπεδο;» Δεν βρήκα τις αποδείξεις στα αρχεία, διότι καταστρέφονται αυτά μετά το πέρας 5ετίας, δεν ξέρω 6ετίας, δεν θέλησα να στείλω στο στρατοδικείο τον συνάδερφο εκείνο, με τον οποίο προϋπήρξα στα πεδία των μαχών στον εσωτερικό πόλεμο, στον εμφύλιο. Και δεν ήθελα να εκθέσω τους κλαίοντες υπαλλήλους, οι οποίοι έπαιρναν πίσω εκείνο που μου απεκάλυψαν, μην τυχόν βρεθούνε μπλεγμένοι σε όλη αυτή την υπόθεση. Έτσι βρέθηκα χωρίς σπίτι και σήμερα ζω με ενοίκιο, αφαιρώντας ένα υψηλότατο ποσοστό από την φτωχή σύνταξη μου. Τέρμα και σε αυτό. Πάω τώρα στο φαινόμενο το οποίο συνέθετε την ψυχολογία των στρατιωτικών που άπλωσαν χέρι πάνω στον Μουστακλή.

Κ. Τον πολεμιστή, όχι τον Μουστακλή.

Γ. Τον πολεμιστή. Σας είχα πει προηγουμένως ότι καμιά νεότερη γενεά δεν υποχρεούται ή δεν φρόντισε και ως εκ τούτου δεν είναι ενημερωμένη για την ιστορία καταστάσεων και προσώπων της προηγούμενης περιόδου. Αυτοί οι αξιωματικοί οι οποίοι άπλωσαν χέρι πάνω σε συναδέρφους, δεν ήταν οι άνθρωποι οι οποίοι έζησαν τα πράγματα όπως εμείς. Που είδαν τα φαινόμενα της κατοχικής περιόδου, που ένιωθαν τον πόνο του Έλληνα, αυτού του ανθρώπου με τα ηρωικά στοιχεία της ψυχής του και {άλλων} με τα ταπεινά ελατήρια των πορειών τους. Οι άνθρωποι αυτοί μεγάλωσαν από την είσοδο τους στην στρατιωτική σχολή μέχρι και την στιγμή εκείνη με την αντίληψη ότι η ιερά πατρίς, την οποία εκλήθησαν να υπηρετήσουν, κινδύνευε από τον κομμουνισμό. Εγώ δεν εξετάζω εάν κινδύνευε ή κατά πόσο κινδύνευε, δεν παραλείπω όμως να διατυπώσω ότι ανεξάρτητα με τις ερμηνείες που δόθηκαν μεταδικτατορικά, υπήρχε, όπως εξακολουθεί να υπάρχει και μία προδιάθεση σμίκρυνσης της επικράτειας μας από τους βόρειους και ανατολικούς γείτονες. Και πάντως ο κόσμος αυτός συνεπαρμένος από την τραγικότητα του εσωτερικού σπαραγμού, ο οποίος στοίχισε υλικά και σε ζωές πάρα πολύ και από τις δύο πλευρές, την πλευρά του λεγόμενου δημοκρατικού στρατού και την πλευρά του εθνικού στρατού, συνέθεταν μια ψυχολογία εχθρική έναντι (…). Έτσι ώστε τον Έλληνα ο οποίος είχε αριστερές ιδέες να τον θεωρεί εχθρό της πατρίδας. Με μια τέτοια μονομέρεια, της οποίας η συνοχή μπορεί να εξηγηθεί μόνο από το γεγονός ότι η προπαγανδιστική καλλιέργεια της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας των περιόδων εκείνων, έβρισκε ευθέως ανταπόκριση στις ψυχές αυτών των αξιωματικών που υπηρετούσαν στον στρατό. Τα γεγονότα λοιπόν τα θλιβερά από τη μία πλευρά και η αντίληψη όλων ότι το Κ.Κ.Ε. ενώ είχε και άλλες διεξόδους ενήργησε προδοτικά κατά της πατρίδος και η συστηματική προπαγανδιστική εκμετάλλευση των φαινομένων από τη πολιτική και την στρατιωτική ηγεσία, υπηρέτη τότε ενός βασιλικού περιβάλλοντος, εντελώς ανίκανων να αντιληφθεί τις εξελίξεις και τη θέση του τόπου και της ηγεσίας απέναντι του παρόντος και του μέλλοντος της Ελλάδος …

Κ. Γιατί λέτε περιβάλλοντος μόνο; Ο ίδιος ο Γκλύξμπουργκ ο Κωνσταντίνος και ο πατέρας του …

Γ. Μα κύριε … Μα μιλάμε τώρα για τον 25άρη; Απαλλάσσεται πάσης ευθύνης κατά τη δική μου ηθική. Όχι διότι έχω την διάθεση της εκ των προτέρων απαλλαγής ως εκ της συμπάθειας. Υπήρξα σαφώς αντιβασιλικός.

Κ. Ξεκαθαρίστε το στρατηγέ αυτό.

Γ. Αλλά διότι είχε καταληφθεί στο περιβάλλον εκείνο μια αντίληψη ότι η σωτηρία του θρόνου θα μπορούσε να αποτεθεί στα χέρια αυτών που την εξέτρεψαν. Και το παιδάκι αυτό, διότι δεν είχε δίπλα του ανθρώπους να του λέγανε, «Τι είναι αυτά που κάνεις; Ή τούτο ή μάζεψε τα και φύγε.»

Κ. Ξεκαθαρίστε την προσωπική σας θέση απέναντι στο θεσμό της βασιλείας. Εσείς, ως στρατηγός Καρούσος, όχι σήμερα τότε δεκαετία του ’50 απέναντι στη βασιλεία τη θέση είχατε;

Γ. Μάλιστα. Στο μεν αρχικό στάδιο, είχα μια τοποθέτηση αδιάφορη. Έλεγα ότι εφόσον ο ελληνικός λαός έχει κάνει αυτές τις επιλογές, εγώ δεν έχω λόγους να ασχολούμαι με τις επιλογές του, δεδομένου ότι είμαι υπηρέτης του ελληνικού λαού. Προοδευτικά και με την αποκάλυψη των απρεπιών, κυρίως δε με τα συμβάντα του ’62 – ’67 της (…) και της αποστασίας, με έκαναν να σιχαθώ την εκεί πλευρά και να τοποθετηθώ σαφώς αντιβασιλικά

Κ. Εξηγήσατε εναργέστατα και πολύ καλά το γιατί χτύπησαν και βασάνισαν πολεμιστή που δεν ήξεραν ότι είναι πολεμιστής.

Γ. Οι άνθρωποι αυτοί δεν μπορούσαν να καταλάβουν δύο πράγματα. Πως εμείς αυτή την ταπεινή τοποθέτηση μας, την ανέντιμη κατά την αυστηρή ερμηνεία τους, βρεθήκαμε αντίθετοι προς την ενέργεια του στρατού για την σωτηρία του έθνους. Και δεύτερον, τι δηλαδή ήταν εκείνο που μας είχε καταστήσει πολεμιστές και ως εκ των έργων μας είχαμε και πέντε ξέρω ‘γω, χρυσά αριστεία, τρία. Και γιατί εμείς και όχι και αυτοί. Τότε λοιπόν αυτοί ας πάνε στην φυλακή και έρχεται και η σειρά η δική μας. Δηλαδή και ιδιοτελή ελατήρια τα οποία εξεφράζοντο με αυτόν τον απάνθρωπο τρόπο εκ μέρους ορισμένων προσώπων που δεν τιμωρήθηκαν και αυτά όπως επεβάλλετο.

Κ. Υπάρχει μια αντίφαση σε αυτά που λέτε. Προσέξτε. Εσείς ο πολεμιστής, σώζετε από αποστρατείες αξιωματικούς χουντικούς που υπηρετήσανε υπό τις διαταγές σας. Αντί να τους στήσετε στον τοίχο και να τους εκτελέσετε.

Γ. Δεν σώζω, προστατεύω. Και έχει διαφορά.

Κ. Προστατεύετε.

Γ. Δεν σώζω, προστατεύω και έχει διαφορά. Και βεβαίως δεν ήταν της κατηγορίας των βασανιστών, να κάνω αμέσως αυτό …

Κ. Πως συμπεριφερθήκατε στους πολεμιστές της άλλης πλευράς της περιόδου του εμφύλιου πόλεμου; Μετά, πως; Πως τους φερθήκατε;

Γ. Εγώ κατά την δική μου υποκειμενική πάλι θέση, άψογα. Βρέθηκα μαζί τους στις φυλακές. Μαζί τους ακόμη και στις εξορίες. Είδα την τοποθέτηση τους με μια κατανόηση, την οποία επέτεινε η κοινή κατάσταση στην οποία και πορευόμασταν, με όλα τα βήματα μιας βασανιστικής δυσπραγίας. Είχα την ευκαιρία να εκτιμήσω τις αφετηρίες των πορειών αυτών των ανθρώπων. Πολλές των οποίων, για να μην πω το σύνολο, δεν διέφεραν από την δική μου αφετηρία. Για σκεφτείτε.

Κ. Συναντήσατε αξιωματικούς του στρατού συναδέλφους σας, οι οποίοι είχαν πολεμήσει με τους κομμουνιστές απέναντι σας στον εμφύλιο;

Γ. Όχι. Περιορισμένος αριθμός. Ένας ή δύο αν θυμάμαι καλά …

Κ. Ποιους;

Γ. Δεν τους κατονομάζω. Δεν θέλω.

Κ. Ήταν ο Βενετσανόπουλος;

Γ. Όχι, όχι.

Κ. Ο Παπαγιάννης;

Γ. Όχι, όχι. (…) όμως καπεταναίους. Μάλιστα στις φυλακές της Τριπόλεως είχα και ανθρώπους με τους οποίους βρεθήκαμε στην ίδια μάχη αντιμέτωποι.

Κ. Δεν θέλετε να μου πείτε …

Γ. Συμπληρώναμε …, συμπληρώναμε τις αφηγήσεις μας. Πως εξουδετερώθηκε το τάδε πυροβόλο, με ποια ενέργεια; Και εκεί …

Κ. Ποιος ήτανε αυτός; Πρέπει να το πείτε.

Γ. Έχει πεθάνει τώρα, από την Κεφαλονιά ο Γεράσιμος …, δεν τα θυμάμαι τα ονόματα. Δεν τα θυμάμαι.

Κ. Θα μου τα δώσετε;

Γ. Ήτανε και άλλοι. Με τους οποίους και αργότερα διατήρησα φιλίες μέχρι την ώρα που ο χρόνος μας απομάκρυνε και δεν μπορώ να τους βρω ή δεν μπορούν αυτοί να με βρούνε. Είναι και πάρα πολύς χρόνος τώρα, πέρασαν 30 τόσα χρόνια.

Κ. Στρατηγέ πάμε σε δύο τρία βιογραφικά στοιχεία. Μετά από τον Ζέρβα και από τον πόλεμο, περάσατε σχολή άλλη υπαξιωματικών, αξιωματικών; Πως μπήκατε στο στρατό ξηράς στη συνέχεια;

Γ. Μάλιστα. Εγώ πέρασα υποχρεωτικώς στο στρατό που δημιουργήθηκε αμέσως μετά την απελευθέρωση. Ως στέλεχος, ως αξιωματικός προερχόμενος εκ του Ζέρβα. Σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα εξεδόθη διαταγή δια της οποίας μας καθιστούσαν, δεν αναγνωρίζετο η αυτή μας απάνω, ο βαθμός που πήραμε στο βουνό και μας ονόμαζαν υπαξιωματικούς. Το ’47 πέρασα εξετάσεις βρισκόμενος σε μονάδα μάλιστα, η οποία άρχισε πλέον να έχει τις πρώτες εμπλοκές στον εσωτερικό πόλεμο και κατέβηκα από τα χαρακώματα, έδωσα εξετάσεις στη σχολή των ευελπίδων. Τότε ακριβώς είχε προκριθεί το θέμα της εισόδου στην σχολή των ευελπίδων ενός αριθμού αξιωματικών του Ζέρβα, που είχαν ή δεν είχαν δώσει εξετάσεις. Και εγώ έκανα ένα χαρτί χωρίς να ρωτήσω και κανέναν, δεν είδα άλλωστε και κανέναν διατεθειμένο να με συμβουλέψει και ζητούσα να μοιραστώ την τύχη μου με τους πολεμιστές του βουνού. Εξεδόθη διαταγή της εσόδου μας στη σχολή των ευελπίδων. Υπήρξαν σοβαρότατες αντιδράσεις από δύο πλευρές. Από την κυβερνητική πλευρά η οποία προφανώς, αυτό το εξακρίβωσα αργότερα ψάχνοντας τα πράγματα, δεν ήθελαν να υπάρχει αριθμός των επί Ζέρβα προερχόμενων μέσα στη σχολή των δοκίμων1, διότι είχε είδη επανεγκαθιδρυθεί η βασιλεία στην Ελλάδα και οι Ζερβικοί θεωρούντο δημοκρατικά πρόσωπα και δεν έπρεπε … Έτσι άλλωστε αντιμετωπισθήκαμε μέχρι το τέλος, άλλο τι λέει προπαγανδιστικά η άλλη πλευρά.

Κ. Ένα λεπτό. Οι Ζερβικοί εθεωρούντο αντιβασιλικοί;

Γ. Αντιβασιλικοί. Εκ προοιμίου. Και δεν ήθελαν, συνηγορούσης της ηγεσίας του στρατεύματος τότε, να περάσει ένας μεγάλος αριθμός στη σχολή ευελπίδων. Εγώ είδη είχα κάνει το χαρτί μου και ενώ είχε εκδοθεί η έγκριση εισόδου μας, ανεκλήθη και δημιουργήθηκε ένα σχολείο παρά την σχολή εφέδρων στην Κέρκυρα, στην οποία μας έστειλαν και από την οποία μας έβγαλαν δόκιμους ύστερα από κάποιο χρονικό διάστημα ενός έτους περίπου και πήγαμε στις μονάδες ως αξιωματικοί. Εκεί …

Κ. Και ξαναπολεμάτε; Δεύτερο σχολείο.

Γ. Και ξαναπολεμήσαμε. Αλλά το θέμα της αλλαγής της πορείας, για μένα που το σκεφτόμουνα πάρα πολύ, δεν ευνοήθηκε από τις εξελίξεις των καταστάσεων. Είχα κατά νου, αφού τελείωσα αυτό, να φύγω είτε προς Αμερική είτε προς Αυστραλία. Αφού πλέον ως κατ’ ιδίαν διδαχθείς με πολιτικά πάντοτε, χωρίς να κάνω εκμετάλλευση και επειδή, μη θεωρηθεί αυτό κολακεία, ήμουνα πάντοτε άριστος μαθητής στο σχολείο, μπόρεσα και πήρα το απολυτήριο του γυμνάσιου και με το απολυτήριο αυτό προχώρησα. Δεν ευνοήθηκα από τις καταστάσεις όπως είπα, διότι ήτανε υποχρεωτική η παραμονή μου στο στρατό, απαγορευτική δηλαδή η έξοδος μας μπροστά στις ανάγκες που δημιουργούνται για την επανασυγκρότηση του στρατού αρχικώς και την αντιμετώπιση των πρώτων δυσμενών καταστάσεων με το δεύτερο αντάρτικο του Κ.Κ.. Δύσκολη η δική μας πιο πέρα επιλογή, γιατί δεν γνωρίζαμε τίποτα από την έξω κοινωνία. Δεν είχα, επί παραδείγματι, να πάω σε έναν ναύαρχο, σε έναν στρατηγό, σε έναν διευθυντή ενός υπουργείου γνωστό, σε έναν δάσκαλο που το λέει ο λόγος, να του πω «Τι με συμβουλεύεις; Τι θα πρέπει να κάνω;» και επειδή ακόμη το ψωμί ήταν δύσκολο να το βρει κανείς έξω, έμεινα εγώ, όπως και οι υπόλοιποι συμμαθητές μας, παρά της πολιτικές πιθανόν αντιλήψεις και πορευτήκαμε στον εμφύλιο όπως το σύνολο του στρατού τότε, αντιπαρατασσόμενοι προς τις δυνάμεις του Κ.Κ.

Κ. Πολεμήσατε για δεύτερη φορά. Είσαστε στο βουνό με το όπλο στο χέρι και πολεμάτε για δύο τρία χρόνια ακόμη. Η πολιτεία, αυτή η πολιτεία που βγήκε μετά από τον εμφύλιο νικητής, αυτή η πλευρά, πως σας αντάμειψε για αυτή σας την προσφορά;

Γ. Μα τώρα είναι ερώτημα αυτό κύριε …

Κ. Ερώτημα είναι ναι.

Γ. … για το επίπεδο το δικό μας; Δεν μου λέτε, η πολιτεία έναντι της υποσχέσεως της να τιμωρήσει τους υπαίτιους και μάλιστα άμεσα, σύντομα, για το τραγικό συμβάν του Σεμίνα1, πως το αντιμετώπισε; Πως αντιμετώπισε την νοικοκυρά με το φούρνο στην περιοχή του Κηφισού που τρεις φορές καταπλημμύρισε, ύστερα από τις υποσχέσεις του υφυπουργού ότι εντός 24ώρου… Αλλά πέστε μου έστω και μια περίπτωση που η πολιτεία αντάμειψε τα παιδιά της. Εγώ μάλιστα θα μπορούσα να πω ότι απαγορεύω στον εαυτό μου να καθίσταται φιλοκατήγορος, διότι η πολιτεία εκφράζεται από ανθρώπους που εκάστοτε συνθέτουν την εξουσία. Αδυνάμους να διεισδύσουν σε αυτά τα υψηλά νοήματα, τα οποία τα οποία διατυπώνετε έτσι, ώστε ευκόλως να ερμηνεύεται ότι εκ των μελετών μας υπέπεσε στην αντίληψη μας σαν αδικία έναντι της πολιτείας, έναντι της προσφοράς των πολιτών της

Κ. Είσαστε οργανωμένος στον Ι.Δ.Ε.Α. ή όχι;

Γ. Όχι, ποτέ. Και δεν δέχτηκα.

Κ. Σας είχαν κάνει πρόταση;

Γ. Βεβαίως, ναι.

Κ. Γιατί δεν δεχτήκατε;

Γ. Διότι εγώ ήμουνα αυτεξούσιος των πορειών μου. Δεν είχα δε καμία ανάγκη … Ξέρετε ο Ι.Δ.Ε.Α., όπως τουλάχιστον ελέγετο στα δικά μας επίπεδα, εμάς στον βαθμό του ανθυπολοχαγού και λοχαγού, στα επίπεδα τα δικά μας άφηναν να διαφαίνεται ότι εάν ενταχθούμε θα έχουμε και απολαβές, ταχεία εξέλιξη, καλές μεταθέσεις και λοιπά. Αυτά δεν τα αναζητούσα ποτέ αποδεκτά. Τα θεωρούσα δε ως υποτελειακά για αυτούς οι οποίοι τα αποδέχονταν.

Κ. Άρα κλειδώσατε …

Γ. Όσοι δε εξ αυτών είχανε ενταχθεί τύχαιναν και τυχαίνουν μέχρι και σήμερα οι επιζώντες, της περιφρονήσεως μου. Γιατί; Από τις μελέτες μου έμαθα ότι ο Ι.Δ.Ε.Α. στο αρχικό του στάδιο δεν είχε ιδιοτελείς ιδέες. Μπορεί να μην ήταν ανώτερες, μπορεί να μην ήταν περιεκτικές του επιπέδου του πατριωτισμού όπως εγώ το ένιωθα, αλλά ήταν αποτέλεσμα των συμβάντων της Μέσης Ανατολής και από εκεί ξεκίνησε ο Ι.Δ.Ε.Α.. Και τα συμβάντα της Μέσης Ανατολής δεν είναι κολακευτικά για την πλευρά εκείνη, η οποία αποφάσισε να δημιουργήσει αυτή την εικόνα την αποδυναμωτική των Ελλήνων, οι οποίοι εμάχοντο εκτός πατρίδος. Ήταν θλιβερή η εικόνα και ξεκίνησε έτσι ο Ι.Δ.Ε.Α.. Ο Ι.Δ.Ε.Α. όμως άφησε να διαχέεται κατά την δική μου περίοδο, την κατοπινή, ότι οι εντασσόμενοι είχαν λαβείν και λοιπά και αυτά εγώ τα περιφρονούσα εξ ιδιοσυστάσεως …

Κ. Δεν συνέβαινε αυτό; Δηλαδή οι αξιωματικοί που ήταν οργανωμένοι στον Ι.Δ.Ε.Α…

Γ. Αναφέρεται ότι συνέβαινε και συνέβαινε μάλιστα απροκαλύπτως.

Κ. Προωθούνται;

Γ. Δεν θα … Βεβαίως προωθούνται, βεβαίως προωθούνται. Βεβαίως τύχαιναν της ξεχωριστής μεταχειρίσεως. Αλλά αυτό τουλάχιστον εμένα αλλά και πολλούς άλλους εξ όσων γνωρίζω, δεν επέτρεπε την προδοσία της συνειδήσεως μας.

Κ. Είχατε αριθμό αριστείων ανδρείας, που σημαίνει ανάλογες πράξεις κορυφαίες στην διάρκεια του αγώνα.

Γ. Και όχι μόνο εγώ. Σε …

Κ. Όχι μόνο εσείς. Θα πάμε λοιπόν στους συναδέλφους σας προελεύσεως της στρατιωτικής σχολής ευελπίδων, οι οποίοι είχαν επίσης αριστεία ανδρείας. Εάν είχανε εσείς θα μου πείτε και θα μου πείτε τη συμπεριφορά αυτών των αξιωματικών που είχαν αριστεία ανδρείας και εκείνων των αξιωματικών που δεν είχαν αριστεία ανδρείας, απέναντι σας. Ποια ήταν;

Γ. Αν ξαναγυρίσετε στα προηγούμενα, σας έχω δώσει ερμηνεία. Ευχαρίστως να επανατοποθετηθώ, αλλά επί του συγκεκριμένου ερωτήματος σας τώρα. Για μας κατά την περίοδο εκείνη, για όλους μας δηλαδή, το θέμα της προσφοράς είχε τη σημασία που έχει σήμερα η προσφορά τόσων ανθρώπων κατά το διάστημα της δικτατορίας, του αντιδικτατορικού αγώνα. Πλην εκείνων οι οποίοι το εξαργύρωσαν. Πλην εκείνων οι οποίοι δημιούργησαν τις εικόνες μιας αντιστάσεως και τις εκμεταλλεύτηκαν. Υπάλληλος του χρόνου περνά τις προσφορές, κατ’ επέκταση τα γεγονότα, τις θέσεις, τις στάσεις, τις συμπεριφορές, στην άγνοια των επερχόμενων.

Κ. Στρατηγέ …

1 ΄΄Σεμίνα΄΄ είναι το επιβατηγό πλοίο που βούλιαξε με πολλά θύματα.

Γ. Για μας στην άγνοια των επερχόμενων και ‘σεις δεν ξέρω τι απάντηση θέλετε να εκμαιεύσετε από εμένα, αλλά ποιος έδινε σημασία την περίοδο εκείνη του αντικομουνιστικού φανατισμού, για το τι έπραξα εγώ, ό,τι στάση {επέδειξα} στα πεδία των μαχών και τι έπραξε ο άλλος ως απών από τα πεδία των μαχών. Όπως τώρα …, να ολοκληρώσω παρακαλώ, δεν δίνει κανείς σημασία το τι έπραξε επί παραδείγματι ο Βασιλικόπουλος μια άλλη εποχή, παρά μόνο σε αυτόν ο οποίος φωνάζει «Θα ψηφίσω το ΠΑ.ΣΟ.Κ..» Και είναι εξασφαλισμένος εκ των προτέρων στη συμπάθεια του κυβερνώντος κόμματος Με λίγα λόγια, μην επιμένετε …

Κ. Επιμένω στρατηγέ. Να μου πείτε εάν υπήρχαν διακρίσεις μεταξύ αξιωματικών …

Γ. Αυτό το ξέρετε. Σας είπα.

Κ. Εσείς θα μου απαντήσετε;

Γ. Το ζήσατε. Δεν λεω. Σας το είπα.

Κ. Μεταξύ αξιωματικών προελεύσεως της σχολής ευελπίδων και αξιωματικών προελεύσεως μη σχολής ευελπίδων.

Γ. Αυτό ήταν δεδομένο και δεν ήταν φαινόμενο δικό μου, της περιόδου της δικής μου. Ήτανε φαινόμενο της περιόδου της πολέμου Αλβανίας, φαινόμενο της Μικρασιατικής εκστρατείας, ήταν και φαινόμενο του ’12 – ’13. Υπάρχει μια προκατάληψη λόγω του δημιουργημένου πνεύματος στους εξερχόμενους από το παραγωγικό εκείνο σχολείο, που λέγεται σχολή των ευελπίδων. Είναι ένα πνεύμα το οποίο δεν προώθησαν οι πολιτικές ηγεσίες να ανατρέψουν. Και ίσως θα ήταν δύσκολο να ανατραπεί διότι οι εκ του στρατεύματος προερχόμενοι, πλην εξαιρέσεων, στην απόδοση τους δεν ήταν των επιπέδων των εκ της σχολής προερχόμενων. Και τούτο οφείλεται στο γεγονός ότι τα λειτουργικά υπηρετήματα μέσα στις στρατιωτικές μονάδες περνάνε από τις πλάτες αυτών των ανθρώπων, διότι θεωρούνται δευτερεύοντα και εξ αντιθέτου αυτά τα υπηρετήματα καλλιεργούν την εντύπωση της πανσοφίας για τους εκ της σχολής ευελπίδων προερχόμενους. Μην καταπιάνεστε με αυτό το θέμα, συνθέτει ένα ολόκληρο κενό μέσα στο οποίο πνίγεται αυτός που προσπαθεί να το … Υπάρχει όμως μια απαίτηση φαντάζομαι από τους καλώς σκεπτόμενους στρατιωτικούς. Ότι ο στρατιωτικός δεν κρίνεται από την προέλευση, όπως ο ευγενής δεν κρίνεται από την προέλευση, αλλά από τα έργα και τις επιδόσεις του. Εγώ για να μπορέσω να αντιπαραταχτώ έναντι αυτών, διότι έκανα το λάθος να ζητήσω να μοιρασθώ την τύχη με τους πολεμιστές του βουνού, έπρεπε να δουλέψω δέκα φορές περισσότερο. Και πάντως να χαρακτηρίζομαι άριστος, παρά το γεγονός ότι δεν προέρχομαι από παραγωγικό σχολείο. Τραύματα σοβαρά που δεν έφερα ποτέ στην επιφάνεια και τα οποία με κάνουν να υποβαθμίζω ανθρώπους που σε πολλά άλλα πεδία υπήρξαν αξιόλογοι. Διότι δεν είχαν ποτέ την ικανότητα να αντιληφθούν αυτό το μέγα θέμα… Οι αμερικανοί δεν το κάνουνε, ε; Ούτε οι Ρώσοι.

Κ. Στρατηγέ γνωρίζετε την άποψη, την γνώμη των άλλων ανθρώπων για εσάς; Όχι των συγγενών σας και των φίλων σας. Των στρατιωτικών τη γνωρίζετε; Σας την έχει πει κανείς; Την έχετε ακούσει; Γιατί το λέτε αυτό το πράγμα;

Γ. Κοιτάξτε εάν αυτή είναι θετική με τιμά ιδιαιτέρως. Είναι άλλωστε αυτό που απομένει. Εάν είναι θετική. Εάν είναι αρνητική μου επισημαίνει κάποιες αποτυχίες στους χειρισμούς μου κατά την επαγγελματική μου πορεία. Πολλές φορές έρχεται ο απόηχος μιας γλυκιάς αντίληψης περί το πρόσωπο μου, κυρίως από

υφιστάμενους μου. Όχι συγχρόνως και προϊστάμενους μου. Και άλλες φορές κρίνομαι αυστηρά κυρίως από υφιστάμενούς μου λόγω της καθαρά στρατιωτικής, αυστηρής κατά τα άλλα, τοποθέτησής μου σε θέματα τα οποία απέκλεισαν τα του χειρισμού.

Κ. Γιατί μου λέτε ότι μετά την μεταπολίτευση σας απογοητεύει η στάση του πληθυσμού της χώρας μας;

Γ. Κυρίως η θέση, η εν γένει τοποθέτηση, οι εκδηλώσεις και η εν γένει συμπεριφορά του κοινωνικού συνόλου. Είχα την εντύπωση ότι η μεταπολιτευτική περίοδο εγκαθιδρύθηκε στην Ελλάδα ύστερα από μια φοβερή, μια τραγική εθνική ήττα. Την ήττα της Κύπρου. Εξακολουθώ να έχω την ίδια εντύπωση. Διότι είχα εμπλακεί και με το κυπριακό και γνωρίζω από τις μελέτες των επιμέρους λεπτομερειών, γνωρίζω τον ρόλο που έπαιξε μέσα στην ψυχή του ελλαδίτη λαού, μετά στην ψυχή του Έλληνα Κύπριου. Και είδα την ευκολία με την οποία εξέπεσε όλος αυτός ο ηρωισμός, όλη αυτή η ωραία προσπάθεια, όλος αυτός ο λαϊκός ελληνικός ενθουσιασμός και με την οποία εκτονώθηκε ένα πολύ ζωτικό θέμα προς το οποίο μας οδήγησαν οι τότε ηγέτες με αφετηρία τον Παπάγο. Και όπως είχα προβεί με το μεγάλο σφάλμα της αποφάσεως του αγώνα κάτω. Το χαρακτηρίζω σφάλμα και δεν θίγω τον αγώνα ο οποίος είναι γεμάτος από δάφνες και θυσίες.

Μεταπολιτευτικά υπήρξε μια παλινδρόμηση, την οποία εγώ θεώρησα απόλυτα δικαιολογημένη. Διότι ο κόσμος εδώ της Ελλάδος, πέρασε από την μεγάλη τρικυμία του εμφύλιου και ως εκ τούτου του διχασμού. Και είναι πολύ λογικό ο άνθρωπος περνώντας από τα μονοπάτια δυσχερών αγώνων, που τον έχουν σημαδέψει με βασανιστήρια, με εξορίες, με φυλακές, με εξουθενώσεις, του έχουν φάει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, τον έχουν γεμίσει και αυτόν από μια απογοήτευση, ο άνθρωπος αυτός στο σύνολο του, βρήκε την ευκαιρία της… Ουσιαστικά η ήττα της Κύπρου ήταν η ήττα της δεξιάς. Δεν το αντελήφθησαν οι πολλοί και κυρίως δεν το αντελήφθησαν οι πολιτικοί ηγέτες. Οι πολιτικοί έπαιξαν πρωταρχικό ρόλο κατά την περίοδο εκείνη του ιστορικού στροφέα.

Κ. Ποια ήττα εννοείτε;

Γ. Η ήττα της Κύπρου ήταν και ήττα της δεξιάς.

Κ. Ποια ήττα;

Γ. Η απώλεια του μισού νησιού και η είσοδος στο προσκήνιο, επιθετικά, του τουρκικού παράγοντα. Με πλήρη αποκάλυψη του ρόλου τον οποίο έπαιξε σε βάρος μας ο συμμαχικός παράγων, ο αμερικανικός επί του προκείμενου και η ανέντιμη στάση του ευρωπαϊκού επίσης παράγοντα, απέναντι στο μέγα πρόβλημα της Μέσης Ανατολής.

Κ. Αυτό εσείς πως μπορείτε να το αποδείξετε; Ότι έπαιξε ρόλο ο αμερικανικός παράγων και οι σύμμαχοι στην Ευρώπη, δηλαδή οι Άγγλοι. Πως το αποδεικνύετε;

Γ. Το ότι οι άγγλοι έπαιξαν αρνητικό ρόλο αποδεικνύεται από την μελέτη της ιστορίας. Σε όλες τις εκφάνσεις της κατά τις οποίες ανεμείχθει η Αγγλία στα ελληνικά πράγματα από της περιόδου της επαναστάσεως και εν (…)

Κ. Στο κυπριακό όμως, στην εισβολή;

Γ. Ειδικά στο κυπριακό, ο αγγλικός παράγων μην επιθυμώντας, όπως και μέχρι σήμερα, να βλαβεί έστω και ελάχιστα η κυριαρχική παρουσία του στο στρατηγικό εκείνο χώρο, που επισημαίνεται δια των εκεί βάσεων, (δια των οποίων μπορεί ομολογουμένως να κυριαρχούν στην περιοχή εκείνη, συμβιβασμένων με τους σκοπούς, τις επιδιώξεις και τα συμφέροντα του Ν.Α.Τ.Ο. όπως αυτά εκφράζονται από τον αμερικάνικο παράγοντα) εισήγαγαν στην ώρα της ανησυχίας μήπως και ο αγώνας της Ε.Ο.Κ. Α΄ επικρατήσει και συντρέξει σε τούτο και στην απώλεια των βάσεων τους, εισήγαγαν ως αντιμέτωπο των δικών μας επιδιώξεων, παράγοντα την Τουρκία. Την οποία ξεσήκωσαν με υποσχέσεις τις οποίες και πραγματοποίησαν. Μια εξ αυτών ήτανε και η είσοδος τους στο έδαφος του νησιού, επί του μισού του οποίου ασκούν σήμερα κυριαρχία.

εοκα.jpg

3ο μέρος. Πολεμώντας με τον Ντερτιλή στην Κύπρο: Ο Γ. Καρούσος αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές

Στο τρίτο μέρος της συνέντευξης του Αντιστράτηγου Γεωργίου Καρούσου στον Αντώνη Κακαρά κυριαρχεί η Κύπρος.

Ξετυλίσσεται η ιστορία της πρώτης ΕΟΚΑ, του χαρακτήρα και των ενεργειών Γρίβα, της προετοιμασίας του πριν κατέβει στην Κύπρο για πρώτη φορά, της επιχείρησης Τηλλυρίας (Μανσούρα) όπου εμπλέκονται στην όλη επίθεση επικεφαλής τμημάτων Καρούσος και Ντερτιλής (ενδιαφέρουσα περίπτωση καθόσον για τον Ντερτιλή ο Καρούσος τρέφει σφοδρή αντιπάθεια), μιλάει για τον Κιοσέ του Ναυτικού που είχε κατηγορηθεί ως ανακριτής με σαφείς εκτροχιασμούς (καταδίκες για βασανιστήρια) στην υπόθεση της Δημοκρατικής Άμυνας στο Ναυτικό, πάλι περί της στάσης του στο πραξικόπημα της 21ης και πάντα βέβαια περί ΚΚΕ.

Η συνέντευξη χείμαρρος έχει τεράστιο ιστορικό ενδιαφέρον.

Κ. Εσείς στρατηγέ προσωπικά, πότε αρχίζετε και εμπλέκεστε στην κυπριακή υπόθεση;

Γ. Εμπλέκομαι στην κυπριακή υπόθεση το 1954. Όταν ως υπολοχαγός κλήθηκα από τον τότε συνταγματάρχη Γρίβα, ο οποίος μου είπε «Δεν σε γνωρίζω. Έχω πληροφορίες. Υπηρέτησες ως αντάρτης και επί μακρόν κατά την περίοδο του εμφυλίου πολέμου ως αξιωματικός του πεδίου μάχης των ειδικών δυνάμεων, των καταδρομών. Η πατρίδα σε επιλέγει να συνδράμεις τον αγώνα της ενώσεως της Κύπρου με την Ελλάδα.» Μου έδωσε και υπέγραψα ένα χαρτί. Μου είπε ότι «Δεν υποχρεούσαι να το υπογράψεις και δεν θα παρεξηγηθείς εάν δεν το υπογράψεις.» Και μου έκανε ακριβώς η ειλικρίνεια του και η τοποθέτηση του, εντύπωση. Το χαρτί έλεγε ότι: «Με δική μου πρωτοβουλία αποφασίζω να λιποταχτήσω από τον ελληνικό στρατό. Και εντασσόμενος στον αγώνα στην Ε.Ο.Κ.Α. στην Κύπρο, να μην έχω ουδεμία απαίτηση απέναντι στην ελληνική πατρίδα, είτε τραυματιστώ είτε σκοτωθώ.» Βεβαίως εγώ, όπως και εσείς αργότερα όπως και τόσος άλλος κόσμος, ήμουνα ποτισμένος με το μεγάλο όραμα της Ελλάδος. Άλλωστε θυμόμουνα πάντοτε πάνω στο χάρτη της Βαλκανικής στο κάτω άκρο της οποίας υπήρχε, επιπροσθέτως και η νήσος της Κύπρου, το δάχτυλο του Πατέρα που έλεγε «Για τη Βόρειο Ήπειρο…» και έλεγε και για την Κύπρο «..και αυτά παιδί μου δεν μπορέσαμε εμείς να τα πάρουμε. Να τα πάρετε εσείς». Και δεν σκέφτηκα καθ.., ότι μπορούσα να μην το υπογράψω. Επήρα το χαρτί το υπέγραψα, σηκώθηκα στάθηκα σαν νεαρός υπολοχαγός εις άψογον προσοχή μπροστά στον συνταγματάρχη Γρίβα, έδιωξα από το μυαλό μου όλα εκείνα που είχαν μέχρι τότε κυκλοφορήσει σε βάρος του και αποχαιρέτισα περιμένοντας να με ειδοποιήσουν …, είχε αρχίσει ο αγώνας κάτω, δεν με ειδοποίησε κανείς. Και όταν ο Γρίβας τελείωσε τον αγώνα τον συνάντησα.

Κ. Δεν τον συναντήσατε είπατε;

Γ. Τον συνάντησα το 1959. Όταν επέστρεψε. Κρίθηκε άξιος της πατρίδος, έγινε δεκτός από μυριάδες κόσμο που τον ζητωκραύγαζαν, συγκλόνισε τον εδώ πολιτικό κόσμο με την ανησυχία ότι θα μπορούσε εάν έλεγε «Κάτω ρε.», να τους έριχνε κάτω και βεβαίως ήταν η απαρχή του στησίματος των ενέδρων, για να τον αποδυναμώσουν και να τον εξευτελίσουν. Δεν το κατάλαβε ο άνθρωπος, γιατί ξέρεις ότι συνήθως οι πολεμιστές δεν μπαίνουν τόσο εύκολα στα πονηρά της ζωής πράγματα…

Κ. Εννοείτε την εμπλοκή του Γρίβα Διγενή στην πολιτική.

Γ. Στην πολιτική. Του λεω «Γιατί …» …

Κ. Να ρωτήσω κάτι. Εάν γνωρίζετε, εάν είχαν κληθεί και είχαν υπογράψει και άλλοι;

Γ. Και άλλοι αξιωματικοί; Βεβαίως. Παρέλειψα να το αναφέρω. Και άλλοι αξιωματικοί, πολλοί τον αριθμό και πάντως πολεμιστές της παρελθούσης πολεμικής περιόδου του εσωτερικού πολέμου. Και οι οποίοι προορίζονταν για την ανάληψη των τομέων, των πολεμικών τομέων κάτω, τους οποίους τους ανέλαβαν πλέον …

Κ. Είχε κατεβεί κανείς από αυτούς στην Κύπρο τότε;

Γ. Κανείς από αυτούς. Ρώτησα λοιπόν τον Γρίβα, «Γιατί;» και ο Γρίβας άνοιξε την ψυχή του. Μου λέει «Άκουσε εδώ παιδί μου. Δεν είσαι ο μόνος που με ρωτάς. Γιατί υπήρξαν και άλλοι αξιωματικοί, περιορισμένος βεβαίως αριθμός. Και θα μπορούσε η ελληνική κυβέρνηση, σε γνώση της οποίας υπήρξε η δική μου προσπάθεια για την ανεύρεση σας και την ενημέρωση σας προ της ενάρξεως του αγώνα, να επιτρέψει την κάθοδο σας μυστικά κάτω, χωρίς να αγκιστρωθεί στο θέμα, διότι ήταν απαραίτητο να υπάρξουνε εμπειροπόλεμοι αξιωματικοί. Θα μπορούσε επίσης η ελληνική κυβέρνηση να μου διοχετεύσει (…) και προ της ενάρξεως του αγώνα ακόμη, μεγάλες ποσότητες οπλισμού απ’ αυτές του εσωτερικού πολέμου που πιάσαμε και βρίσκονται στις αποθήκες, με αφθονία πυρομαχικών, για να μπορέσω να κάνω έναν πόλεμο περισσότερο αποδοτικό. Και εγώ αναγκάστηκα να κάνω τον πόλεμο με τα μέσα τα οποία παρακολούθησες εσύ και μέσα στην πυκνότητα των δυσκολιών που επίσης παρακολούθησες.»

Κ. Αυτό σας είπε ο Γρίβας;

Γ. « Η ελληνική κυβέρνηση καθ’ όλο το διάστημα του αγώνα υπήρξε μικρόψυχη και έκανε μια πολιτική αποτέλεσμα της οποίας υπήρξε η αποδοχή της αναμίξεως της Τουρκίας στον αγώνα της Κύπρου. Και η προοδευτική αποδυνάμωση του αγώνα αυτού πρυτάνευσε στην πολιτική και διπλωματική σκέψη της κυβερνήσεως και εννοούμε της κυβερνήσεως του Καραμανλή. Ότι ο αγώνας αυτός δεν θα μπορούσε να φτάσει σε αίσιο τέλος και ότι επεβάλετο το ταχύτερο να δώσουν ένα τέλος. Και εάν ακόμη έτσι ήταν τα πράγματα, που ποτέ εγώ δεν τους άφησα να εννοήσουν ότι ήταν έτσι, δεν μπορούσαν και δεν έπρεπε να προχωρήσουν στις συνθήκες της Ζυρίχης και του Λονδίνου, διότι αναγνώρισαν τον Τούρκο, τον οποίο ο ελληνισμός θα βρει μπροστά του εν συνεχεία …» όπως άλλωστε, προσθέτω εγώ, τον βρήκε και εξακολουθεί να τον έχει μπροστά του σήμερα με το φαινόμενο της Κύπρου, της καταλήψεως της νήσου και του Αιγαίου.

Κ. Στρατηγέ αυτά σας είπε ο Γρίβας το 1959;

Γ. Το ’59. Ο Γρίβας αναμίχθει στην πολιτική, δεν τον παρακολούθησα εγώ. Δεν είχα άλλωστε φιλίες ή σχέσεις πέραν από το γεγονός που έθεσα υπ’ όψιν σας. Μετά την πάροδο αυτής της περιόδου και περί το ’60 – ’61, αν καλώς θυμάμαι, έστειλε κάποιον άνθρωπο και με βρήκε στην μονάδα που υπηρετούσα και μου είπε ότι «Σε θέλει ο Γρίβας.» Εγώ βεβαίως κάτω από την ωραία εικόνα και το πρόσωπο του πολέμαρχου, παίρνοντας και μια άδεια από την επαρχία, κατέβηκα κάτω και τον συνάντησα. Εκεί ο Γρίβας μου είπε εναντίον της (…) τάξεως και μου επισήμανε την ανάγκη ανατροπής του καθεστώτος, το δυνατόν με ειρηνικά μέσα …

Κ. Ποιου καθεστώτος;

Γ. Ήτανε η περίοδος του Καραμανλή ακόμη. Και ήτανε και αμέσως μετά την βία και την νοθεία. Παρόλο ότι δεν γίνομαι πιστευτός και δεν μπορώ να πείσω τον κόσμο ότι είναι έτσι. Διότι εντυπωσιάστηκε από άλλα πράγματα, όπως αυτά πέρασαν στην κοινωνία. Κυρίως από ψευδολογήματα ανθρώπων οι οποίοι ήθελαν να αποδυναμώσουν την προσωπικότητα του μετά το κυπριακό κατάντημα. Εν τούτοις ο Γρίβας ήτανε βαθιά δημοκρατικός. Και είχα πολλές ευκαιρίες να το διαπιστώσω αυτό. Παρά το γεγονός ότι ήταν και αμετακίνητος στις θέσεις του απέναντι του καθεστώτος της Ρωσίας. Διότι είχε κάποιους δεσμούς με το παλάτι. Είδη ότι εγώ σας λεω, διότι το φαινόμενο αυτό το συνάντησα και σε άλλους μεγαλύτερους συναδέλφους μου, αισθάνονταν υποχρεωμένος διότι το παλάτι έδειχνε εμπιστοσύνη σε αυτόν, χωρίς να υποψιάζεται ότι ήθελε την δύναμη του ή το κύρος του να το έχει μαζί του. Το παλάτι. Συνάντησα λοιπόν τον Γρίβα και μου διατύπωσε τις ανησυχίες του για τις εξελίξεις των εσωτερικών πραγμάτων. Απάντησα στον Γρίβα ότι «Στα εσωτερικά πράγματα του τόπου, ηρωικέ στρατηγέ, εγώ δεν αναμειγνύομαι. Και δεν φιλοδοξώ να παίξω ρόλο σε ανατροπές, αν αυτό υπονοείτε. Και είμαι έτοιμος να σας εξηγήσω γιατί. Αλλά αυτό που σας αναφέρω σαν κυρίαρχο, είναι ότι ήδη στην ηλικία που έφτασα, επηρεασμένος από τα φαινόμενα της κατοχής ως συμμέτοχος στην αντίσταση μικρός ανταρτάκος και τον εσωτερικό πόλεμο της χώρας, πως ο τόπος δεν μπορεί να αντέξει σε έναν καινούργιο σπαραγμό. Διότι η ανατροπή του καθεστώτος σημαίνει αντιθέσεις, εξ αυτών σημαίνει αίμα και το αίμα οδηγεί στον διχασμό. Δεν συντρέχω.» Μου είπε ο Γρίβας ότι «Παιδί μου δεν εννοούσα ποτέ τέτοιο πράγμα.» Λεω, «Ζητώ συγνώμη. Αλλά επειδή έχω να κάνω με έναν πολεμιστή και ξέρω πως σκέφτονται οι πολεμιστές και με πόση ευκολία στρατηγέ ρέπουν προς την κατεύθυνση της αντιπαλότητας, για αυτό τα διατύπωσα αυτά τα πράγματα. Εγώ έχω φύγει από αυτή την κατάσταση και είμαι έτοιμος να πολεμήσω για τον εξωτερικό, τον όποιο εξωτερικό εχθρό της πατρίδας.» Έκτοτε δεν συναντήθηκα αλλά …

Κ. Ένα λεπτό στρατηγέ, ένα λεπτό. Είπατε κάτι σοβαρό. Είπατε ότι η εκτίμηση σας ήταν εκείνη τη στιγμή ότι ο Γρίβας σχεδιάζει, ετοιμάζει, σκοπεύει την ανατροπή της κυβέρνησης του Καραμανλή. Ανεξάρτητα πως είχε βγει από …

Γ. Όχι ακριβώς έτσι. Η εξεύρεση προσώπων που θα τον βοηθούσαν στην ανατροπή του καθεστώτος, αυτό συνέλαβα αμέσως. Το επεξέτινα εγώ. Διότι δεν φανταζόμουνα ποτέ ότι, το καθεστώς θα καθιστούσε ανεκτό τον Γρίβα τον οποίο και ευτέλισε και θα τον άφηνε ατιμώρητο. Και επειδή γνώριζα τον Γρίβα από τις περιγραφές ότι, ήταν πραγματικά πολέμαρχος, είχα την υποψία ότι θα το γύριζε στο αντάρτικο. Και εγώ τέτοια πράγματα δεν ήθελα για τον τόπο μου.

Κ. Είχε προσεγγίσει ο Γρίβας την ίδια περίοδο και άλλους …

Γ. Και άλλους.

Κ. … αξιωματικούς;

Γ. Και άλλους.

Κ. Με σκοπό …

Γ. Και άλλους και επειδή ο Γρίβας ήταν συνωμότης, με την καλή έννοια του πράγματος, ποτέ δεν απεκάλυπτε ονόματα. Δεν έλεγε «Είναι και ο Κακαράς.»

Κ. Εντούτοις ο σκοπός του δεν ήταν να κάνει ένα πολιτικό κόμμα με …

Γ. Όχι, διότι είχε παρέμβει. Για αυτό και εγώ υπέθεσα …, είχε παρέλθη πλέον η προσπάθεια του αυτή. Και είχε ευτελιστεί, χρησιμοποιώ βαρύ όρο. Και μάλιστα του το επισήμανα, χωρίς να χρησιμοποιήσω τον ίδιο όρο, ότι «Δεν είδατε τι κάνανε; Με ποια ελληνικά μέσα; Και πως μπορείτε να δικαιολογήσετε εσείς έναν πόλεμο; Και δια ποιον λόγο μπορεί, όπως εγώ υποπτεύομαι, να αποφασίσετε ένα τέτοιο πράγμα;» Αλλά δεν θα μπορέσετε να συλλάβετε την μορφή της τότε καταστάσεως και ειδικώς περί το πρόσωπο του Γρίβα, του οποίου, ειδικά στον στρατό, είχε μέγα αντίκρισμα. Ήτανε ο της δόξης στέφανος του αγώνα της Κύπρου και δεν ετίθετο σε αμφιβολία. Ήταν μάλιστα και η εντύπωση στο στρατιωτικό επίπεδο, που έκαναν για τους αναγνώστες των δύο βιβλίων του με τίτλο ‘Ο αγώνας της Κύπρου’ και ‘Ο ανταρτοπόλεμος της Κύπρου’ και αυτά μελετήθηκαν από κάθε αξιωματικό ξεχωριστά, σε διαλέξεις και στις στρατιωτικές σχολές. Γνωρίζω δε ότι μελετήθηκαν και στις ξένες σχολές, από εκεί το πήραμε εμείς και δείξαμε και μεγάλο ενδιαφέρον. Ο Γρίβας λοιπόν βρίσκεται στην εκτίμηση των αξιωματικών πολύ ψηλά και αυτό το γνώριζε η κυβέρνηση. Η οποία κυβέρνηση, μόλις εγώ επέστρεψα στην μονάδα μου, μου τραβάει ένα (…), ότι ο Γρίβας παρά την συνωμοτικότητα του …

Κ. Τον παρακολουθούσανε;

Γ. Παρακολουθείτο. Και δεν το είχε αντιληφθεί.

Κ. Που σας στείλανε εσάς τότε;

Γ. Με στείλανε επάνω στο …, σε ένα λόχο προκαλύψεως στο 511 τάγμα πεζικού στην Κομοτηνή πέρα στο …

Κ. Εντούτοις στρατηγέ ερχόμαστε στην δικτατορία και ο Γρίβας εμπλέκεται πάλι στο κυπριακό, με κάλυψη του στρατιωτικού καθεστώτος, με κάλυψη της χούντας.

Γ. Όχι.

Κ. Τι όχι;

Γ. Όχι.

Κ. Πως έγινε;

Γ. Όχι και μου κάνει εντύπωση γιατί υπάρχει αυτή η επίμονη εκ μέρος των πολιτικών της σήμερον και των αντιστασιακών, οι οποίοι μάλιστα επιδεικνύουν ιδιαίτερη μέριμνα ώστε, και εάν δεν τους ζητηθεί ακόμη, να επιδιώκουν να τονίζουν ότι, δεν είχαν καμία σχέση με τον Γρίβα και την Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ τώρα. Περνάμε λοιπόν στην αφήγηση αυτής της καταστάσεως. Εγώ έφυγα, έκανα τη θητεία μου εκεί πέρα μέχρι την ώρα που η εξέλιξη μπήκε στα γεγονότα του 1963 με την καταγγελία των 13 σημείων του συντάγματος της Κύπρου εκ μέρος του Μακαρίου, ως προέδρου της Κύπρου, της κυπριακής δημοκρατίας τότε. Και την έναρξη της θερμής αναμετρήσεως μεταξύ Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων. Οπότε καλούμαι μαζί με ένα περιορισμένο αριθμό άλλων συνάδερφων, στο Γενικό Επιτελείο με τότε υπουργό Εθνικής Άμυνας τον Κωστόπουλο, αυτόν που ο πατέρας του …, της τραπέζης Πίστεως αν θυμάμαι καλά και με τότε αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού τον στρατηγό των διαβιβάσεων Σακελαρίου. Ελέχθη λοιπόν μπροστά και οι δύο, σε μένα ο οποίος βρέθηκα κατάμονος εκεί, διότι είχα καθυστερήσει στην κάθοδο, με είχαν ειδοποιήσει όμως μερικοί ότι «Είσαι και εσύ, μας φωνάξανε …» και λοιπά. Το εξής ελέχθη ότι «Άκουσε ταγματάρχα …» ταγματάρχης ήμουνα τότε, «… επιλέγεσαι να πας κάτω. Δεν θα πας επισήμως σαν έλληνας αξιωματικός και δεν θα σε καλύψει η πατρίδα. Εσύ απλώς εάν το επιθυμείς να νιώθεις τιμή διότι η πατρίδα σε επέλεξε και διότι η πατρίδα παίρνει τη θέση να μπει και έχει τους λόγους της. Οι λόγοι είναι ότι δεν θα πρέπει να δείξουμε ότι είμαστε μπλεγμένοι στο κυπριακό, έτσι όπως άρχισε να ξανααναζωπυρώνεται τώρα. Και κοίταξε δεν πας για τον Μακάριο και για την κυπριακή δημοκρατία, πας τώρα για την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.»

Κ. Αυτό σας είπε ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού.

Γ. Επί παρουσία του υπουργού Εθνικής Αμύνης.

Κ. Του Κωστόπουλου.

Γ. Του Κωστόπουλου.

Κ. Κυβερνήσεως Κέντρου, Παπανδρέου.

Γ. Κυβερνήσεως Κέντρου. «Διότι ήρθε πλέον η ώρα της πραγματώσεως αυτού του ονείρου, των αγώνων των Κύπριων και των Ελλήνων και διότι αυτό επιθυμεί η πατρίδα. Ντύσου τα πολιτικά σου και αύριο φεύγετε με το αεροπλάνο.» Ντύθηκα εγώ, ήμασταν …, πέντε έξι ήμασταν …

Κ. Ποιοι άλλοι ήταν στρατηγέ;

Γ. Ήτανε ο στρατηγός Τριανταφύλλου της τάξεως του ’47, μεγαλύτερης τάξεως από εμένα, ο στρατηγός τώρα δηλαδή. Ήτανε ο τότε ταγματάρχης Γιαννακόπουλος, ο οποίος ανέλαβε και τον τομέα της διοικητικής μερίμνης κάτω, ο συχωρεμένος ο Λάσκαρης, λοχαγός ο οποίος ανέβηκε στο επίπεδο του διοικητού της Α.Σ.Δ.Ε.Ν. αργότερα και αρκετοί άλλοι. Δηλαδή αρχικώς καμιά δεκαριά περίπου, ήτανε ο Μπεργανής, εάν τον γνωρίζατε της τάξεως του 1940. Και μερικοί άλλοι που μου διαφεύγουν αυτή τη στιγμή. Πήγαμε κάτω, εγώ μάλιστα προσωπικά, ανέλαβα και την διοίκηση των αντάρτικων τμημάτων του Λυσσαρίδη και του Μάνσον. Είχανε δημιουργήσει κάποια αυτά και έδωσα και τις πρώτες μάχες εναντίον των Τουρκοκύπριων, οι οποίοι καθοδηγούμενοι με Τούρκους αξιωματικούς έκαναν τις επιθέσεις κυρίως στους τομείς της Λευκωσίας, προς βοράν στην Ομορφήτα και λοιπά. Διατήρησα δε την διοίκηση των τμημάτων αυτών μέχρι και την έναρξη της δημιουργίας εθνικού στρατού της εθνικής, λεγόμενης, φρουράς. Έμεινα εκεί περίπου 18 μήνες και έφυγα με αναφορά στην οποία έλεγα ότι «Επιθυμώ τον επαναπατρισμό για οικογενειακούς λόγους.» Δεν υπήρχαν τέτοιοι λόγοι, αλλά οι λόγοι ήτανε η διαπίστωση μου ότι το κυπριακό εκεί κάτω άρχισε να εκτρέπεται. Μια διαπίστωση η οποία δεν φαινότανε και δεν μπορούσα να την εμπιστευτώ σε κανέναν, διότι είτε εγώ δεν μπορούσα να τη δικαιολογήσω, είτε αυτοί δεν μπορούσαν να καταλάβουν τις αφετηρίες των δικών μου εκτιμήσεων.

Κ. Και ποια ήταν η εκτίμηση; Γιατί; Που οφειλόταν αυτή η εκτίμηση;

Γ. Θα τη δεχτείτε στη ροή της αφηγήσεως μου. Εκεί κάτω εμείς υποδεχτήκαμε την μεραρχία, η οποία ερχότανε κομμάτια κομμάτια με την κάλυψη του τουρίστα, δεν ξέρω εάν τα παρακολουθούσατε και τα θυμάστε αυτά τα πράγματα. Ήμασταν εμείς οι λιγοστοί που ξεφορτώναμε τα καράβια με τα όπλα και τα πυρομαχικά όλη τη νύχτα. Αχθοφόροι υπό την βάσανο μιας προσπάθειας, η οποία συνήχετο από χίλιες δυο ανησυχίες. Μην μας ανακαλύψουν οι Τούρκοι, από πια δρομολόγια θα περάσουμε, που θα εναποθηκεύσουμε αυτά τα πράγματα, πως θα τα προπαρασκευάσουμε στην εφαρμογή ενός προσεκτικά καταρτισμένου σχεδίου. Και εκείνοι οι οποίοι αισθανθήκαμε αγαλλίαση όταν είδαμε, πλέον, να τελειώνει η εγκατάσταση μιας μεραρχίας ιδιαίτερα βελτιωμένης, στο κυπριακό έδαφος και να βεβαιώνεται η αντίληψη μας ότι πλέον το νησί καθίστατο άπαρτο κάστρο. Και ότι υπό τις προϋποθέσεις αυτές δεν μπορεί παρά να οδηγείτο το πράγμα στην ένωση. Για την οποία είπε ο υπουργός, είπε ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού και την ένιωθα και εγώ μέσα μου, όπως και να ήταν και την ένιωθαν και πολλοί άλλοι αξιωματικοί, κυρίως από τους πρώτους κάτω. Αλλά η Ελλάδα και ειδικά ο ελληνικός στρατός, διέπραξε ένα μέγα σφάλμα. Έστειλε έναν ολόκληρο κόσμο κάτω χωρίς να τον ενημερώσει και κυρίως τα στελέχη των τμημάτων που έστειλε κάτω της μεραρχίας αυτής, δεν τα πέρασε από ένα σχολείο έστω τετραήμερης διάρκειας, να τους πει ποιο είναι το θέμα, για ποιο λόγο αναμειγνύεται η Ελλάδα, ποιοι είναι οι Τουρκοκύπριοι, ποια είναι η Τουρκία και τι επιδιώκει, ποιοι είναι οι Ελληνοκύπριοι, να επισημάνει τα μεγάλα προτερήματα και τα τρανά μειονεκτήματα τους …

Κ. Των Κύπριων.

Γ. Των Κύπριων, των Ελλήνων Κύπριων. Ακριβώς, το τονίζω φωνάζοντάς το. Και κυρίως ποια πρέπει να είναι η στάση του Έλληνα αξιωματικού κάτω. Και ξέρετε, παρά το γεγονός ότι δεν το είδα γραμμένο πουθενά, είτε διότι δεν υπήρξε το θάρρος να το καταχωρήσει κανείς στα γραπτά του ασχολούμενος με το κυπριακό, είτε διότι δεν το παρατήρησε ίσως, που είναι παράδοξο. Δεν κατάλαβε τη προσαρμογή του Έλληνα στρατιωτικού, από τους φαντάρους μέχρι και τους αξιωματικούς, στο μέγα θέμα του κυπριακού αγώνα. Κυρίως οι αξιωματικοί, επί το πολύ φτωχαδάκια, με έναν μισθό, δεν ξέρω εάν είχατε μπει εσείς στο ναυτικό τότε, που δεν έφτανε ούτε για τις πρώτες πέντε ημέρες του μηνός. Με μια υστέρηση στον ελλαδικό χώρο εν σχέση με την οικονομική και την εν γένη τεχνική προαγωγή της Κύπρου τότε, με μια υστέρηση έναντι της πολυτελείας της ζωής των Κύπριων σε σχέση με τη δική τους ζωή εδώ πέρα. Περάσαμε σε μια κατάσταση παρεξήγησης, η οποία τους έσπρωξε στο να χάσουν …, όχι για όλους βεβαίως, την αποστολή από τα μάτια τους και να ασχοληθούν πολλοί με την ευκαιρία που τους εδίδετο να προμηθευτούν τα ηλεκτρικά τους είδη, τις κουρτίνες τους, τα κουταλάκια που δεν είχαν στο σπίτι και ας φαίνονται ευτελή πράγματα, υπήρξαν πραγματικότητες. Έτσι, ώστε ο Έλληνας στρατιωτικός με τα φαινόμενα αυτά, συντρεχούσης και της προθυμίας του να βρίσκεται στα σπίτια του και να τρώει τις προσφορές του, να δημιουργήσει προοδευτικά μια αρνητική εικόνα στα μάτια των Ελληνοκύπριων, οι οποίοι στα μάτια των Ελλήνων αξιωματικών έβλεπαν τον Παρθενώνα της αθάνατης Ελλάδας.

Κ. Εννοείτε ότι μέχρι την ημέρα, μέχρι τον χρόνο, το διάστημα που κατέβηκε ο ελληνικός στρατός, οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις στην Κύπρο, οι κύπριοι έβλεπαν τις ελληνικές ένοπλες δυνάμεις ως τον Παρθενώνα. Τις εκτιμούσαν. Εκτιμούσαν τους αξιωματικούς. Η συνάφεια των ελλήνων στρατιωτικών στην Κύπρο με τους Κύπριους …

Γ. Και η εν γένη διαγωγή τους. Και η απροσεξία τους.

Κ. … οδήγησε ακόμη, να σας ρωτήσω και για σχέσεις αυτών των στρατιωτικών μέσα στα σπίτια των Κύπριων. Σε σχέσεις με τις κόρες Κύπριων και σε σύγκρουση κοινωνικής μορφής, που είχε σαν αποτέλεσμα την απαξίωση των Ελλήνων στρατιωτικών και την πτώση στα μάτια των Κύπριων. Είναι έτσι ή όχι;

Γ. Υπήρξε λοιπόν μια απαξίωση ενός …, να μην κατηγορήσουμε συλλήβδην τους Έλληνες αξιωματικούς υπονοώντας και την αδυναμία τους στον ηθικό κυρίως τομέα, δεν υπήρξαν τέτοια φαινόμενα παρά μόνο μεμονωμένα. Όπως επί παραδείγματι του τότε ταγματάρχη Δερτιλή, λοχαγού τότε και μερικών άλλων σε πολύ περιορισμένο αριθμό. Αλλά σε αυτόν τον τομέα όχι.

Κ. Οι οποίοι τι έκαναν δηλαδή; Γενικά τοποθετήστε το.

Γ. Οι οποίοι επεδίωξαν σχέσεις και μάλιστα πολύ φανερά, με συζύγους Κύπριων, με κόρες Κύπριων, … που δεν αποδέχονται οι Κύπριοι.

Κ. Αναφέρεστε στην περίπτωση Δερτιλή, του γνωστού Δερτιλή; Του μετέπειτα στελέχους της χούντας;

Γ. Ναι, ναι. Έτσι λοιπόν επήλθε μια προοδευτική διάσταση, αλλά τι όμως; Η σιγουριά την οποία ένιωσαν οι Κύπριοι από την παρουσία της ελληνικής μεραρχίας κάτω, εδραίωσε την υπόσταση της υπό τον Μακάριο κυβερνήσεως, έτσι ώστε να αισθάνονται ότι άρχισαν να γίνονται σεβαστοί και στο διεθνές. Και θα πρέπει να εμβαθύνετε για να γίνει αντιληπτό αυτό το πράγμα. Διότι στο διεθνές η παρουσία πλέον της ελληνικής μεραρχίας αναίμακτα κάτω στην Κύπρο, έδειχνε ότι το κυπριακό θέμα είχε λήξει υπέρ της Ελλάδος. Μπορεί ίσως σήμερα να μην γίνεται αποδεκτό και δεν γίνεται αποδεκτό ως εκ του αποτελέσματος. Αλλά το αποτέλεσμα δεν επήλθε μοιραία, συνέτρεξαν άλλοι αρνητικοί παράγοντες. Ένα λοιπόν των αρνητικών παραγόντων, ο οποίος δεν σχετίζεται με εκείνα τα οποία περί ελλαδιτών προηγουμένως καταμαρτύρησα, ήταν και το γεγονός ότι πολύ σύντομα άρχισε να αναπτύσσεται στον ελληνοκυπριακό παράγοντα η άποψη ότι πολύ καλά είναι. Ότι καλά θα ήταν να διατηρήσουν την κρατική τους υπόσταση, ότι δεν υπήρχε λόγος να γίνουν επαρχία της Ελλάδας με την παρουσία εκεί ενός νομάρχου ή δύο νομαρχών και τίποτα περισσότερο.

Και του ελληνικού στρατού ο οποίος κατά την γνώμη του θα μάστιζε την ελληνοκυπριακή κοινωνία. Ότι δεν υπήρχε λόγος ο υπάλληλος της Κύπρου να μετατίθεται στο Σουφλί και ότι δεν υπήρχε λόγος να απορφανιστεί το μικρό αυτό κρατίδιο από την εκπροσώπησή του δια των πρεσβευτών, δια των λειτουργών, δια των λοιπών άλλων υπηρεσιών του, μέσω των οποίων απολάμβανε διακρίσεις και οικονομικές απολαβές. Άρχισε λοιπόν πολύ γρήγορα στο Μακαριακό περιβάλλον, κυρίως, να αναπτύσσεται μια κυπριακή συνείδηση της οποίας ο εθνικός παράγοντας έγινε αρχηγήτορας. Και η οποία ανησύχησε τον εδώ παράγοντα έτσι, ώστε να δημιουργηθούν αντί Μακαριακά ρεύματα από τότε εδώ και στην κυβέρνηση Παπανδρέου. Τα οποία σας είναι γνωστά και θα πρέπει να είναι γνωστά δια της μελέτης της ιστορίας της περιόδου εκείνης σε όσους ενδιαφέρονται να γίνουν κάτοχοι των γεγονότων της περιόδου εκείνης και να εξηγήσουν την αλληλουχία των γεγονότων, που οδήγησαν σε αυτό το τραγικό αποτέλεσμα.

Κ. Εσείς όμως ζητάτε επαναφορά στην Ελλάδα. Γιατί;

Γ. Εγώ λοιπόν, υπό το κράτος της διαπίστωσης αυτής, της εμφανίσεως του ΑΣΠΙΔΑ τότε εκεί, των συζητήσεων κρυφά που εγένεντο, άρχισα να ανησυχώ. Εκείνο το οποίο με τραυμάτισε όμως, ήταν το γεγονός ότι, ενώ ήμουνα ο δημιουργός των καταδρομών της Κύπρου δια των προτάσεων μου, των οργανωτικών προσπαθειών μου και της αναλήψεως της διοικήσεως της πρώτης μοίρας καταδρομών κάτω, και της συμμετοχής της μοίρας αυτής στις επιχειρήσεις της Τιληρίας, οι οποίες κατέληξαν νικηφόρα υπέρ της κυπριακής πλευράς, διέγνωσα δια της αποκαλύψεως ενός υπηρετούντος υπό τις διαταγές μου αξιωματικού, ο οποίος μετετέθη στο επιτελείο της Εθνικής Φρουράς, ότι η έκθεση επιχειρήσεων με έθετε σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με τον Ντερτιλή. Ο οποίος είχε την διοίκηση ενός τάγματος δίπλα μου και ο οποίος υπήρξε η αφορμή της συρράξεως στην Τιληρία την περίοδο εκείνη, όπως εγώ την ερμήνευσα παρακολουθώντας την ροή των πραγμάτων τότε. Από αβλεψίες τις οποίες όφειλε ο ίδιος ως διοικητής να προλάβει και όφειλε και το επιτελείο της Εθνικής Φρουράς επίσης να το προλάβει, αν δεν ήθελε την σύγκρουση. Αν ήθελε την σύγκρουση, πράγμα που δεν το ξέρω και δεν μπορώ να το διατυπώσω, όφειλε ο ελλαδικός παράγων ή η Εθνική Φρουρά ή ο Μακάριος ή ο Γρίβας σαν διοικητής των εκεί δυνάμεων, να χειριστεί τα πράγματα αποφασιστικά ώστε, τότε ανεξάρτητα με τα τοπικά αποτελέσματα να εξαλειφθεί ο τούρκικος κίνδυνος μια και καλή. Ήταν βεβαίως δύσκολο, υπήρχε κόσμος στο (…) πριν και ο πόλεμος δεν σταματάει τις σφαίρες στους αμάχους, τρυπάει και τους αμάχους. Και ο πόλεμος δεν δημιουργεί συναισθήματα αγάπης και αφοσιώσεως αλλά μίση και αίματα. Ήταν βεβαίως δύσκολο, αλλά μέσα σε αυτές τις δυσκολίες δεν μπορούσε κανείς, κατά τη δική μου γνώμη, να παίζει. Κατά δε την προσωπική άποψη, δεν μπορούσε κανείς να αδικεί όχι εμένα αλλά τους νεκρούς που είχα στο πεδίο της μάχης, τους τραυματίες που είχα στο πεδίο της μάχης, έναντι των οποίων είχαν το χρέος της ηθικής κάλυψης. Παρουσιάστηκα λοιπόν στον Γρίβα και του είπα «Στρατηγέ έγινε αυτό. Δεν με ενδιαφέρει και δεν ενδιαφέρομαι για λιλιά, έχω πολλά και όποιος θέλει μπορώ να του δανείσω. Αλλά για τους νεκρούς μου και τους τραυμα-τίες μου, σαν διοικητής δεν επιτρέπω σε κανέναν. Σε δέκα αρχιστράτηγους, στρατηγέ. Δεν σας εκθέτω, θα καταθέσω στο δικαστήριο αυτή την αναφορά, ζητάω τον επαναπατρισμό μου» Μου είπε ότι… Του λεω «Προσέχετε, εγώ θα φύγω και θα πω τη γνώμη μου στο στρατοδικείο που θα με περάσουνε. Δεν πρέπει να με οδηγήσετε εκεί.» Όπως έπραξα την μεθεπόμενη..

Κ. Ένα λεπτό, ένα λεπτό στρατηγέ. Τι έγινε με τον Ντερτιλή και γιατί εσείς αισθανθήκατε ότι οι νεκροί της μάχης του πολέμου, αδικούνται; Τι συνέβη;

Γ. Διότι, τη συμβολή της μονάδας μου στην μάχη ήταν κυρίαρχη, ήταν πρωταρχική, ήταν αυτή που κατέλαβε τον αντικειμενικό σκοπό, ήταν αυτή που περιέχυσε τον εχθρό στα κόκκινα σε ένα χωριό το οποίο εγώ προετοιμάσθηκα, βάση και της επισταμένης προπαρασκευής, να καταλάβω. Και που σταμάτησα ύστερα από εντολή της ελληνικής κυβερνήσεως δια αποφασίσεως της προϊστάμενης στρατιωτικής αρχής μου. Εγώ μάλιστα τότε, σκέφτηκα εάν ορθό απέναντι στην ιστορία θα ήταν να κάνω πως δεν κατάλαβα την διαταγή και να καταλάβω το υπόλοιπο τμήμα, στο οποίο όπως αργότερα διαπίστωσα ήταν μέσα και ο Ντεκτάς, θα συλλάμβανα και τον Ντεκτάς. Και ανέστειλαν την επιθυμία μου μπορώ να πω, αυτήν στην σκέψη ότι η μάχη που θα έδινα μέσα σε κατοικημένο τόπο, μπροστά σε εχθρό που θα ήταν σαν τη γάτα έτοιμη να ριχτεί στο πρόσωπο μου, θα έδινα κάποιους νεκρούς. Και εκεί ένιωσα ότι δεν είχα το δικαίωμα εγώ, από τον σταθμό της Αιτωλοακαρνανίας, να πάρω τα παιδιά των χιλίων μανάδων και να τα θυσιάσω εκεί. Γιατί δεν μπορούσα να προβλέψω τις πιο πέρα εξελίξεις. Αλλά οι επελθούσες εξελίξεις αργότερα με έπεισαν ότι, θα έπρεπε να το κάνω αυτό το βήμα, όμως …

Κ. Ο ρόλος του Ντερτιλή ποιος ήτανε εν προκείμενου;

Γ. Ο ρόλος του Δερτιλή ήτανε του διοικητού της εξ ακολουθών επιτιθέμενης μονάδος κατά του τουρκοκυπριακού προγεφυρώματος. Έπαιξε η μονάδα ένα ρόλο στην επιχείρηση. Δεν υστέρησε κατά την επιχείρηση. Αλλά στην έκθεση κατεχωρήθει η κατάληψη του αντικειμενικού σκοπού από τη δική μου μονάδα, ως κατάληψη του σκοπού αυτού από τη μονάδα του Ντερτιλή. Εγώ δεν ασχολήθηκα με το να ψάξω να βρω εάν αυτό ήταν σκόπιμο ή μη σκόπιμο. Ασχολήθηκα με το καθαρά ηθικό μέρος και αν θέλετε, με τη λεβεντιά ενός διοικητή μιας μονάδος, ο οποίος βρέθηκε στο πεδίο της μάχης και δεν ανέχεται να τον παραγκωνίζουν. Έτσι λοιπόν εγώ βρέθηκα στο αεροδρόμιο έτοιμος να φύγω, διότι ο Γρίβας δεν συνήργησε στον επαναπατρισμό μου και εκεί φτάνει αμέσως ο τότε υπουργός Αμύνης της Κύπρου ο Γεωρκάτζη, ο οποίος μου είπε …, με τον οποίο είχαμε γνωριστεί (…), «Τι είπες να κάνεις; Πας για να μιλήσεις …» και λοιπά και του λεω «Άκουσε υπουργέ, γύρνα πίσω και φέρε μου το φύλλο πορείας. Εγώ φεύγω και αν με εμποδίσει κανείς εδώ, θα γράψουν οι αυριανές εφημερίδες για τυχών επεισόδια στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας. Λοιπόν μην διαπρ…, πες και στον αρχηγό ότι αυτό είναι δεδομένη απόφαση.» Έφυγα, δεν παραλείπω να πω ότι μόλις προσγειώθηκε το αεροπλάνο στο αεροδρόμιο του Ελληνικού με περίμενε ο τότε υπασπιστής του Γενικού Επιτελείου Στρατού, του Γεννηματά πλέον, ο οποίος μου είπε «Να παρουσιαστείς αμέσως στον αρχηγό.» Δεν αναφέρομαι στις ταλαιπωρίες μου εκείθεν.

Κ. Αυτό έγινε 1965;

Γ. Καλοκαίρι του 1965. Φθινόπωρο περίπου. Δεν αναφέρομαι στις εδώ ταλαιπωρίες μου, στην υπό εμφανή διωγμό θέση, στην εκτός καταδρομών τοποθέτηση μου σε διάφορες μονάδες, στις οποίες έμενα πέντε μέρες και έφευγα εν συνεχεία στα άλλα. Ταλαιπωρίες οι οποίες σταμάτησαν παραδόξως με το εξής. Στην τελική μονάδα στην οποία με έστειλαν ήταν το πρώτο σώμα στρατού στην Κοζάνη. Εκεί με υποδέχτηκαν σαν ένα ανύπαρκτο οντάριο και όπως είχα πληροφορηθεί ήταν έτοιμοι να μου αναθέσουν την συντήρηση του στρατοπέδου, ετοίμασα λοιπόν την παραίτηση μου. Αλλά την επόμενη μέρα κλήθηκα από τον επιτελάρχη ο οποίος μου είπε «Να πας στο τρίτο επιτελικό γραφείο για να προπαρασκευάσεις την παρουσίαση των σχεδίων του σώματος στρατού στον διοικητή της Νοτιοανατολικής πτέρυγας του Ν.Α.Τ.Ο.» ο οποίος περιφέρετο τότε σε διάφορες μονάδες. Πήγα στο τρίτο επιτελικό γραφείο και εκεί βρίσκω τον Μακαρέζο, διευθυντή του γραφείου. Έγινε η προπαρασκευή και εκεί, μετά διήμερον, η παρουσίαση στο διοικητή της Νοτιοανατολικής πτέρυγας. Ο μεν Μακαρέζος στο αντικειμενικό επεξηγηματικό μέρος του σχεδίου, εγώ δε ταγματάρχης ως δείκτης στους χάρτες. Και στον καθένα μπροστά υπήρχε το ονοματεπώνυμο και ο βαθμός, Μακαρέζος αντισυνταγματάρχης διευθυντής, Καρούσος ταγματάρχης. Οπότε εκεί συμβαίνει το εξής. Όταν τελείωσε λέει ο διευθυντής «Μου επιτρέπετε στρατηγέ …» στρατηγός διοικητής του πρώτου σώματος στρατού ο Ζωιτάκης, «… να κάνω ένα ερώτημα στον ταγματάρχη;»

Κ. Ποιος το ρώτησε αυτό;

Γ. Ο διοικητής της Νοτιοανατολικής πτέρυγας του Ν.Α.Τ.Ο..

Κ. Ο αμερικανός.

Γ. Ο αμερικανός. Λέει «Ναι.» Μου λέει λοιπόν ο στρατηγός ο Αμερικανός ότι «Υπηρετήσατε εσείς στην Κύπρο;» Απάντησα εγώ στον Αμερικανό ότι «Στρατηγέ το ερώτημα σας εντάσσεται στα υπηρεσιακά δεδομένα μπροστά στα οποία δεν μπορώ να είμαι ανοικτός εάν δεν έχω την άδεια των προϊστάμενων μου.» Αυτό τον εντυπωσίασε Πετάχτηκε όμως ο Ζωιτάκης και λέει «Να δώσεις απάντηση στον …», «Ναι.» λεω.

Κ. Ποια χρονιά γίνονται αυτά στρατηγέ;

Γ. Γίνονται το 1966. Στη Κοζάνη. Στο πρώτο σώμα στρατού. Και γυρίζοντας προς τον υπόλοιπο κόσμο, γιατί υπήρχε κόσμος, αξιωματικοί του σώματος στρατού, λέει και στον στρατηγό «Να είστε περήφανοι για τον ταγματάρχη. Διότι γνωρίζω τις εκθέσεις του τουρκικού παράγοντα, οι οποίοι αναφέρονται στη δράση της μονάδας του» Αυτό ήταν. Μετεστράφει αμέσως το κλίμα. Ο κόσμος έμεινε εντυπωσιασμένος, εγώ τραβήχτηκα στην άκρη με την αναφορά της παραιτήσεως διπλωμένη στο αυτό. Και εκλήθη την επομένη από τον επιτελάρχη, ο οποίος μου είπε ότι «Θα αναλάβεις το γραφείο επιχειρήσεων του τρίτου επιτελικού γραφείου υπό τον Μακαρέζο.»

Κ. Στρατηγέ με βάζετε στον πειρασμό να σας ρωτήσω το εξής. Τι ήταν εκείνο το οποίο χρειαζόταν να πεισθεί ο Έλληνας στρατηγός της στρατιάς για την σωστή αντιμετώπιση σας και χρησιμοποίηση σας; Χρειαζόταν τον Αμερικανό στρατηγό να μιλήσει θετικά για εσάς; Γιατί έγινε αυτό το πράγμα;

Γ. Εγώ απαντώ με το εξής ερώτημα σε εσάς. Υπηρετούσατε τότε στον στρατό;

Κ. Εκείνη τη χρόνια έβγαινα από τη σχολή δοκίμων.

Γ. Μάλιστα. Άρα είχατε πλήρη άγνοια του κρατούντος εν γένει πνεύματος στο στρατό και πολύ περισσότερο με την διαφορά που υπήρχε μεταξύ του στρατού ξηράς και του ναυτικού.

Κ. Πολύ σωστά το λέτε.

Γ. Λοιπόν τότε στον στρατό (και είναι από τα μεγάλα σφάλματα της στρατιωτικής ηγεσίας της περιόδου εκείνης, είναι δε από τα ασυγχώρητα σφάλματα, ακριβά πληρωμένα και από το καθεστώς της περιόδου εκείνης, το βασιλικό καθεστώς της περιόδου εκείνης), ο αξιωματικός δεν κρίνεται με βάση την επίδοση και απόδοση του επί το πολύ, διότι βεβαίως για τους ηθικούς, τους έντιμους προϊστάμενους κρίνεται έτσι, ευρύτερα όμως κρίνεται με βάση τις τοποθετήσεις του. Και ο ελληνικός στρατός…

Κ. Ποιες τοποθετήσεις εννοείτε;

Γ. Τις τοποθετήσεις του κατά το φρόνημα, κατά την ιδέα, αν θέλετε πιο απλά κατά το κόμμα. Εγώ δεν είχα τέτοιους …, τέτοιες βασάνους στη σκέψη. Ήμουνα δε εκ των ανθρώπων ο οποίος δεν με πολυαπασχολούσαν τα πράγματα, μπορώ …, μπορούσα με την ίδια άνεση να αγοράσω την ‘Καθημερινή’ μου, να αγοράσω και την ΑΥΓΗ, αν είναι αυτό που θα σας διευκολύνει …

Κ. Και έτσι αρχίζει η αξιοποίηση σας, μετά την παρέμβαση του Αμερικανού στρατηγού.

Γ. Ναι. Με τοποθετήσαν στο τρίτο επιτελικό γραφείο, ως γραφείο επιχειρήσεων. Αλλά, συμπληρώνω την απάντηση στο ερώτημα σας, ο αξιωματικός κρίνεται με βάση την φανατική τοποθέτηση του στην αντικομουνιστική πλευρά. Δεν ήταν απλώς της μόδας, ήτανε μια κατάσταση η οποία επήλθε ύστερα από τα ισχυρά φαινόμενα του εμφύλιου, μετά τις παρεμβάσεις του αμερικανικού παράγοντα, αλλά κυρίως την διαίρεση του κόσμου σε δύο μεγάλα στρατόπεδα. Και την ανησυχία, τόσο του Νατοϊκού παράγοντα και κατ’ επέκταση κυρίως του ελληνικού παράγοντα, με έκφραση την κυβέρνηση και τις ένοπλες δυνάμεις, ώστε το παραπέτασμα να σταματήσει στα βόρεια σύνορα και πέλαγος. Γι’ αυτό και εδίδοντο τότε στον ελλαδικό χώρο η στρατηγική, δικαιολογημένη κατά τα άλλα, ερμηνεία και η τοποθέτηση των Νατοϊκών συνόρων. Και για αυτό υπήρχε εκ μέρος των Ελλήνων κυρίως στρατιωτικών, οι οποίοι άρχισαν τότε να ξαπλώνουν και στις διάφορες θέσεις των Νατοϊκών επιτελείων, να συμφήρονται, απόλυτα δικαιολογημένα και να αφομοιώνονται με αυτά …

Κ. 1948 στο Γράμμο;

Γ. Μπήκα λοιπόν σε ένα πολυβολείο των ανταρτών στο ύψωμα το οποίο καταλάβαμε. Και βρίσκω μέσα αντάρτη χτυπημένο στο κεφάλι, είχε φύγει η φαιά ουσία από πίσω λίγο, ελάχιστη, είχε κατεβεί το αίμα εδώ στα μάτια του, είχε μαυρίσει έτσι όπως είναι το χέρι σας εδώ, είχε ορθάνοιχτα τα μάτια, τα οποία παίζανε. Έριξα μια μάτια αργότερα στο όπλο πολυβόλο του, είχε μια τούρτουρα, ένα γερμανικό MG, εσείς δεν θα τα θυμάστε.

Κ. Όχι.

Γ. Ήτανε εντυπωσιακά με την ταχυβολία τους, αυτά που κάνανε ‘κρρρρρ’, εντυπωσιακά. Επενεργούσαν στο ηθικό των αντιπάλων, επενεργούσαν καθέτως (…) ‘κρρρρρ’. Με τους κάλυκες στο νωπό χώμα που ήτανε μπροστά από τη θυρίδα, είχε φτιάξει, χωμένους μέσα τους κάλυκες, το ‘Κ.Κ.Ε.’.. Μου έκανε εντύπωση. Και λεω «Ρε γαμώτο …»

Κ. Ποιο δυνατά στρατηγέ. Εδώ κινδυνεύουν να σπάσουν τα τζάμια πότε πότε και τώρα μιλάμε σιγά.

Γ. Μου έκανε εντύπωση, λέω «Ρε γαμώτο τι να είναι άραγε από την απέναντι πλευρά; Και επηρεάζει τόσο βαθιά αυτόν τον μαχητή, ώστε τις σφαίρες που έστελνε εναντίον εμού και των στρατιωτών μου, να τις παίζει σαν κάλυκες και να γράφει το Κ.Κ.Ε. επάνω του.» Γύρισα λοιπόν, έπαιζε αυτός τα μάτια του, έβγαλα από το παγούρι μου λίγο νεράκι, του έκανα έτσι τα χείλη …

Κ. Στρατηγέ, κατάλαβα καλά; Είπατε ότι δώσατε νερό και χαϊδέψατε τον χτυπημένο πολεμιστή του δημοκρατικού στρατού …

Γ. Ναι.

Κ. … του Κ.Κ.Ε. που σας πολυβολούσε στο Γράμμο το 1948;

Γ. Ναι, ναι. Ήτανε ο συνάνθρωπος την στιγμή εκείνη. Ήτανε ο άνθρωπος στη κατάσταση του οποίου είχα επίγνωση ότι μπορούσα να βρεθώ εγώ ύστερα από λίγο. Και ήταν αυτός που ένιωθα ότι έφευγε από τη ζωή για μια ιδέα, την οποία εγώ την στιγμή εκείνη όφειλα να σεβαστώ. Και ήταν ο μαχητής, τον οποίο όφειλα να νιώσω σαν τον δικό μου μαχητή που διοικούσα, ή που είχα εγώ μέσα μου. Και … αυτό το φαινόμενο με συγκλόνισε πραγματικά. Και έκτοτε χωρίς να μειώσω την αφοσίωση μου στο καθήκον μου, κυρίως στο πεδίο της μάχης, έβλεπα τον αντίπαλο της περιόδου εκείνης, με τον εκ μέρος εμού ως μαχητού οφειλόμενο προς το πρόσωπο του σεβασμό. Για αυτό και ποτέ δεν άπλωσα χέρι πάνω σε αιχμάλωτο, ποτέ δεν εκδικήθηκα. 1949.

Κ. Το τρίτο γεγονός.

Γ. Το τρίτο. Η πρώτη διείσδυση των πυρών καταδρομών με την έναρξη των επιχειρήσεων από την περιοχή της Καστοριάς προς την κορυφή του (…). Περάσαμε ανάμεσα από τα τμήματα, νύχτα, τα του αντιπάλου των ανταρτών και χτυπήσαμε το ύψωμα (…), που ήταν βασικό στήριγμα της άμυνας (…). Εγώ διοικητής λόχου τότε, ανθυπολοχαγός στο βαθμό, λόγω των αναγκών που επέβαλε αυτή η ίδια η επιχείρηση, είχαν βάλει τους πάντες και τους αποθηκάριους και τον μάγειρα μου και όλους μπροστά. Χωρίς να το ξέρουμε, διότι δεν είχαμε τον τρόπο να το αναγνωρίσουμε, δεν είχαμε την πληροφορία, περάσαμε μέσα από ναρκοπέδιο, το οποίο ήταν στρωμένο και από την πίσω πλευρά και εκεί αρχίσαμε να χάνουμε πόδια, χέρια. Η ορμή όμως για την κατάκτηση του υψώματος δεν μας σταμάτησε πάνω στο ναρκοπέδιο, δεν θα μπορούσαμε άλλωστε να το κάνουμε αυτό, γιατί πλέον εκτιθέμεθα στα πυρά του αντιπάλου, ο οποίος είχε οργανώσει το ύψωμα και από την πίσω πλευρά και έβαζε. Καταλάβαινα ότι ήρθε η σειρά μου. Εκείνη την ώρα ένας ανθυπολοχαγός μου, έβαζε μέσα από το πολυβολείο μια τετράδα ανταρτών. Ένα μεγάλο οπλοπολυβολείο, έχει κορμούς δεν πήγατε προς τα πάνω να τα δείτε, αν υπάρχουν τώρα, αλλά είναι στις φωτογραφίες και λοιπά, εντυπωσιακά πράγματα, ολόκληρα δωμάτια με όλα τα χρειώδη μέσα, με πέντε έως 10 σειρές κορμούς δέντρων από πάνω, να μην μπορεί τα τρυπήσουν οι βόμβες. Και δεν μπορούσαμε να τα σπάσουμε εύκολα αυτά, μόνο όταν πλησιάζαμε και τους ρίχναμε το μπαζούκα μέσα από την τρύπα που τους σάλευε όλους μέσα, τότε μόνο το καταλάβαμε. Μου έβαζε λοιπόν τετράδα από τους ανθρώπους στους οποίους κάθισα δίπλα, για να πάρω τις πρώτες φρέσκιες πληροφορίες, γιατί συνέχισα εγώ την αυτή και έπρεπε να τις έχω. Υπό τα πυρά μιας μονάδος, ενός Κ.Λ.Μ. πυροβολικού, που έπεφτε πάνω στο ύψωμα μόλις αντιλήφθησαν ότι εμείς το καταλάβανε.

Κ. Ποια, ποιας μονάδος πυροβολικού εννοείτε; Του αντάρτικου στρατού.

Γ. Ναι, του αντάρτικου στρατού.

Κ. Είχε πυροβολικό ο αντάρτικος στρατός;

Γ. Βέβαια.

Κ. Ξέρετε τον επικεφαλής του;

Γ. Ορειβατικό … Όχι. Γιατί ξέρετε εσείς;

Κ. Ονόματι Παπαγιάννης Στέφανος, τάξεως 1932.

Γ. Ναι, το έχω διαβάσει μετά … Αλλά δεν θεωρώ ότι …, υπολόγιζα ότι ήταν (…) δηλαδή, μια τετράδα από πυροβόλα. Δεν ξέρω εάν ήταν ο Παπαγιάννης εκεί ή όχι. Λοιπόν, φαντάζομαι θα ήταν υποδεέστερος αυτός που διηύθυνε τον ουλαμό, εάν ήταν μόνο ένας ουλαμός που έβαζε (…). Έκανα τις πρώτες ερωτήσεις μέχρι την ώρα που βλέπω τον μάγειρα απέναντι να έρχεται απάνω μου, καθυστερημένα λίγο, διότι είχε σκύψει μέσα στο ναρκοπέδιο, στον αδερφικό φίλο του για να του κλείσει τα μάτια, που πέθανε πατώντας μια νάρκη. Και μου λέει, …

Κ. Ο δικός σας μάγειρας;

Γ. Ναι. Με το M3 στο χέρι, «Κάνε πέρα ρε.» λέει σε μένα και του λέω εγώ, στο όνομα του, «Τι λε ρε Σταμάτη;», «Πέρνα ρε.» μου λέει. Και μέχρι …, κατάλαβα τα μάτια του την απόφαση και μέχρι να κάνω ένα σάλτο τους είχε καθαρίσει όλους. Εγώ φορούσα μια αντιπυρική κάπα για την υγρασία της νύχτας και τα λοιπά από αυτές που είχα και όπως κάνω έτσι να δω, πέντε ριπές με πήρε στο πέταγμα της αυτής, πήρε την κάπα, δηλαδή αν έμενα εκεί πέρα νεκρός και εγώ. Τότε κατάλαβα ότι για να τελειώσει αυτή η ιστορία του ελληνικού λαού, πρέπει να περάσουνε χρόνια πολλά. Δεν φανταζόμουνα όμως ότι θα περνούσαν και 60 και 50 ολόκληρα χρόνια χωρίς να επενεργήσουν οι επελθόντες ηγέτες του τόπου αυτού, ώστε να κατασιγάσουν τα πράγματα. Δεν φανταζόμουνα πως το 2000, το 2002, του επομένου αιώνα δηλαδή, θα αναγκαζόμουνα να κάνω αυτή τη διαμαρτυρία για να πω στους άλλους «Την αλήθεια ρε. Την αλήθεια, έχετε θάρρος. Μην κάνετε αυτές τις παλιανθρωπιές διότι καλλιεργείτε συνεχώς τον διχασμό.»

EOKA-Grivas.jpg

Φωτογραφία: Ο Γρίβας και μαχητές της ΕΟΚΑ Β. 

4ο μέρος. Αντίσταση στην Χούντα – Ελεύθεροι Έλληνες – Γρίβας

Ο στρατηγός Γεώργιος Καρούσος συνεχίζει να μιλά για τις συγκλονιστικές του εμπειρίες -με ονόματα και γεγονότα- από τις μάχες του εμφυλίου, αλλά και στη Κύπρο.

Αναφέρεται με λεπτομέρειες στο βασιλικό κίνημα της 13ης Δεκέμβρη 1967 και στη στάση που τήρησαν αρκετοί από τους αξιωματικούς του στρατού ξηράς κυρίως καθώς και στους Βάρσο, Περίδη, Έσσερμαν, Ράπτη και Μενενάκο, Εντύπωση προκαλεί ο Ράπτης λόγω της σχέσης που ανέπτυξε στη συνέχεια με τον Παπαδόπουλο.
Εν εκτάσει επίσης αναφέρεται στην οργάνωση «Ελεύθεροι Έλληνες» στην οποία και ανήκε, στα σχέδιά τους, και κυρίως στις δικές του σχέσεις με το Δροσογιάννη για τον οποίον δεν τρέφει και ιδιαίτερη εκτίμηση. Επεκτείνεται επίσης στους Λύτρα, Βασιλικόπουλο και Βαρδάνη.
Εκεί όπου ο Καρούσος δεν κρύβει τη συμπάθειά του και καταβάλλει ιδιαίτερη προσπάθεια είναι ο Γρίβας, τον οποίο από την αρχή μέχρι τέλους της συνέντευξης τιμά, εκθειάζει και προβάλλει ως πατριώτη, πολεμιστή, αντιχουντικό, οργανωτή αντιδικτατορικής οργάνωσης στην Ελλάδα και στη συνέχεια στην Κύπρο, παρεξηγημένο και με διαστρέβλωση της προσωπικότητάς του και του εν γένει έργου του. Όσον αφορά την ΕΟΚΑ Β επιμένει πως πιθανότατα είχε – ο Γρίβας- παρότρυνση των Καραμανλή, Μαύρου, Παπανδρέου και δη με αρχική ανοχή του Μακαρίου !
Τέλος στο μέρος αυτό αναφέρεται και στο ΠΑΚ εξωτερικού καθώς και στο ΡΗΓΑ ΦΕΡΑΙΟ. 

eoka01448_screen.jpegΦωτογραφία: Μαχητές της ΕΟΚΑ

Κ. Αναφερθήκατε σε κάποια στιγμή στον αξιωματικό του ναυτικού τον Κιοσσέ, τον Νίκο Κιοσσέ. Συνεργαστήκατε καθόλου μαζί του στην Κύπρο και τι γνωρίζετε, τι αποκομίσατε από τον χαρακτήρα του και την δραστηριότητα του;

Γ. Τα αντικείμενα με τα οποία κατεγίνετο ο καθένας μας κάτω στην Κύπρο, εγώ και ο κύριος Κιοσσές, ήτανε εντελώς διαφορετικά σε σημείο, που να μην μπορώ να υποστηρίξω ότι συνεργαστήκαμε. Εκτός και αν τη συνεργασία τη θεωρούμε στο επίπεδο της κοινής προσπάθειας. Είχα την ευκαιρία κάτω στην Κύπρο, να συναντηθώ με τον κύριο Κιοσσέ. Όχι τόσο σε υπηρεσιακό όσο σε φιλικό επίπεδο. Δεδομένου ότι οι Έλληνες στρατιωτικοί είχαν την ευκαιρία κατά τις ελεύθερες ώρες να κάνουν παρέα, να συζητούν τα θέματα που τους απασχολούσαν καθήμενα και να ξεδίνουν από τον κάματο της ημέρας. Είχα σχηματίσει μια εντύπωση για τον κύριο Κιοσσέ, η οποία με βεβαιώνει ότι είχε ένα υψηλό δείκτη νοημοσύνης, μια ικανότητα ασκήσεως διοικήσεως στους υφιστάμενους του, η οποία εξεφράζετο από αυτήν την ίδια την στάση του και κατά τις συζητήσεις μας. Μια υπερεθνικιστική τοποθέτηση η οποία μάλιστα ήταν σύννομη και προς το πνεύμα της εποχής, που είχε εναγκαλιστεί απολύτως την αποστολή του Έλληνα στρατιωτικού για την συμβολή του στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Και όλα αυτά με μια υπερβολή, όπως άφηνε εμένα να καταλάβω και σημειώνω ότι δεν ήταν φαινόμενο αποκλειστικά στον κύριο Κιοσσέ, αλλά και σε πολλούς άλλους μικρούς αξιωματικούς εκεί πέρα. Και όλα αυτά τοποθετημένα σε μια υπερβολή, η οποία ήτανε έξω από το κανονικό μέτρο ενός υπεύθυνα σκεφτόμενου στρατιωτικού. Βεβαίως εγώ το διατυπώνω από το επίπεδο της διαφοράς τόσο του βαθμού όσο και της ηλικίας. Ο κύριος Κιοσσές ήταν μικρός στο βαθμό και στην ηλικία τότε και οδηγήτο προς την ωρίμανση. Εγώ είχα ωριμάσει, ήμουνα ταγματάρχης και είχα υπερβεί το 30ο έτος της ηλικίας μου.

Κ. Σε τι επιχειρήσεις, στρατηγέ, ο Κιοσσές εξεδήλωσε αυτήν την υπερβολή; Γνωρίζετε; Επίσης γνωρίζετε εάν τον είχανε επικηρύξει οι Τουρκοκύπριοι ή οι Τούρκοι;

Γ. Για την επικήρυξη τώρα το ακούω από εσάς. Αλλά νομίζω υπό την ευρύτερη έννοια της επικηρύξεως, ότι όλοι οι Έλληνες αξιωματικοί από την πλευρά των Τουρκοκύπριων ήταν επικηρυγμένοι. Ας μην χρησιμοποιήσουμε όμως αυτόν τον όρο. Ήταν δεδηλωμένοι αντίπαλοι του τουρκικού στοιχείου στην Κύπρο οι εκεί κατελθόντες Έλληνες στρατιωτικοί. Και αυτό εξηγείται αφ’ εαυτού. Δεν χρειάζεται πιο πέρα ερμηνεία. Για επιχειρήσεις δεν γνωρίζω, πέρα από το γεγονός ότι εγένετο μια σοβαρή προπαρασκευή στο θέμα της υποβρυχίου αμύνης, ως προς τα εμπόδια στις ακτές και τον τρόπο αντιδράσεως στην περίπτωση απόπειρας αποβάσεως, κατά την περίοδο εκείνη της Τουρκίας στο νησί. Και είχα ακούσει, άλλωστε αυτό ήτανε διαπίστωση πολλών ναυτικών της περιόδου εκείνης, ότι ήτανε ένας πολύ καλός, ένα πολύ καλό στέλεχος των Ο.Υ.Κ. ο κύριος Κιοσσές.

Κ. Θα σας διακόψω. Είχατε λάβει μέρος σε επιχειρήσεις κατά των Τουρκοκύπριων και Τούρκων, στην Κύπρο. Δεν είχατε συλλάβει αιχμάλωτους; Πως τους είχατε φερθεί;

Γ. Βεβαίως είχα συλλάβει αιχμάλωτους, τους παρέδιδα στην προϊσταμένη αρχή. Δεν τους υπέβαλα σε βασανιστήρια και επειδή ήτανε περιορισμένος ο χώρος, ως εκ τούτου και η διοίκηση, ο ρόλος της συλλογής πληροφοριών δεν ανήκε σε μένα αλλά προωθείται αμέσως.

Κ. Πάμε 21-4-1967. Γίνεται το πραξικόπημα και εσείς καλείστε ως τρίτο γραφείο να υλοποιήσετε το σχέδιο. Αρνείσθε και εγκαταλείπετε ή παραιτήστε ή αποστρατεύεστε. Πως παίρνετε μέρος στην αντίσταση και με τι μορφή;

Γ. Η δημιουργία ενός πνεύματος αντιστάσεως άρχισε να εκδηλώνεται κάπως καθυστερημένα, ανεξάρτητα το τι υποστηρίζει ο καθένας, εγώ όπως το είδα από την δική μου πλευρά αποκλειστικώς. Και τούτο γιατί δεν υπήρχε συνισταμένη κοινής συμπεριφοράς των στρατιωτικών στην περίπτωση εκδηλώσεως πραξικοπήματος. Οι πάντες είχανε αιφνιδιαστεί. Αν λάβουμε δε υπ’ όψιν και το γεγονός ότι, είχε καλλιεργηθεί προ του πραξικοπήματος ένα πνεύμα ιδιαίτερα αντικομουνιστικό, (…) από τις συνεργούσες υπέρ της καταργήσεως της δημοκρατίας δυνάμεις, τότε, εγώ τουλάχιστον, έρχομαι να κατανοήσω την στάση των αξιωματικών κατά τη στιγμή και τον μετέπειτα καιρό, έναντι της (…) της δικτατορίας. Άλλωστε σημειώνω ότι ο στρατιωτικός γενικά των εποχών μας, δεν ήταν ο προερχόμενος από την υψηλή τάξη ώστε να έχει τα προς το ζην από δικές του δυνάμεις. Ήτανε ως εκ τούτου υποτεταγμένος, ας χρησιμοποιήσω την έκφραση, στη φρατζόλα, που αφορούσε την επιβίωση του ιδίου και της οικογένειας του. Το γεγονός ότι δεν αντέδρασε συλλογικά ο Έλληνας στρατιωτικός εξηγείται από το πρώτο που είπα, οφειλόμενο στο γενικότερο πνεύμα και από το δεύτερο που σημειώνω τώρα, οφειλόμενο στην πτώχεια του. Ήθελε να διατηρήσει τη θέση του, το μηνιάτικο του, τη ζωή του.

Κ. Εντούτοις εσείς αρνηθήκατε να συμπράξετε.

Γ. Υπάρχουν εξαιρέσεις. Βάλτε με στις εξαιρέσεις.

Κ. Μα εγώ …

Γ. Και δεν θα ήθελα να προχωρήσω περισσότερο για να μην θεωρηθεί εγωιστικό και δεν επιτρέπεται τούτο από τη πλευρά την δική σας.

Κ. Στρατηγέ ένα λεπτό. Εγώ θέλω εσείς να μου πείτε. Εσείς δεν θέλετε και η σεμνότητα σας είναι γνωστή και δεδηλωμένη. Πλην όμως εδώ, όπως σας εξήγησα και νωρίτερα την άποψη του ερευνητή, είστε υποχρεωμένος να μου πείτε τις δραστηριότητες στις οποίες συμμετείχατε. Να μου περιγράψετε τη συμμετοχή σας στους Ελεύθερους Έλληνες και στη συνέχεια να μου πείτε τι γνωρίζετε ίσως για άλλες οργανώσεις μέσα στο στρατό ξηράς για αξιωματικούς του στρατού ξηράς και για το κυπριακό. Αυτά τα πράγματα πρέπει να τα αποκαλύψετε, να τα πείτε. Ξεκινάμε λοιπόν από τη δική σας δραστηριότητα με τους Ελεύθερους Έλληνες, εκτός αν υπάρχει άλλη που δεν τη γνωρίζω.

Γ. Επαναλαμβάνω και πάλι, καθυστέρησε κάπως να αναπτυχθεί το αντιστασιακό μου πνεύμα έναντι της δικτατορίας. Και είναι γεγονός, εκείνοι οι οποίοι το ξεκίνησαν πρώτοι ήταν οι απόστρατοι και απότακτοι λόγω της καταστάσεως τότε, στρατιωτικοί και των τριών κλάδων. Του ναυτικού όπως ο Βασιλικόπουλος, απλώς αναφέρομαι σε ένα όνομα, της αεροπορίας όπως ο Διακουμάκος, απλώς αναφέρομαι σε ένα όνομα …

Κ. Είπατε Διακουμάκος;

Γ. Διακουμάκος. Και του στρατού ξηράς. Του στρατού ξηράς όπως εν γένει περισσότεροι, ήταν και περισσότεροι τότε οι συμμετέχοντες στην αντιστασιακή πλευρά. Η πρώτη εκδήλωση ήταν σαφώς αχρωμάτιστη, διότι δεν είχε εισέλθει μέσα ο βασιλικός παράγοντας, δεν είχε εισέλθει ο παράγων του Π.Α.Κ., ο οποίος άρχισε να αναπτύνεται, να ανδρώνεται μετά κυρίως στο εξωτερικό. Και είχαν αποτύχει οι πρώτες αντιστασιακές προσπάθειες της αριστεράς πλευράς, όπως της Δημοκρατικής Άμυνας και του Θεοδωράκη ποια ήταν η οργάνωση την οποία …

Κ. (…).

Γ. Μάλιστα. Μετά παρέλευση κάποιου χρόνου, τριών ή τεσσάρων μηνών από την απόταξή μου, εγώ …

Κ. Πότε αποταχτήκατε;

Γ. Αποτάχτηκα με τους πολλούς μετά το βασιλικό αντιπραξικόπημα.

Κ. Μετά το Δεκέμβρη του ’67 δηλαδή.

Γ. Ανεξάρτητα με την υποβληθείσα αίτηση, η οποία δεν εγένετο δεκτή, εγώ αποτάχτηκα με το βασιλικό αντιπραξικόπημα.

Κ. Μου τα λέτε ένα ένα. Υποβάλλατε παραίτηση 21 Απριλίου το ’67. Πότε υποβάλλατε παραίτηση;

Γ. Το βράδυ.

Κ. Το βράδυ;

Γ. Της 21ης Απριλίου το 1967, ξημερώνοντας η 21η Απριλίου του 1967.

Κ. Δεν γίνεται δεκτή.

Γ. Δεν …, ούτε καν συνεζητήθη.

Κ. Θα μου δώσετε αυτή τη παραίτηση;

Γ. Εκείνο το οποίο έμαθα εγώ αργότερα, δεν συνεζητήθει η περίπτωση μου λόγω της πολεμικής δράσεως μου και της επιθυμίας της δικτατορίας όπως στο πρώτο στάδιο, μην παρουσιάσω τέτοια φαινόμενα και δημιουργηθεί μια αρνητική σε βάρος τους κατάσταση. Δεν ήθελαν με λίγα λόγια πολεμιστές αξιωματικούς να τους προβάλουν παρά το γεγονός ότι ήταν αντίθετοι. Βεβαίως έφυγα από το πόστο μου ως αξιωματικός επιχειρήσεων και πήγα στην επιστράτευση, σε ένα δευτερεύον πόστο. Με το βασιλικό αντιπραξικόπημα δέχτηκα το τηλεφώνημα πρωί – πρωί από τον τότε διοικητή στρατιάς, τον συχωρεμένο τον Κόλια, ο οποίος μου είπε ότι «Κινείται ο βασιλεύς εναντίον της δικτατορίας και επιθυμώ να ταχτείς μαζί μας.» Ανεπιφύλακτα είπα «Ναι.» Και εξηγούμαι γιατί. Διότι από την επιβολή της δικτατορίας καταργητική του καθεστώτος της, όπως ήταν τότε, δημοκρατίας στην Ελλάδα και εκβιαστική της ιδέας και του πιστεύω του συνόλου σχεδόν των Ελλήνων αξιωματικών, αλλά και του ελληνικού λαού, το οποίον εγώ εκ νοοτροπίας  παρακολουθούσα τις συμπεριφορές και τις εν γένει εκφάνσεις του.

Κ. Το γεγονός ότι ταχτήκατε εναντίον της δικτατορίας στο βασιλικό αντιπραξικόπημα, σημαίνει ότι ήσασταν εκείνη τη στιγμή βασιλόφρων; Το έχετε εξηγήσει αλλά μπορείτε να το επαναλάβετε;

Γ. Το επαναλαμβάνω σαφώς, εγώ ήμουνα καθ’ όλο το διάστημα της μέχρι τότε πορείας μου αντίθετος με τα συμβαίνοντα στο παλάτι. Δεν είχα εκδηλωθεί ποτέ αντιβασιλικά, δεν είχα συνδράμει ποτέ τις προσπάθειες του βασιλικού περιβάλλοντος γύρω από τον στρατό, ενίοτε δε σε στενό περιβάλλον εκφραζόμουνα εναντίον των φαινομένων έτσι, ώστε να απόκειμαι όλων αυτών των φατριών, οι οποίες εκκολάπτονται στο βασιλικό αυτό περιβάλλον. Τις θεωρούσα καταστρεπτικές και δυστυχώς οι εξελίξεις το επιβεβαίωσαν. Και για τον ίδιο τον βασιλιά …

Κ. Και για τον τόπο;

Γ. … αλλά και για τον τόπο κυρίως.

Κ. Πάμε στα γεγονότα στρατηγέ. 13 Δεκέμβρη το ’67, ο Κόλλιας υπέρ του βασιλιά κατά της χούντας, σας καλεί και τάσσεστε υπέρ …

Γ. Ανεπιφύλακτα ναι. Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι το εξής. Ότι με την πρώτη εκδήλωση, διότι μαζί μου εξεδηλώθει και ο … ο συνταγματάρχης τότε των τεθωρακισμένων που αυτοκτόνησε …

Κ. Θα τον θυμηθούμε στην πορεία.

Γ. Ο οποίος ήταν διευθυντής τεθωρακισμένων του σώματος στρατού.

Κ. Όχι ο Βάρσος.

Γ. Ο Βάρσος. Εξεδηλώθει επίσης και ο διοικητής μιας επιστρατευτικής μονάδος ο Οπρόπουλος ο οποίος ήταν στην περιοχή του πρώτου σώματος στρατού. Ο Βάρσος διέταξε την άμεση συγκρότηση μιας ύλης αρμάτων την οποία έθεσε υπό προειδοποίηση μιας ώρας, εγώ πήρα την εντολή του έλεγχου του λόχου διοικήσεως του σώματος στρατού …

Κ. Που ήσασταν δηλαδή;

Γ. Ήμουνα στην έδρα του σώματος στρατού, ο λόχος διοικήσεως ήταν στο στρατόπεδο της Κοζάνης.

Κ. Ο Οπρόπουλος που ήτανε;

Γ. Ο Οπρόπουλος ήτανε στο Τσοτίλη, νομίζω.

Κ. Στο Τσοτίλη. Και ο Βάρσος που ήτανε;

Γ. Επίσης στην έδρα του σώματος του στρατού.

Κ. Άρα ήσασταν στον βορά.

Γ. Μάλιστα. Ο διοικητής της στρατιάς με άφησε να εννοήσω ότι η εκδηλωθείσα κατάσταση είχε μια υψηλή σοβαρότητα, λόγω της συμμετοχής στελεχών του στρατού της βορείου, κυρίως, Ελλάδος και ότι το αποτέλεσμα θα ήταν οπωσδήποτε θετικό. Προσωπικά δεν θα με επηρέαζε, διότι ήδη είχα προδιαγράψει την τύχη μου και δεν είχα και κανένα λόγο να επιφυλάσσομαι και λοιπά. Έθεσα το λόχο στρατηγείο υπό έλεγχο μου. Πήγα στο διοικητή του σώματος στρατού, στον οποίο είπα ότι «Εάν δεν τάσσεστε υπέρ της Βασιλικής εκδηλώσεως σήμερα, μπορείτε να μείνετε στο γραφείο αλλά παρακαλώ πολύ κύριε σωματάρχα καμία συμμετοχή…» …

Κ. Ένα λεπτό. Εσείς είσαστε τι βαθμό τότε;

Γ. Ταγματάρχης.

Κ. Και πήγατε στον Κόλια;

Γ. Όχι τον Κόλια.

Κ. Σε ποιον πήγατε τότε;

Γ. Στον σωματάρχη.

Κ. Στον σωματάρχη και του είπατε κάτι στο γραφείο …

Γ. Ναι, ένας …, ναι.

Κ. Μην μιλάμε μαζί στρατηγέ. Δηλαδή τον συλλάβατε;

Γ. Ναι.

Κ. Πέστε το. Τον συλλάβατε λοιπόν …

Γ. Όχι, δεν τον συνέλαβα.

Κ. Τι τον κάνατε;

Γ. Δεν τον συνέλαβα, απλώς του είπα αυτό. Και τον εγκατεστημένο (…) έξω από την πόρτα τον έδιωξα. Δεν μπορώ να ισχυρισθώ ότι τον συνέλαβα, τέτοιο πράγμα δεν συνέβη.

Κ. Αυτός όμως κάθισε στα αυγά του, δεν κινήθηκε;

Γ. Δεν κινήθηκε και μάλιστα ήταν ο πρώτος προβληματισμός μου. Με τη σκέψη ότι πως ένας διοικητής σώματος στρατού δεν παίρνει σαφώς μια θέση, όφειλε να ταχτεί είτε με τη μια είτε με την άλλη πλευρά. Μου έκανε όμως εντύπωση και το εξής. Ότι όλα εκείνα τα παλικάρια του σώματος στρατού τα οποία εξεδηλώθησαν υπέρ της 21ης Απριλίου και μά-λιστα τόσο επιθετικά και ιδιαίτερα κατακτητικά για μένα, διότι συντήρησα εκείνη τη στάση της χαρακτηρήσεως μου, κάθισαν και αυτά στα αυγά τους. Για να καταλάβω για δεύτερη φορά, πως ο φτωχός Έλληνας αξιωματικός ήτανε υποτεταγμένος στην φρατζόλα και δώστε μεγάλη προσοχή σε αυτό που σας λεω. Ήτανε υποτεταγμένος στην φρατζόλα. Είναι και σήμερα υποτεταγμένος στην φρατζόλα γιατί …, για αυτό βλέπετε την ανοχή απέναντι στην κομματική παρέμβαση, η οποία και σήμερα είναι απροκάλυπτη μέσα στο στράτευμα.

Κ. Δεν είναι μόνο το θέμα της φρατζόλας, δεν είναι μόνο το θέμα το οικονομικό. Είναι και το θέμα του φρονήματος, είναι και η κουλτούρα και το πολιτιστικό επίπεδο. Δεν είναι όμως του παρόντος. Πάμε στα γεγονότα. Ο βασιλέας αποτυγχάνει.

Γ. Είναι, να το επιβεβαιώσουμε, είναι και το θέμα της εισαγωγής η οποία επηρεάζει τον αξιωματικό από την είσοδο του στη σχολή και κατά την πορεία του στην υπηρεσιακή πλευρά, στο στράτευμα.

Κ. Πάντως εγώ συγκρατώ από αυτό που μου είπατε, για τις 13 του Δεκέμβρη, ότι το σύνολο σχεδόν των αξιωματικών που είχανε ταχτεί υπέρ της δικτατορίας δεν εκινήθη…

Γ. Κατάκατσαν. Δεν εκινήθη ουδείς. Δεν εμπόδισαν την κίνηση της ύλης αρμάτων προς την περιοχή τους,την στρατιά δηλαδή προς τη Θεσσαλία κάτω. Όλα αυτά βεβαίως υπό την προβληματική και των δύο πλευρών, εξελίχτηκαν βραδέως. Δηλαδή ενώ θα έπρεπε να είναι το μεσημέρι η ύλη αρμάτων, είχε φτάσει σχεδόν απόγευμα και δεν είχε περάσει από τα Σέρβια προς τη Λάρισα κάτω. Και ενώ θα έπρεπε να είχαμε κλείσει τις διόδους κυρίως προς την πλευρά της Καλαμπάκας και της Βέροιας, δηλαδή κάτω, ώστε να δείξουμε ότι ανεξαρτητοποιείται το σώμα στρατού, δεν εγένετο τίποτα. Υπήρχε ένας προβληματισμός στους διοικητές των μεραρχιών, ο οποίος έδειχνε ότι δεν υπήρχε η διάθεση της αντιδράσεως, διότι όπως την 21η Απριλίου έτσι και την 13η Δεκεμβρίου ο στρατιωτικός κόσμος αιφνιδιάσθηκε. Και ακόμη εκείνο το οποίο επέδρασε σχεδόν κυριολεκτικά, ήτανε η απουσία προθέσεως του Έλληνα στρατιωτικού σε μια θερμή εμπλοκή, σε μια θερμή αντιπαράθεση, να χύσει ελληνικό αίμα. Αυτό το σημειώνω ιδιαιτέρως. Για αυτό και είδατε ότι υπήρξε δισταγμός, παρά το ξεκίνημα που έδειξε και από τη μία και από την άλλη πλευρά ότι θα επέρχετο σύγκρουση. Αυτό συνέβη στον Έβρο απάνω με το σύνταγμα το οποίο εκινήθη προς Κομοτηνή. Αυτό συνέβη στο (…) της Λαμίας με τις δυνάμεις οι οποίες κινήθηκαν προς Αθήνα. Και γενικότερα αυτό συνέβη στη στρατιά με τον κόσμο ο οποίος ετάχθη υπέρ του βασιλικού αντιπραξικοπήματος. Έφτασε λοιπόν το βράδυ για να φανεί ότι δεν υπήρξε η δυναμική εκείνη η οποία θα καταλάμβανε, θα κατίσχυε της περιοχής της Θεσσαλονίκης κυρίως και για να αιφνιδιασθούμε όλοι με την απόφαση του βασιλέως να φύγει. Όπως τουλάχιστον την παρακολουθούσαμε από τις εκπομπές των ραδιοσταθμών. Εγώ την στιγμή εκείνη ζήτησα να έρθω σε επαφή με την Καβάλα, μέσω των στρατιωτικών γραμμών σε τηλεφωνική επαφή με την Καβάλα αναζητώντας τον Κόλια, τον οποίο δεν μπόρεσα να βρω. Βρήκα τον εκεί διοικητή της μεραρχίας, τον Κεχαγιά, ο οποίος είχε προχρηματίσει επιτελάρχης του σώματος στρατού και του είπα «Για όνομα του Θεού, μην στέλνετε τον βασιλιά έξω, μην το αποδέχεστε αυτό. Στείλτε τον να προσγειωθεί στο αεροδρόμιο της … και εμείς θα κλείσουμε την περιοχή του …» …

Κ. Στην Λάρισα του είπατε να τον στείλει;

Γ. Όχι.

Κ. Που;

Γ. Στην Κοζάνη. Στο αεροδρόμιο της Κοζάνης. «… και εμείς θα κλείσουμε την άμυνα.» Τώρα από την άλλη πλευρά με βάση εκείνα τα οποία έμαθα αργότερα, υπήρξε ένας ισχυρός προβληματισμός και από τους συνταχθέντες με την δικτατορία στρατιωτικούς. Οι οποίοι και αυτοί δεν ήθελαν να γίνουν οι δράστες μιας αιματοχυσίας. Μάλιστα μέχρι της πρώτης μεταμεσημβρινής, ο κόσμος εδώ και κυρίως τα μικρά στελέχη, ήταν σχεδόν βέβαιοι ότι η δικτατορία θα έπεφτε. Εκείνο το οποίο συνέτρεξε στην επαναστήλωση της δικτατορίας, ανεξάρτητα με τα όσα μετά ισχυρίστηκε ο καθένας, ήτανε η άστοχη ενέργεια η οποία εγένετο στο στρατόπεδο της Κομοτηνής, στην οποία συνελήφθη ο τότε διοικητής τεθωρακισμένων του σώματος στρατού ο ΄Εσερμαν, ο συγχωρεμένος και η μετ’ ολίγον σύλληψη του διοικητού του τρίτου σώματος στρατού, ένας εκ των στελεχών στα οποία στηρίχτηκε το βασιλικό αντιπραξικόπημα, του στρατηγού τότε του συχωρεμένου Περίδη. Αυτά αποδυνάμωσαν την προσπάθεια και βεβαίως κυρίως τα εκδηλωθέντα μικρά στελέχη της περιοχής Αλεξανδρουπόλεως έως και Κομοτηνής της περιοχής Θεσσαλονίκης επίσης ώστε, να εγκαταλειφθεί η προσπάθεια τις πρώτες απογευματινές ώρες. Η Θεσσαλονίκη μάλιστα, η οποία δια του Βάγια του τότε συνταγματάρχη των τεθωρακισμένων, σχεδόν κατέλαβε το στρατόπεδο του τρίτου σώματος στρατού με τα τεθωρακισμένα του, είχε την ατυχία να πέσει επάνω σε έναν διοικητή μονάδας καταδρομών ο οποίος ήταν εντελώς ανημέρωτος και ο οποίος θεώρησε προσβολή έναντι της μονάδος του το γεγονός ότι στήθηκε απέναντι του ένα τεθωρακισμένο. Ο διοικητής αυτός της μονάδας, ένα (…) παιδί, παλιός αντάρτης του Ζέρβα, με τον οποίο εγώ είχα έρθει σε επαφή παλιότερα προ της εκδηλώσεως του βασιλικού αντιπραξικοπήματος και ο οποίος δεν έδενε συμπαθώς έναντι του δικτατορικού καθεστώτος, θεώρησε προσβολή, επαναλαμβάνω, της τιμής της μονάδας του και με μια ομάδα λοκατζήδων κατέλαβε αυτά τα άρματα και αποδυναμώθηκε πλήρως, κατέρρευσε πλήρως.

Κ. Πως τον έλεγαν τον αξιωματικό αυτόν;

Γ. Ράπτης.

Κ. Το μικρό του όνομα;

Γ. Δημήτριος. Ο Δημήτριος Ράπτης, συμπολεμιστής μου, φίλος μου από αντάρτης, αργότερα έγινε προσωπικός φίλος του Παπαδόπουλου. Για λόγους οι οποίοι δεν έχουν σχέση με τοποθετήσεις, προσέχετε τι είδους υφάνσεις έγιναν μέσα στο σώμα των στρατιωτικών. Και πόσο προσεκτικοί θα πρέπει να είναι εκείνοι οι οποίοι θα καταγίνουν με την ανάλυση των φαινομένων αυτών, για να οδηγηθούν σε συμπεράσματα.

Κ. Στρατηγέ αποκαθιστάτε με αυτά που είπατε, το όνομα αυτουνού του γενναίου πολεμιστή και αξιωματικού, του Ράπτη, παρά το γεγονός ότι με την πράξη του ανέτρεψε ίσως μέσα στην Θεσσαλονίκη την προσπάθεια των αντιδικτατορικών τότε αξιωματικών να την καταλάβουν.

Γ. Σαφώς.

Κ. Πάμε στο εξής.

Γ. Να τελειώσω μόνο με τον Ράπτη. Σημειώνω ότι ο Ράπτης κληθείς από τον Παπαδόπουλο και ερωτηθείς τι θέλει, δεν δέχτηκε ποτέ τίποτα. Και ήταν ο λόγος για τον οποίο ο Παπαδόπουλος ανέπτυξε μια στενή φίλια μαζί του, έτσι ώστε να παρατηρηθεί το παράδοξο. Εγώ φίλος του, να φιλοξενώ στο σπίτι μου τον Ράπτη που ερχότανε κάτω να επισκεφτεί στον Κορυδαλλό τον Παπαδόπουλο. Προσέχετε, χωρίς ποτέ να κάνω συζήτηση γύρω από αυτά και χωρίς ποτέ να τον ρωτήσω «Πήγες τον είδες; Τι σου είπε;» Τίποτα, ποτέ. Ούτε αυτός καταδέχετο τη συζήτηση ούτε εγώ. Διατηρούσαμε τους φιλικούς στενούς δεσμούς μας, που αναπτύχθηκαν στα πεδία των μαχών και τους κρατήσαμε αλώβητους. Ο άνθρωπος αυτός, σημειώνω επίσης, απετάχτει αμέσως μόλις ανέλαβε ο Ιωαννίδης, σαν στενός φίλος του Παπαδόπουλου και εστάλη εξορία στη Γυάρο. Εκεί έκανε μαζί με τον Μαύρο και τους υπόλοιπους, οι οποίοι εστάλησαν στο δεύτερο στάδιο εξορία στα νησιά, επί Ιωαννίδη.

Κ. Με τον Μενενάκο μαζί;

Γ. Με τον Μενενάκο τον Ηλία και λοιπά.

Κ. Στρατηγέ αποτυγχάνει η 13η Δεκεμβρίου. Εσείς αποτάσσεστε με το ΙΗ ψήφισμα. Τι γίνεται στη συνέχεια με τους Ελεύθερους Έλληνες; Ποια η εμπλοκή σας με οργανώσεις εναντίον της χούντας; Ή κατεβαίνετε στην Κύπρο κατευθείαν;

Γ. Όχι.

Κ. Τι γίνεται;

Γ. Πήγα στο σπίτι μου. Εκεί τεθήκαμε υπό παρακολούθηση. Τέθηκα εγώ, ήμουνα ο μοναδικός εκεί στην Κόρινθο. Και επειδή η παρακολούθηση αυτή ήταν βαρετή για το καθεστώς και τους ανθρώπους οι οποίοι το υποστήριζαν, στρατιωτικοί και μη στρατιωτικοί, έγινε μια πλεκτάνη δια της οποίας εγώ οδηγήθηκα ως κατηγορούμενος στο στρατοδικείο σαν αντεθνικώς δρων στην περιοχή της Κορίνθου.

Κ. Δηλαδή;

Γ. Χωρίς να έχω καμία σχέση. Δηλαδή. Ο κουνιάδος μου είχε έναν κινηματογράφο. Οι μεταφορές των ταινιών από την Αθήνα στην Κόρινθο εγένοντο δια των λεωφορείων τότε. Η τότε επιτροπή Εθνικής Σωτηρίας στην Κόρινθο, όπως εγένετο και σε άλλες μεγάλες πόλεις οι οποίες απαρτίζονται από Εθνικών …

Κ. Για ποιο λόγο σας πήγανε στην Κόρινθο στο στρατοδικείο και ποιοι; Στην Κόρινθο.

Γ. Κατά περιοχές είχανε δημιουργηθεί, αν θυμάστε, τότε επιτροπές Εθνικής Σωτηρίας. Οι επιτροπές αυτές απαρτίζονταν από Έλληνες πολίτες, οι οποίοι είχαν ταχτεί υπέρ της δικτατορίας. Οι επιτροπές αυτές συνήρχονταν κάθε Σάββατο στα κατά τόπους στρατόπεδα και από τους στρατιωτικούς διοικητές εγένοντο ενημερώσεις επί των εξελίξεων και των μέτρων, τα οποία έπρεπε να λαμβάνουν οι ίδιοι, ώστε η δικτατορία να εξασφαλίζει την πρόοδο της στην ελληνική κοινωνία. Να εγκαθιδρύεται καλύτερα. Εκεί ανεκοινώθη μια διαταγή του Γενικού Επιτελείου Στρατού, η οποία έδινε εντολή παρακολουθήσεως των αποτάκτων αξιωματικών, τους οποίους χαρακτήριζε ως επικίνδυνους. Ως εκ τούτου ήμουνα και εγώ επικίνδυνος για την Κόρινθο στην οποία κατοικούσα. Ένας εκεί της επιτροπής Σωτηρίας είπε «Να παρακολουθούμε τώρα αυτό το παλιόπαιδο; Να το βάλουμε φυλακή και να τελειώνουμε.» Και προέβησαν στην εξής ενέργεια. Ο κουνιάδος μου είχε έναν κινηματογράφο. Εγώ είχα την αδερφή του και έμενα πάνω από τον κινηματογράφο. Οι

μεταφορές των ταινιών από την Αθήνα στην Κόρινθο εγένοντο δια των λεωφορείων. Σταματάνε το λεωφορείο μια ημέρα στον Ισθμό, κάπου εκεί, πήραν την ταινία και με έναν τεχνικό κινηματογράφου δικό τους, που ούτε καν τον ξέρω και που τον βρήκαν επίσης δεν ξέρω, έβαλαν στο μέσο της ταινίας μια τσόντα με τον βασιλέα και τον Γεώργιο Παπανδρέου σε μια έκθεση της Θεσσαλονίκης, που φώναζε ο Παπανδρέου ‘Η δημοκρατία θα νικήσει’. Και προβαλλόμενη η ταινία στην αίθουσα του κινηματογράφου ξαφνικά, πέφτει η τσόντα αυτή και ο κόσμος άρχισε να χειροκροτεί και αμέσως εγώ συλλαμβάνομαι ως πρωταίτιος …

Κ. Ήταν ωραίο όμως.

Γ. Κατηγορήθηκα επί αντεθνική προπαγάνδα και παραπέμφθηκα αμέσως στο στρατοδικείο.

Κ. Και μείνατε στην φυλακή;

Γ. Έμεινα στην φυλακή δύο μήνες και κάτι. Έμεινα σε έναν θάλαμο με μια ομάδα του Κ.Κ.Ε., η οποία είχε συλληφθεί στην περιοχή των Πατρών. Ήταν το πρώτο που ερχόμουνα σε επαφή με κομμουνιστές. Μέσα δε σε αυτούς ήτανε και άνθρωποι με τους οποίους πολέμησα απέναντι κατά την περίοδο του εμφύλιου.

Κ. Τους βρήκατε εκεί;

Γ. Εγώ έκανα μια εξήγηση, η οποία (…) απολύτως. Όταν μπήκα μέσα σπρωγμένος με την κλοτσιά του δεσμοφύλακα, προσγειωμένος απότομα στην κατάσταση, μου είπαν «Καλώς τον σύντροφο.  και απαντώ «Παιδιά δεν είμαι σύντροφος. Σας χαιρετώ όμως θερμά, σας δηλώνω ότι είμαι Έλληνας αξιωματικός που διαφωνώ με την κατάσταση. Εσείς δεν υποχρεώνεστε να το πιστέψετε και μπορείτε να με θεωρείτε, αν έτσι νομίζετε, σαν εγκάθετο για να παρακολουθώ τι λέτε και να τα μεταφέρω. Όμως εγώ σας βεβαιώνω ότι είμαι ειλικρινής και σας θεωρώ Έλληνες σαν τον εαυτό μου και παρακαλώ να θεωρήσετε και εσείς εμένα Έλληνα σαν και εσάς.» Και έτσι διατήρησα τη φιλία μέχρι και σήμερα με πολλούς, που πολλοί από αυτούς δεν άντεξαν τις ταλαιπωρίες και έφυγαν πολύ νωρίς από τη ζωή. Αλλά με όσους διατηρώ τη φιλία μου, στενή φιλία παρά το γεγονός ότι είμαστε αντίθετοι, άκρως αντίθετοι.

Κ. Τελειώνουν οι δύο μήνες, αθωώνεστε στο στρατοδικείο …

Γ. Τελειώνουν οι δύο μήνες, αθωώθηκα και αθωώθηκα διότι ο μάρτυς κατηγορίας, αυτός ο οποίος έκανε αυτή την παλιανθρωπιά, όταν ερωτήθει από τον πρόεδρο του δικαστηρίου, ο οποίος ήτανε επιστρατευμένος της πολιτικής δικαιοσύνης, ότι «Πως είναι δυνατόν; Έχουμε το μητρώο του κατηγορούμενου, που είναι η (…) μας; Πως είναι δυνατόν να τον κατηγορείς εσύ για κομμουνιστή;» Παρήλασαν ως μάρτυρες υπερασπίσεως μια ομάδα από έγκριτους της κοινωνίας της Κορίνθου, που μου ήταν σχεδόν άγνωστοι αλλά είχαν γνώση της δικής μου δράσεως και της εν γένη στάσεως. Παρήλασαν ως υπεράσπιση και ο άνθρωπος αυτός μόλις διατύπωνε το κατηγορητήριο του, ο μάρτυς κατηγορίας είπε «Έλα κύριε πρόεδρε, δεν τα ξέρεις αυτά πως γίνονται;» Οπότε πλέον παρέλυσε το παν, ο πρόεδρος είπε «Διακοπή.» και οι αξιωματικοί στρατοδίκες …και εγώ αθωώθηκα παμψηφεί.

Κ. Έρχεστε στην Αθήνα αμέσως μετά …

Γ. Και κατέβηκα στο σπίτι μου στην Κόρινθο και βεβαίως ανέβαινα στην Αθήνα γιατί αισθανόμουνα την ανάγκη να έρθω σε επαφή με κάποιους δικούς μου ανθρώπους. Είχα τεθεί σε απομόνωση γιατί η δημιουργηθείσα κατάσταση στη κοινωνία στην Κόρινθο αλλά και όπως αργότερα διαπίστωσα παντού, ήταν φρικτή. Ούτε καλημέρα πλέον δεν έπαιρνα και κάποιες προσπάθειες που έκανα για να βρω δουλειά έπεσαν στο κενό. Μάλιστα είχα και την ευκαιρία εκεί να διαπιστώσω πράγματα, τα οποία είναι αποκαλυπτικά της απαράδεκτης τοποθέτησης ορισμένων Ελλήνων σε αυτού του είδους τις φοβερές πραγματικά καταστάσεις, ότι «Ευχαρίστως να σου δίνουμε το …, μισθό αλλά να μην έχουμε καμία …» Αν ήταν δυνατόν να δεχτώ τέτοιο πράγμα.

Κ. Να μην έχετε …, να μην έχετε εργασιακή σχέση μαζί τους.

Γ. Να μην έχω καμία εργασιακή … «Εμείς όμως θα σου δίνουμε τον μισθό.»

Κ. Πάμε στους Ελεύθερους Έλληνες.

Γ. Πάμε στους Ελεύθερους Έλληνες. Σιγά σιγά άρχισε να δημιουργείται η πεποίθηση ότι δεν έπρεπε να μείνει αναπάντητη η δικτατορία. Να δημιουργείται η αντίληψη ότι εμείς σαν απόστρατοι και απότακτοι αξιωματικοί οφείλαμε να πάρουμε μια θέση που θα εγίνετο γνωστή στην ελληνική κοινωνία και θα βεβαίωνε ότι ο ελληνικός στρατός και οι Έλληνες αξιωματικοί δεν είναι αυτοί οι οποίοι εντάχθηκαν με τη δικτατορία ή υποστηρίζουν την δικτατορία ή ανέχονται τη δικτατορία. Είναι και άλλοι, πολεμιστές του βουνού, του εμφύλιου, που δεν θέλουν την δικτατορία. Για να το καταλάβει ο κόσμος. Για να τα καταλάβει όμως αυτό ο κόσμος απαιτείται δράση.

Κ. Τι κάνατε;

Γ. Αυτή λοιπόν τη δράση προπαρασκευάζαμε. Κυρίως εκείνο με το οποίο καταγίναμε, ήταν η προσπάθεια δημιουργίας καταστάσεως στην Κρήτη. Και εξετάζαμε ποιες προϋποθέ-σεις δημιουργούσαν παράγοντες υπέρ ημών, ώστε κατεβαίνοντας στην Κρήτη να δημιουργήσουμε ένα ισχυρό αντιστασιακό ρεύμα και εν ανάγκη  με την επανείσοδο στον ελλαδικό χώρο του Έλληνα βασιλέα και εγκαθισταμένου στην Κρήτη, να δημιουργήσουμε κατάσταση αποδυναμώσεως της δικτατορίας στην Ελλάδα. Το ίδιο εξετάζαμε και για νησιά του Αιγαίου Πελάγους, σε στενή συνεργασία με το ναυτικό παράγοντα, για τον οποίο ενημερώσεις είχαμε από τον Βασιλικόπουλο και κάποιους άλλους απότακτους του ναυτικού.

Κ. Δεν θυμάστε άλλους του ναυτικού; Ποιοι ήταν οι άλλοι απότακτοι;

Γ. Όχι, δεν μπορώ να θυμηθώ αυτή τη στιγμή ονόματα.

Κ. Με αφήνετε να καταλάβω ότι ως κεντρική ιδέα, τουλάχιστον σε εκείνη τη φάση, των δραστηριοτήτων και προβληματισμών σας ήταν με την επαναφορά του βασιλέα η δημιουργία μιας νέας καταστάσεως ξεκινώντας από την Κρήτη.

Γ. Όχι έτσι όπως ακριβώς το τοποθετήσατε. Μέσα στους Ελεύθερους Έλληνες δεν υπήρχαν κατ’ ανάγκη βασιλικοί. Δεν είχε τεθεί δε τέτοιος όρος. Απόδειξη ότι ήταν και ο Οπρόπουλος, ότι ήταν και ο Μουστακλής, ότι ήμουνα και εγώ. Η κατάσταση τότε είχε τρεις άξονες. Την δικτατορία, τον αντιστασιακό ας πω αντιδραστικό κατά τη δικτατορίας κόσμο στο εσωτερικό της Ελλάδος και τον Έλληνα βασιλέα. Μέχρι τότε κανένας πολιτικός παράγων κυρίως εκ των εμιγκρέδων, δεν είχε εκδηλωθεί κατά της δικτατορίας. Ούτε αυτός ο ίδιος ο Καραμανλής ο οποίος διαδέχτηκε την δικτατορία. Αργότερα εξεδηλώθει.

Κ. Αυτά το ’67 – ’68;

Γ. Αυτά το ’68 προς ’69.

Κ. Μετά την 13η Δεκεμβρίου 1967.

Γ. Θα έλεγα πολύ μετά. Πολύ μετά. Διότι για να ανδρωθεί μια κατάσταση, μια αντίδραση, θέλει το χρόνο της να ωριμάσει.

Κ. Εσάς προσωπικά, ποια ήταν η συμμετοχή σας σε δραστηριότητες της οργάνωσης Ελεύθεροι Έλληνες;

Γ. Δεν υπήρξαν δραστηριότητες και με βάση τη δική μου διαφωνία ότι δεν θα αναμιγνυόμουνα σε θέματα τοποθετήσεως βομβών και λοιπά, δεν είχα αναλάβει παρά τον προσηλυτισμό, την μετά προσοχής μύηση ελλήνων στρατιωτικών, απότακτων και εν ενεργεία, στην αντιδικτατορική ομάδα.

Κ. Ποιους μυήσατε και γιατί δεν θέλατε να βάζετε βόμβες;

Γ. Δεν ήθελα να βάζω βόμβες διότι η τοποθέτηση, η έκρηξη των βομβών δεν ελέγχεται. Και ότι θα μπορούσαν μ’ αυτές να σκοτωθούν αθώοι Έλληνες πολίτες. Ότι οι βόμβες και γενικότερα οι θερμές αντιδράσεις, δημιουργούν αντιθετικές καταστάσεις οι οποίες προκα-λούν ρεύμα κατά του επιδιώκοντος ένα συγκεκριμένο σκοπό όπως ο αντιστασιακός σκοπός

Κ. Ποιους μυήσατε εσείς;

Γ. Δεν ήθελα να βάζω βόμβες διότι δεν ήθελα να ξαναπεράσει η Ελλάδα από κατάσταση εμφύλιου πολέμου γιατί, μην το αποκρύπτουμε και το φιλοδικτατορικό ρεύμα ήταν ισχυρό, όπως ισχυρές ήταν και οι απόψεις «Σφάξτε όσους διαφωνούν, διότι δεν μπορεί να αστειεύεται ο τόπος με αυτούς οι οποίοι απεργάζουν την καταστροφή του έθνους.» Αυτό ήτανε σαφές και εξεπορεύοντο από πάσα κατεύθυνση κατά την περίοδο εκείνη.

Κ. Από τη μεριά της χούντας.

Γ. Από τη μεριά της χούντας βεβαίως.

Κ. Ποιους μυήσατε από αξιωματικούς εν ενέργεια ή απόστρατους στους Ελεύθερους Έλληνες;

Γ. Προσωπικά ελάχιστους.

Κ. Έναν πέστε μου.

Γ. Ήμουνα εγώ εκείνος ο οποίος έφερα σε επαφή τον Μουστακλή με τους Ελεύθερους Έλληνες.

Κ. Πότε σας συνέλαβαν;

Γ. Με συνέλαβαν τον Αύγουστο 1969. Με την αποκάλυψη πλέον της οργανώσεως των Ελευθέρων Ελλήνων … Ήμουνα επίσης εγώ ο οποίος έφερα σε επαφή με τους Ελεύθερους Έλληνες τον …, τέλος πάντων.

Κ. Τον ποιον;

Γ. Τον … Αυτός ο οποίος συνελήφθη και επί Γρίβα, διότι είχε εμπλακεί, χωρίς επί τούτου να υπάρχει σχεδιασμός και η υπόθεση Γρίβα, στην περίπτωση, στην αντιστασιακή προσπάθεια των Ελευθέρων Ελλήνων.Υπήρξαν δε πολλοί οι οποίοι έβαζαν το πόδι τους παντού από επιθυμία να συμμετέχουν σε κάθε κατά της δικτατορίας αντίδραση. Ήθελα εδώ να πω ότι κατά το διάστημα εκείνο επεζήτησε ο Γρίβας να έχει μια επαφή μαζί μου. Και σας είπα ότι τον Γρίβα τον γνώρισα το ’54, τον έζησα το ’64 κάτω στην Κύπρο ως διοικητής της μονάδος και κυρίως κατά την επιχείρηση της αυτής και είχα την εντύπωση ότι ο Γρίβας ζήτησε να έχει μια επαφή μαζί μου, διότι κάτι πιθανόν εξετίμησε σε μένα. Όπως άλλωστε και μου το είπε με την πρώτη συνάντηση, η οποία εγένετο κάτω από τις συνθήκες απόλυτου συνωμοτικότητας έτσι, ώστε να μην γίνει η συνάντηση αυτή αντιληπτή από τη δικτατορία. Ο Γρίβας λοιπόν, μου έθεσε τα πράγματα ως εξής «Θα πρέπει να προπαρασκευαστεί κατάσταση θερμής αναμετρήσεως στο εσωτερικό της Ελλάδος με την δικτατορία. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος.»

Κ. Αυτά πότε σας τα είπε;

Γ. Μου τα είπε στις αρχές του 1969.

Κ. Ήσασταν είδη στους Ελεύθερους Έλληνες;

Γ. Ήμουνα είδη στους Ελεύθερους Έλληνες. «Επί τούτου δε δεν θα πρέπει να υπάρξει δισταγμός από τους Έλληνες στρατιωτικούς όπου και αν ανήκουν.» Λέει ο Γρίβας. «Και βεβαίως δεν μπορούμε να αρχίσουμε από τους στρατιωτικούς τους υπηρετούντες αλλά από τους μη υπηρετούντες και διωχθέντες στρατιωτικούς. Οι οποίοι εδώ καλούνται να δείξουν την λεβεντιά τους. Εάν υπάρχει ειλικρίνεια σε αυτά που υποστηρίζουν ότι η σημερινή κατάστασή τους οφείλεται σε αντίθεση με την δικτατορία.» Ο Γρίβας σε αυτά ήταν ωμός και σαφώς τοποθετημένος.

Κ. Και ενάντιος στη δικτατορία;

Γ. Και ενάντιος στην δικτατορία, μέχρι το θάνατο του. Το σημειώνω. Άλλο τι τον κατηγόρησαν, άλλο το πώς βρέθηκε μετά τον θάνατο του εκτεθειμένος στην πλευρά που τον τοποθέτησαν οι ζώντες. Αυτά ίσως τα τακτοποιήσει η ιστορία αργότερα. «Προς τούτο…» μου λέει, «…ανεξάρτητα με το εάν έχεις σχέσεις ή επαφές με οποιονδήποτε άλλους, καλείσαι να δηλώσεις εάν επιθυμείς να συμμετέχεις. Εγώ φέρνω επάνω παλιούς τομεάρχες της Ε.Ο.Κ.Α. Θα κάνω και μια εκπαίδευση, όσο το μπορώ και δεν σου κρύβω ότι φέρνω και οπλισμό. Σου το εμπιστεύομαι να το γνωρίζεις. Και θέλω να αναλάβεις συγκεκριμένο πόστο». Του είπα ότι «Είμαι ενταγμένος στους Ελεύθερους Έλληνες.» (…) «Ουδείς φθόνος. Με τους Ελεύθερους Έλληνες έχω και εγώ επαφή. Συναντήθηκα άλλωστε και με τον Δροσογιάννη και με αρκετούς άλλους.»

Κ. Σας είπε ο Γρίβας.

Γ. Μου λέει ο Γρίβας. Πήρα όμως και εγώ θέση ως απάντηση στην πρόσκληση του Γρίβα. Και του λεω «Στρατηγέ θα πρέπει να εξαντληθούν όλα τα υπόλοιπα πριν ωριμάσει στην σκέψη των Ελλήνων στρατιωτικών μια θερμή εσωτερική αναμέτρηση. Άλλωστε είναι γνωστό ότι ο στρατιωτικός προς τα εκεί κλίνει αφεαυτού λόγω και του επαγγέλματος του. Αλλά δεν είναι έτσι. Δεν μπορούμε να ξέρουμε πως θα αντιδράσει ο κόσμος. Το κυριότερο όμως, επειδή εγώ έζησα στο πετσί μου τον εμφύλιο τόσο κατά την περίοδο της κατοχής, όπως και εσείς άλλωστε …» λέω, «… όσο και κατά την περίοδο του ’47 – ’49, δεν θα ήθελα να συντρέξω στην δημιουργία μιας καταστάσεως διχασμού,1 με αίμα μάλιστα, στην Ελλάδα. Γιατί είναι σαν να φροντίζω για τον εαυτό μου και να αδιαφορώ για όλα τα άλλα. Για την ώρα δεν υιοθετώ την άποψη σας. Αν θέλετε να συζητήσουμε οτιδήποτε άλλο μάλιστα. Και ακούστε εσείς δεν έχετε επαφή με τους πολιτικούς, είστε απομονωμένος.», «Όχι …» μου λέει, «… δεν μπορώ να έχω επαφή, ξέρεις άλλωστε ότι είμαι σε περιορισμό κατ΄ οίκον. Κάποιες οχλήσεις έχω από ανθρώπους που με επισκέπτονται. Και από ότι κατάλαβα μάλλον θα ενθάρρυναν αυτό για το οποίο σου λέω. Εγώ πάντως σε παρακαλώ πολύ αν μπορέσεις να κρύψεις μερικά όπλα από αυτά που φέρνω από κάτω.», «Καλά …» λεω, «… να κάνω τις εξακριβώσεις μου εάν αυτό μπορώ να το κάνω και θα σας απαντήσω μέσα σε εύλογο χρονικό διάστημα. Έχετε όμως υπ’ όψιν σας ότι δεν θα ήθελα να παίζω διπλό παιχνίδι, ότι την περίπτωση σας θα την θέσω υπ’ όψιν των Ελευθέρων Ελλήνων με τους οποίους συνεργάζομαι. Αυτό σας εμποδίζει; Με δεσμεύετε;» «Όχι.» μου λέει, «Δεν σε δεσμεύω. Βεβαίως μπορείς να μιλήσεις ελευθέρα αλλά σε αυτούς τους τομείς. Δεν θα μιλήσεις για όπλα, δεν θα μιλήσεις για οργάνωση και λοιπά.» Τι έγινε λοιπόν; Εγώ υπέδειξα ορισμένα πρόσωπα, μεταξύ αυτών και τον Λύτρα. Ο Λύτρας για την κάλυψη της οργανώσεως, με την υπόδειξη του Γρίβα, ενοικίασε ένα γραφείο ως επιχειρηματίας και εκεί εγένοντο οι συναντήσεις.

Κ. Ποιες συναντήσεις;

Γ. Με τα πρόσωπα τα οποία έρχονταν από την Κύπρο και τα οποία έπαιρναν τις αποστολές όπως αυτές της καθόριζε ο Γρίβας.

Κ. Άρα περιγράφετε δραστηριότητα ομάδας Γρίβα τώρα, όχι Ελευθέρων Ελλήνων;

Γ. Όχι Ελευθέρων Ελλήνων.

Κ. Περιγράφετε για Κύπριους που έρχονται, της Ε.Ο.Κ.Α. Α΄, τους τομεάρχες του Γρίβα από τον αγώνα κατά των Άγγλων δεκαετίας του ’50.

Γ. Έτσι μπράβο.

Κ. Και οι οποίοι φέρνουν και όπλα απάνω.

Γ. Βεβαίως. Μέσα σε αυτούς ήτανε ο Νίκος ο Σωτηρίου τομεάρχης της Λεμεσού κατά την περίοδο, δικηγόρος έγκριτος της Λεμεσού, ήταν ένας Νικήτας τομεάρχης της περιοχής Πύργου κατά την Ε.Ο.Κ.Α. Α΄, ήτανε αρκετά μεγάλος αριθμός φοιτητών κύπριων ευρισκόμενων στην Ελλάδα και άρχισε να γίνεται ο προσηλυτισμός και η προσπάθεια εκπαιδεύσεως αυτών των ανθρώπων.

Κ. Πως εκπαίδευση στρατηγέ;

Γ. Εκεί μάλιστα είχα πλησιάσει εγώ και τον Μιχάλη, πως τον λένε …, που είναι πρόεδρος των αντιστασιακών τώρα …

Κ. Τον Βαρδάνη;

Γ. Τον Βαρδάνη. Πιθανώς να μην το αποδεχτεί ο άνθρωπος γιατί ξέρετε οι εξελίξεις καθιστούν τους ανθρώπους απαρνητές πράξεων έργων του παρελθόντος.

Κ. Εξηγήστε το αυτό.

Γ. Ο άνθρωπος κατά φύση έλκεται από το βίωμα και το συμφέρον.

Κ. Μου το αναλύσατε στην πρώτη μας συνάντηση αυτό. Σχετικά με τον Βαρδάνη και την επαφή σας πέστε μου.

Γ. Ο Βαρδάνης αποδέχτηκε τη συμμετοχή του και ήρθε σε επαφή, την οποία δεν παρακολούθησα εγώ, με στοιχεία της κινήσεως Γρίβα. Θα πρέπει να το βεβαιώσει.

Κ. Γιατί να το αρνηθεί σήμερα αυτό; Είναι θετικό αυτό.

Γ. Με συγχωρείτε, υπήρξαν πάρα πολλά πράγματα τα οποία έλαβαν χώρα τότε και οι κατοπινές εξελίξεις έκλεισαν το στόμα αυτών των ανθρώπων, διότι τα δημιουργηθέντα υστερινά συμφέροντα, δεν τους επέτρεπαν αποκαλύψεις αυτών των καταστάσεων.

Κ. Στρατηγέ ένα λεπτό.

Γ. Να μην υπάρχουν αποδυναμώσεις των συμφερόντων αυτών. Είπε ποτέ ο Δροσογιάννης ότι συναντήθηκε με τον Γρίβα;

Κ. Ένα λεπτό. Έχω αφήσει ανοικτό το όνομα Δροσογιάννης, Βαρδάνης και Λύτρας. Εξηγηθείτε καταρχήν για τον Βαρδάνη. Γιατί να αρνηθεί σήμερα ο Βαρδάνης ότι συμμετείχε σε αντιστασιακή οργάνωση;

Γ. Δεν το ξέρω. Ρωτήστε τον.

Κ. … του Γρίβα; Γιατί να το αρνηθεί;

Γ. Ρωτήστε τον. Γιατί δεν το είπε μέχρι τώρα; Εγώ αντερωτώ. Γιατί όταν ο Γρίβας κατηγορήθηκε δεν βγήκε ούτε ένας από αυτούς να πει «Με συγχωρείτε, ο Γρίβας ήταν αντιστασιακός. Δημιούργησε αντιστασιακή ομάδα στο εσωτερικό. Συνελήφθημε … τότε από την χούντα, κατηγορούμενοι διότι συμμετείχαμε στην αντιστασιακή οργάνωση του Γρίβα.» Ουδείς. Ξέρετε γιατί;

Κ. Γιατί;

Γ. Διότι ο Γρίβας αφού δεν ευοδώθηκε η αντιστασιακή του προσπάθεια εδώ, την έστησε κάτω στην Κύπρο με την σύμφωνη γνώμη … Πέστε.

Κ. Θα πάμε μετά στην Κύπρο. Να τελειώσουμε με την Ελλάδα.

Γ. Όχι, επειδή συνδέεται άμεσα για αυτό σας το έφερα.

Κ. Ολοκληρώστε το τότε.

Γ. Κάτω στην Κύπρο με τη σύμφωνη γνώμη πολιτικών προσωπικοτήτων του ελλαδικού και του έξω ελλαδικού χώρου, οι οποίες τον εγκατέλειψαν καθοδόν όταν είδαν τη σθεναρή αντίδραση του Μακαρίου. Με τον οποίο και ετάχθησαν εκτιμώντας ότι δια του Μακαρίου θα μπορούσαν να ρίξουν την χούντα εδώ.

Πράγματα (…) πεπλεγμένα έτσι, ώστε εγώ σαν άνθρωπος που παρακολούθησα τις εξελίξεις, να βεβαιώνομαι τόσο αργά τη ρηχότητα των ανθρώπων αυτών, οι οποίοι επεδίωξαν την πτώση της χούντας στις απεραντολογίες των συζητήσεων, στις ρεσεψιόν των πολυτελών ξενοδοχείων της Ευρώπης. Και να μου συγχωρεθεί η έκφραση, αλλά διατυπώνω αυτό που νιώθω. Και την αφέλεια πολλών πολιτικών, των οποίων τιμώ την στάση για την εν γένη συμπεριφορά κατά την περίοδο εκείνη στο εσωτερικό της Ελλάδας, οι οποίοι νόμιζαν ότι μπορούν να γκρεμίζουν καταστάσεις προτρέποντας τους Έλληνες στρατιωτικούς να προβούν σε θερμές αντιδράσεις.

Κ. Μισό λεπτό. Πρέπει να ξεκαθαρίσουμε μερικά πράγματα. Ο Γρίβας κατεβαίνει στην Κύπρο, οπότε ακουμπάμε τώρα στην συζήτηση αυτή που κάνουμε οι δύο μας εδώ την Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, με προτροπή Ελλήνων πολιτικών για δημιουργία αντιστασιακής οργάνωσης στην Κύπρο;

Γ. Θα σας πω. Θα μπούμε τώρα σε αυτό.

Κ. Νωρίτερα να ξεμπλέξουμε το θέμα Δροσογιάννης, Βαρδάνης, Λύτρας.

Γ. Να ξεμπλέξουμε με το θέμα …

Κ. Και την δική σας παραμονή στην φυλακή, στην εξορία. Δεν μου είπατε πόσο μείνατε φυλακή και μετά στην εξορία.

Γ. Τώρα θα σας πω. Από την πλευρά του Λύτρα, όπως μετά απεκαλύφθη, εγένοντο ορισμένες απροσεξίες. Διότι δέχεται ανοιχτά αντιστασιακά πρόσωπα στο αυτό, διότι γνώριζε ότι σαν απότακτος αξιωματικός θα παρακολουθείται και δεν το έλαβε υπ’ όψιν. Και η χούντα εκ της παρακολουθήσεως εντόπισε κύπριους φοιτητές, τους οποίους συνέλαβε. Αυτοί αποκάλυψαν τον ρόλο του Λύτρα, στο σπίτι του Λύτρα βρέθηκε ο όρκος της οργανώσεως του Γρίβα και ο μεν Λύτρας στάλθηκε στην εξορία αμέσως, οι φοιτητές αφού πέρασαν από την Μπουμπουλίνας, απεστάλησαν στην Κύπρο. Μερικοί εξ αυτών προσεγγίσθηκαν από τον Ιωαννίδη, αρχηγό της Ε.Σ.Α. τότε, στους οποίους, όπως αργότερα έμαθα, ο Ιωαννίδης είπε «Γιατί το κάνετε αυτό;» Και αυτοί με βάση την εντολή του Γρίβα ως κάλυμμα όφειλαν να πουν ότι «Δεν το κάνουμε για τη δικτατορία αλλά για την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Δεν μπορούμε κάτω να εκδηλωθούμε και το φτιάχνουμε εδώ, για να πάμε κάτω να το εκδηλώσουμε.» Και ο Ιωαννίδης τους είπε «Μα για αυτό είμαι και εγώ …» Και εκεί τι έγινε; Το σχίσμα ε; Μερικοί εξ αυτών νεαροί την ηλικία, είπανε υποθέτω εγώ στην σκέψη τους ότι «Εδώ έχουμε έναν πατριώτη. Τι πάμε να πολεμήσουμε;» Οι ίδιοι οπαδοί του Γρίβα όντως, δεν είχαν καλή άποψη για τον Μακάριο κάτω. Είχαν όμως έναν μεγάλο πόθο για την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Σταθήκανε λοιπόν σε αυτό. Όταν κατέβηκαν κάτω, διωγμένοι από τον ελλαδικό χώρο και βρήκαν τον Γρίβα που αργότερα κατεβαίνει, τάχτηκαν στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ του Γρίβα.

Κ. Αλλά ήταν ήδη άνθρωποι του Ιωαννίδη;

Γ. Αλλά είχαν συμπάθεια προς τον Ιωαννίδη.

Κ. Συμπάθεια;

 Γ. Δεν ήταν άνθρωποι του Ιωαννίδη, είχαν συμπάθεια στον Ιωαννίδη, δεν τον θεωρούσαν αντίπαλο. Και αυτό δεν το είχε ξεκαθαρίσει ο Γρίβας, είτε διότι δεν το αντελήφθη παρά το γεγονός ότι του το είχα θέσει υπ’ όψιν κατ’ επανάληψη, είτε διότι δεν ήθελε να τους εξαιρέσει, εξηγείται άλλωστε το φαινόμενο.

Κ. Επανερχόμαστε λοιπόν με τα σφάλματα και κλείνει το θέμα του Λύτρα, με τα σφάλματα αυτά και τις παραλήψεις του Λύτρα …

Γ. Προχωράμε τώρα στον ρυθμό μας.

Κ. … ξηλώνεται η οργάνωση Γρίβα. Πάμε στον Δροσογιάνη.

Γ. Ξηλώνεται … Ο Δροσογιάννης ήρθε σε επαφή με τον Γρίβα, δεν ξέρω αν με την πρόσκληση του Γρίβα ή με την επιθυμία του ιδίου, όπως ήρθαν και αρκετοί άλλοι.

Κ. Ποιοι δηλαδή;

Γ. Δεν ξέρω ποιοι, δεν θέλησαν να αποκαλύψουν το όνομα τους. Δεν έρχομαι εγώ εδώ πέρα να πω ένας, δύο, τρεις, τέσσερις, πέντε, διότι δεν βρίσκω λογική σε αυτού του είδους την αποκάλυψη. Διότι δεν είδα να υπάρχει το θάρρος της επιβεβαιώσεως εκ μέρος των ιδίων.

Κ. Το γνωρίζετε και δεν μου το λέτε στρατηγέ;

Γ. Διότι τους είδα αργότερα φοβισμένους, διότι ήδη τους έχω αποβάλει από μέσα μου και δεν θέλω να αναφερθώ στα ονόματα τους.

Κ. Αρνείστε να αναφέρετε τα ονόματα ανθρώπων οι οποίοι είχαν συμπράξει σε αντιστασιακή οργάνωση του Γρίβα στην Ελλάδα;

Γ. Ναι διότι έκτοτε μου προκάλεσαν και εξακολουθούν να μου προκαλούν εμετό.

Κ. Ο Δροσογιάννης ήταν στους Ελεύθερους Έλληνες, ήταν και στην οργάνωση αυτή;

Γ. Όχι, δεν ξέρω αν μπήκε στην οργάνωση Γρίβα. Αυτός το αρνήθηκε ότι μπήκε στην οργάνωση Γρίβα αργότερα, εγώ λεω ότι ήρθε σε επαφή με τον Γρίβα.

Κ. Κατάλαβα …

Γ. Εμένα με πιάσανε …

Κ. Δεν τελειώσαμε με τον Δροσογιάννη στρατηγέ. Υπάρχει μία πικρία μέσα σας, αυτό αντιλαμβάνομαι.

Γ. Είναι δεδομένη.

Κ. Με αυτόν τον στρατηγό, ο οποίος …

Γ. Και είναι δεδομένη.

Κ. Ο Δροσογιάννης είναι στρατηγός σήμερα;

Γ. Ναι, είναι στρατηγός. Βάση με τις τελευτές εγγ… που εξεδόθη από την παρούσα κυβέρνηση, είναι στρατηγός.

Κ. Που οφείλεται η πικρία σας αυτή με τον συνάδερφο σας αυτόν;

Γ. Στο γεγονός ότι … Εγώ συνεργάστηκα στο επίπεδο των Ελευθέρων Ελλήνων στενά με τον Δροσογιάννη. Στο γεγονός ότι κατά το διάσημα της συνεργασίας μας δεν μου απεκάλυψε την πρόθεση του να συνεργαστεί και με το Π.Α.Κ.. Δεδομένου ότι άρχισε να ανδρώνεται, άρα εγένετο αισθητή και η ύπαρξη του Π.Α.Κ. στο εξωτερικό, σε εμάς εδώ και ότι στις συζητήσεις μας θέταμε και θέμα Π.Α.Κ., συζητούσαμε και περίπτωση Π.Α.Κ.. Αλλά εγώ είχα πάρει συγκεκριμένη θέση, είχα προσεγγισθεί από το Ρήγα Φεραίο. Αυτά τα παιδιά, τα οποία πρόκειται για νεαρά παιδιά, τα οποία μου άφησαν μία καλή έως και συγκινητική εντύπωση, δεν ήταν τοποθετημένα στο δρόμο της ευθέως και καθαράς και βιώσιμης αντιστάσεως κατά της χούντας. Αλλά προ της τοποθετήσεως τους, στην περίπτωση αυτή, έθεταν θέμα συνεργασίας με την νεολαία της Τουρκίας για αντίσταση στον τουρκικό χώρο κατά του στρατιωτικού κατεστημένου και γενικότερα για την επιθετική επιστροφή της αριστεράς στην Ελλάδα και την επικράτηση της.

Κ. Θέματα με τα οποία διαφωνούσατε εσείς.

Γ. Και τους είπα ότι «Παιδιά έχετε … κάνετε συζήτηση με Έλληνα στρατηγό, ο οποίος έχει αυτήν την δράση, ως εκ της επαγγελματικής του πορείας.» …

Κ. Κατάλαβα.

Γ. … «Είναι δυνατόν να συμφωνήσει με τις απόψεις σας; Σας συμπαθώ, σας εκτιμώ, σε ότι νομίζετε ότι μπορώ να σας βοηθήσω από πλευράς συμβουλών.» Με πλησίασε το Π.Α.Κ., το οποίο μάλιστα μου …

Κ. Ονόματα θυμάστε;

Γ. … έκανε την πρόταση εάν επιθυμώ να αναλάβω το στρατιωτικό μέρος του εσωτερικού της Ελλάδος, «Σαφώς όχι …» και δήλωσα ότι «Είμαι στους Ελεύθερους Έλληνες, δεν μπορώ να παίζω τέτοια παιχνίδια.»

Κ. Ποιος από το Π.Α.Κ. και ποιος από τον Ρήγα Φεραίο στρατηγέ;

Γ. Από τον Ρήγα Φεραίο δεν θυμάμαι όνομα, ήταν μια ομάδα της Κορίνθου από φοιτητές, δεν θυμάμαι όνομα. Εδώ ήταν ο Βαγγέλης ο Παπαδημητρίου με κάποια στελέχη της παρατάξεως του Π.Α.Κ. τότε καιλοιπά.

Κ. Εν προκειμένω ο Δροσογιάννης που γνώριζε για το Π.Α.Κ. …;

Γ. Εν προκειμένω ο Δροσογιάννης μου ανακοίνωσε μια ημέρα ότι μία έκθεση την οποία συντάξαμε για την υφιστάμενη στο εσωτερικό κατάσταση, την μεταβίβασε στον Ανδρέα τον Παπανδρέου, ο οποίος είχε κατέβει στην Ρώμη τις ημέρες εκείνες μέσω ενός δικού μας ανθρώπου ο οποίος ήτανε ενταγμένος στους Ελεύθερους Έλληνες και εκείθεν υπήρξε η (..).

Κ. Πως ξεκίνησαν οι συλλήψεις στρατηγέ;

Γ. Του είπα «Πως είναι δυνατόν να γίνεται αυτό το πράγμα χωρίς την συγκατάθεση και των υπόλοιπων συνεργασθέντων στην συγκρότηση της εκθέσεως;» Προ της συλλήψεως μου, με αιτία την συμμετοχή μου στους Ελεύθερους Έλληνες, ο Γρίβας επεδίωξε μια δευτέρα συνάντηση η οποία και έγινε. Έγινε στο Λουτράκι με την ευκαιρία μιας άδειας που πήρε για να αναρρώσει από μια εγχείρηση προστάτη την οποία είχε κάνει. Του επέτρεπε η χούντα, εκεί λοιπόν κάτω από αυστηρά μέτρα ασφαλείας συναντήθηκα με τον Γρίβα.

Κ. Με τον Γρίβα. Πότε συναντηθήκατε;

Γ. Συναντήθηκα στις αρχές του καλοκαιριού του ’69.

Κ. Δεύτερη συνάντηση με τον Γρίβα λοιπόν.

Γ. Ο Γρίβας μου είπε ότι «Είχες δίκιο στην άποψη ότι δεν μπορεί να γίνει στο εσωτερικό της Ελλάδος, ίσως και δεν πρέπει. Έχω παροτρύνσεις από ορισμένους και την συγκατάθεση να προπαρασκευάσουμε κατάσταση στην Κύπρο, η οποία θα εξασφαλίσει την εν εξορία συγκρότηση ελληνικής κυβερνήσεως. Εάν τα πράγματα ευνοήσουν και με την παρουσία του βασιλέως εκεί, ενεργώντας στο πολιτικό διπλωματικό επίπεδο, θα επιδιώξουμε την ανατροπή της χούντας στον ελλαδικό χώρο.»

Κ. Από ποιους είχε παρότρυνση;

Γ. Μου ανέφερε το όνομα του συχωρεμένου του Μαύρου …

Κ. Γεώργιος Μαύρος, ένας.

Γ. Γεώργιος Μαύρος, ένας και κάποια δευτερεύοντα ονόματα δεν τα θυμάμαι, πραγματικά δεν τα θυμάμαι.

Οι καταγραφές μου έχουν πιαστεί, μου τα πήραν από τον φάκελο τον οποίον βρήκανε στην Κόρινθο, όταν με συνέλαβε η Ε.Σ.Α., οι καταγραφές μου αυτές, τις οποίες δεν βρήκα μετά. Μου είπε ότι «Συμφωνεί ο εξωτερικός ελλαδικός παράγων …», αυτοί οι έξω …

Κ. Ποιοι δηλαδή;

Γ. Υποθέτω ότι πρέπει να ήτανε και ο Καραμανλής, υποθέτω, το τονίζω. Μου ανέφερε και το όνομα του Ανδρέα Παπανδρέου, ότι θα συμφωνούσε σε μια τέτοια προσπάθεια, μου είπε ότι «Εγένετο προσέγγιση του Μακαρίου, ο οποίος δεν τάχτηκε αντίθετος έναντι της προσπάθειας αυτής …» και μου έκλεισε το θέμα με την αντίληψη ότι μια επιτυχία σε αυτόν τον παράγοντα, σε αυτή την προσπάθεια, θα δημιουργούσε ευνοϊκές καταστάσεις για την επιδίωξη της ενώσεως της Κύπρου με την Ελλάδα αργότερα, μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας εδώ.

Κ. Στρατηγέ υπάρχει μια αντίφαση στην εκτίμηση του Γρίβα για το εάν ο Μακάριος θα ανεχότανε την ύπαρξη οργάνωσης αντιδικτατορικής στην Κύπρο και μέσω αυτής της οργάνωσης θα επιτυγχάνετο η πτώση της δικτατορίας στην Ελλάδα και ίσως και η ένωση στην συνέχεια. Πως το βλέπετε εσείς αυτό;

Γ. Θα σας πω. Φαίνεται ότι δεν έγινε σπουδή στην προσωπικότητα του Μακαρίου. Εάν γίνει διείσδυση στην πολιτική και την τακτική του, εάν γίνει ανάλυση ορισμένων θέσεων, τις οποίες έπαιρνε κατά καιρούς ο Μακάριος, θα βλέπατε ότι είχε πάντοτε μια διπλοπροσωπεία η οποία άφηνε της πόρτες ένθεν ή εκείθεν, ώστε να μπορέσει να τις εκμεταλλευτεί με την επικρατούσα αργότερα πλευρά. Περίπτωση την οποία έκανε, απεκάλυψε με την επιστολή του στον Γκιζίκη. Περίπτωση η οποία απεκαλύφθη εμένα με την στάση του έναντι του Γρίβα.

Κ. Ένα – ένα πρέπει να τα εξηγείτε στρατηγέ. Πως αποκαλύφθηκε μέσω της επιστολής η πρόθεση αυτή του Μακαρίου;

Γ. Διότι ο Μακάριος πολλές φορές εξεφράσθη υπέρ της χούντας, δεν εξετάζω καλυπτόμενους ή μη, ή εφαρμόζοντας τη δική του πολιτική διπλωματία για την εξασφάλιση των ισορροπιών στον μικρό χώρο, στον οποίο και κυβερνούσε. Δεν το εξετάζω αυτό. Εξετάζω την συνέπεια ενός αρχηγού ενός μικρού κρατιδίου, η οποία υπήρξε κατ’ εξοχήν θολή. Διότι συνέτρεχε τους αντιστασιακούς δεδομένου ότι και η περίθαλψη του Παναγούλη κάτω εγένετο με τη δική του γνώση και ανοχή. Και τη συγκατάθεση προς Γεωρκάνζη, δεν ξέρω εάν τη γνωρίζετε. Δεδομένου ότι η κάθοδος αντιστασιακών, κυρίως του Π.Α.Κ., οι οποίοι έρχονται σε επαφή με το εκεί Α.Κ.Ε.Λ. και το κόμμα του Μιχαϊλήδη ήταν σε γνώση του. Και δεδομένου ότι έπαιρνε εκάστοτε και ανάλογα με τις διασταυρωμένες καταστάσεις, φιλοδικτατορικές τάσεις, έτσι ώστε να σκορπίζει την σύγχυση. Ο Γρίβας όμως, διότι αναφερθήκατε στο όνομα, δεν είχε ποτέ ισχυρές αρνητικές απόψεις εναντίον του Μακαρίου. Να σημειωθεί ότι ήταν ο άνθρωπος με τον οποίο συνεργάστηκε κατά την Ε.Ο.Κ.Α. Α΄, ότι κατά την περίοδο εκείνη, είτε το θέλουμε είτε όχι, οφείλουμε να δεχτούμε ότι αναπτύχθηκαν αισθήματα συμπάθειας μεταξύ των δύο αυτών προσωπικοτήτων. Ανεξάρτητα με τις αντιθέσεις του στους στρατηγικούς χειρισμούς στο θέμα της Κύπρου. Ότι δεν υπέβλεψε ποτέ την θέση του, διότι ποτέ ο Γρίβας δεν εξεδήλωσε επιθυμία να παίξει ρόλο στα πολιτικά πράγματα της Κύπρου και το είχε δηλώσει κατ’ επανάληψη και το τήρησε μέχρι το τέλος της ζωής του. Και το ότι τον βεβαιώσαν, όπως αυτός βεβαίωσε εμένα, άνθρωποι του εξωτερικού ότι ο Μακάριος είναι μαζί τους. Και ως εκ τούτου η συνδρομή του Γρίβα σε αυτήν την αντιδικτατορική προσπάθεια στον κυπριακό χώρο θα έβρισκε αργό έστω κεκαλυμμένα τον Μακάριο. Υπό τις προϋποθέσεις αυτές, είπα «Ναι.»

Κ. Στην πρόταση του Γρίβα …

Γ. Στην πρόταση του Γρίβα, στο ότι «Να με θεωρείτε δίπλα.»

Κ. Το ’69 …

Γ. Λέω «Είμαι μόνος;» Το ’69 στις αρχές του καλοκαιριού, «Και πολλοί άλλοι Έλληνες στρατιωτικοί.»

Κ. Σας είπε ο Γρίβας.

Γ. Και χωρίς να μου πει ονόματα. Ο Γρίβας είχε αυτήν την τακτική, την οποία εφάρμοζε και εγώ την δικαιολογώ βεβαίως. Εμένα με συνέλαβαν από τον Αύγουστο του 1969 με την κατηγορία συμμετοχής στους Ελεύθερους Έλληνες.

Κ. Πόσο καιρό μείνατε φυλακή και εξορία;

Γ. Οδηγήθηκα απευθείας στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α. και μου ανοίξανε την κατάσταση, μια επετηρίδα ήτανε, που είχε απάνω σημειωμένους … τώρα ποίος την έκανε αυτή την απροσεξία δεν μπορώ να ξέρω, εγώ την χαρακτήρισα επιπολαιότητα. Το θέμα είναι ότι εγώ χωρίς να έχω προϊδεασμό, βρέθηκα ξαφνικά στην φυλακή και μάλιστα στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α., υπό τις καταστάσεις αυτές τις γνωστές, χωρίς να με έχει ενημερώσει κανείς και ότι έπρεπε να πάρω μία θέση. Εκείνο το οποίο αποφάσισα χωρίς δισταγμό, είναι να πω «Δεν ξέρω τίποτα από αυτά που μου λέτε, δεν σας καλώ να με πιστέψετε διότι και εγώ στην θέση σας δεν θα πίστευα εσάς αν ήσασταν στην θέση μου. Ως εκ τούτου εσείς νομίζετε ότι γνωρίζω, βάλτε μπροστά τα μηχανάκια σας και αν μου βγάλετε κουβέντα να μου τρυπήσετε την μύτη. Φροντίστε μόνο να μην ζήσω. Διότι έτσι και ζήσω και σας πετύχω μπροστά μου δεν πρόκειται να μείνει τίποτα από εσάς.» Αυτό λοιπόν επέδρασε άμεσα διότι εγώ δεν βασανίστηκα, αλλά αμέσως μου είπανε ότι «Λυπόμαστε, γιατί αξιωματικός με την δική σας ιστορία παίρνει τις θέσεις αυτές. Λυπούμαστε πολύ που θα ταλαιπωρηθείτε.»

Κ. Ποιος σας το είπε αυτό;

Γ. Ο Θεοφιλογιαννάκος. «Λυπούμαστε πολύ κύριε ταγματάρχα, θα ταλαιπωρηθείτε.» Λέω, «Κάντε ότι θέλετε.» Εντωμεταξύ εγώ βρέθηκα σε μία κατάσταση πλήρους εξουθενώσεως. Ούτε γάλα για τα παιδιά μου.

Κ. Οικονομικής εννοείτε.

Γ. Οικονομικής. Και ηθικής εξουθενώσεως.

Κ. Γιατί ηθικής;

Γ. Ηθικής εξουθενώσεως ως εκ της στάσεως της κοινωνίας απέναντι μου, του Έλληνα απέναντι μου, ως εκ της απομονώσεως από την οποία πέρασα και που δεν είναι φαινόμενο δικό μου μόνο, μπορεί να το καταμαρτυρήσουν οι πάντες. Άλλο εάν αργότερα οι ίδιοι αυτοί χειροκρότησαν στην μεταπολίτευση, θεωρώντας ότι απελευθερώθει ο τόπος τους από την δικτατορία …

Κ. Στρατηγέ να τελειώνουμε με αυτό το θέμα. Κατ’ επανάληψη έχετε αναφερθεί στο λαϊκό στοιχείο και στις αδυναμίες που έχει παρουσιάσει …

Γ. Επίδραση στον πληθυσμό.

Κ…και στην περίοδο του…, της αντίστασης κατά των Γερμανών και στη συνέχεια στον..

Γ. Επίδραση του πληθυσμού.

Κ. Αυτό σημαίνει ότι έχετε υπερβολικές απαιτήσεις από τον …, από τον κόσμο. Ας το σταματήσουμε σε

αυτό και συνεχίστε μετά …

Γ. Αλλά να μην το χαρακτηρίσουμε υπερβολικές. Απαίτηση, ναι.

Κ. Συνεχίστε με την …

Γ. Όταν εγώ σαν στρατιώτης τίθεμαι επικεφαλής των ανθρώπων αυτών με βάση τους υφιστάμενους θεσμούς να τον οδηγήσω στα πεδία της μάχης, οφείλω να είμαι ειλικρινής για την ποιότητα της αμύνης ή της επιθέσεως που θα παραδώσουν σε αυτήν την ίδια την πατρίδα. Επανερχόμεθα. Που;

Κ. Ένα χρόνο στην εξορία ένα χρόνο στην Δροσιά …

Γ. Στην απομόνωση, δύο χρόνια στην εξορία. Και εκεί …

Κ. Που;

Γ. Εξορία;

Κ. Την εξορία που την κάνατε;

Γ. Στη Σαμοθράκη τον έναν χρόνο …

Κ. Με ποιον;

Γ. Με τον Περίδη, με τον Ζερβογιάννη, με τον Μπουλούκο, με τον Βασιλικόπουλο, με τον Μπάγια και πολλούς άλλους. Στον Άγιο Νικόλαο επίσης με τον Κατσικόπουλο τον Τάκη τον συχωρεμένο, με τον Μπουλούκο και εκεί, με τον Σπύρο τον Μουστακλή, όπως και πάνω στην Σαμοθράκη με τον Σπύρο τον Μουστακλή … Μου διαφεύγουν τώρα οι …

Κ. Εντάξει αυτά βρίσκονται και αλλού, υπάρχουν καταχωρημένα αυτά τα στοιχεία. Εντωμεταξύ ο Γρίβας έχει κατεβεί στην Κύπρο με την έγκριση και την συνεργασία της εδώ δικτατορίας;

Γ. Όχι.

Κ. Όχι. Πως κατέβηκε, πότε και πότε κατεβήκατε και εσείς;

Γ. Ποτέ και απορώ πως το διατυπώσατε αυτό, ‘Με την έγκριση και την συνεργασία’ !

Κ. Γιατί είχαμε πει νωρίτερα με τους φοιτητές …

Γ. Ναι;

Κ. Ότι οι φοιτητές που ήταν στην ομάδα την αντιστασιακή …

Γ. Δεν είχαν πει όμως τίποτα στον Γρίβα.

Κ Ξεκαθαρίστε αυτό το στοιχείο στρατηγέ, όπως ξεκαθαρίσατε όπως ξεκαθαρίσατε πάρα πολλά στοιχεία μέχρι τώρα σε αυτήν την κατάθεση ψυχής. Που σχετίζονται με πρόσωπα ιστορικά του τόπου μας, που έχουν διαδραματίσει ρόλο πολύ σημαντικό και στα οποία πρόσωπα έχει πέσει πολύ λάσπη. Ξεκαθαρίστε την κάθοδο του Γρίβα και την δική σας στην Κύπρο και το ρόλο που παίξατε εκεί πέρα.

Γ. Είπαμε τι συνεζητήθει στη συνάντηση με τον Γρίβα, στην συνάντηση στο Λουτράκι. Ο Γρίβας μου είπε «Να έχεις μία ετοιμότητα παιδί μου, εφ’ όσον δέχεσαι, θα έχεις παρέα και άλλους συναδέλφους για να αποδυθούμε όλοι μαζί σε αυτήν την προσπάθεια.» Με άφησε σαφώς να καταλάβω ότι το αντίπαλο στρατόπεδο δεν είναι ο Μακάριος. Δεν εξεφράσθη καν κατά Μακαρίου. Δεν διατύπωσε ούτε έναν ενδοιασμό όταν τον ρώτησα «Και ο Μακάριος;», «Δεν θα έχουμε αντιδράσεις.» είπε ο Γρίβας, «Και θα έχουμε την, λόγω της θέσεως του, συγκεκαλυμμένη συμπαράσταση η οποία θα είναι ουσιαστική. Δεν θα προχωρήσω σε (…) …» …

Κ. Συνεχίστε στρατηγέ.

Γ. «… ούτε σκοπεύω.» Είναι η πρώτη φορά που σας τα έχω πει.

Κ. Είναι η πρώτη φορά που τα αποκαλύπτετε. Αλλά θα μου δώσετε και το γραπτό σας, εάν σκοπεύετε να μην το δημοσιεύσετε. Και εγώ θα δεσμευτώ να κάνω …

Γ. Δεν θα σας το δώσω.

Κ. … θα δεσμευτώ να κάνω χρήση που εσείς θα μου καθορίσετε.

Γ. Το έχω για τα παιδιά μου.

Κ. Σεβαστό.

Γ. Όταν αυτά κρίνουνε, μετά τον θάνατο μου, εάν θα πρέπει και πότε.

Κ. Συνεχίζουμε.

Γ. Λοιπόν, μου έκανε μια τοποθέτηση με μια περιγραφή με την οποία εγώ κατά την λογική μου, δεν μπορούσα να διαφωνήσω διότι ήταν περιεκτική των εξής στοιχείων, των βασικών στοιχείων. Το ένα, ότι θα μπορούσε πλέον να πάρει σάρκα και οστά μια αντιστασιακή δράση, η οποία θα ξεκινούσε από χώρο που ελευθέρα μπορούσε να σχεδιάσει … Σταθερούς αμετακίνητους, πολύ ελκυστικούς λόγους. Ο ένας ήταν ότι θα μπορούσε να οργανωθεί αντιστασιακή κατάσταση, είτε για δράση και στο εσωτερικό ακόμη της Ελλάδος, σε έναν ελεύθερο τόπο στον οποίο μπορούσε κανείς ανεμπόδιστα να εκτιμήσει, να σχεδιάσει, να υλοποιήσει. Ο δεύτερος ήτανε, διότι εγώ σαν πρόσωπο, σαν άτομο, ήθελα να αναπνεύσω λίγο ελεύθερο αέρα, είχε πλέον η κατάσταση φτάσει στο απροχώρητο. Δεν μπορούσα να ανασάνω.

Κ. Για αυτούς τους δύο λόγους συμφωνήσατε να κατεβείτε Κύπρο;

Γ. Και είπα ναι. Άλλωστε προϋπήρχε η διάθεση της αντιστάσεως έναντι της δικτατορίας.

Κ. Η αποστολή επομένως αυτής της οργάνωσης, της ονομαζόμενης Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ …

Γ. Η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ …, δεν είχε τεθεί τέτοιο θέμα, ονομασίας και τέτοια πράγματα. Απόδειξης του δεύτερου που είπα, ότι ήθελα να ανασάνω, είναι το γεγονός ότι όταν κατέβηκα στον Γρίβα και …, στην Κύπρο και μου είπε ο Γρίβας «Δώσε μας ένα ψευδώνυμο» δήλωσα αμέσως το ψευδώνυμο ‘Ελεύθερος’, αισθανόμενος ότι είμαι πλέον ελεύθερος. Εκεί είναι που εξαπατήθηκα.

Κ. Γιατί;

Γ. Διότι ήμουνα το πρόσωπο στο οποίο είχαν προσαρμόσει την πολεμική του, η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, το περί Μακαριακό κατεστημένο και η χούντα της Κύπρου δια της εθνικής φρουράς. Εκεί ήμουνα παραήμουνα, εκεί ήτανε που μπήκα μέσα στα κρησφύγετα, επί δύο χρόνια και δύο μήνες χωρίς να δει το πετσί μου φως ήλιου και χωρίς να έχω την ελεύθερη επικοινωνία. Εκεί να δείτε φυλακή.

Κ. Δεν το κατάλαβα, θέλω να μου το ερμηνεύσετε. Δεν το κατάλαβα αυτό που μου είπατε.

Γ. Λοιπόν …

Κ. Πότε κατεβήκατε;

Γ. Να συνεχίσουμε την αυτή. Είπα λοιπόν το ναι. Συνελήφθην εν τω μεταξύ και βρισκόμουνα στο χώρο της εξορίας όταν ήρθε απεσταλμένος του Γρίβα, γνωστός εκ των προτέρων. Ο οποίος μου είπε ότι «Ο Γρίβας σε ζητάει να κατέβεις κάτω. Μας έδωσε την εντολή να διοργανώσουμε την διαφυγή σου.»

Κ. Ποιος και πότε;

Γ. Ήτανε ο Κοσμάς, ο οποίος πέθανε προ ημερών, προ ημερών …

Κ. Κύπριος;

Γ. Όχι, ελλαδίτης. Αλλά ήταν συνεργάτης του Γρίβα από τα χρόνια της κατοχής και λοιπά. Μαστροκόλιας. Μαστροκόλιας Κοσμάς.

Κ. Σας βρήκε που και πότε;

Γ. Με βρήκε στον Άγιο Νικόλαο.

Κ. Εξορία;

Γ. Εκεί που εγώ έμαθα ότι ο Γρίβας κατέβηκε κάτω.

Κ. Πότε;

Γ. Κατέβηκε τον Αύγουστο του 1971. Εκεί που εγώ άρχισα να παρακολουθώ τα πράγματα, το πώς εξελίσσονται όσο εγώ βρισκόμουνα εξορία και όσο ο Γρίβας ήτανε κάτω. Εκεί ήταν που ξεκίνησαν στις σκέψεις μου οι πρώτες ανησυχίες, διότι όταν ο Γρίβας διέφυγε της Ελλάδος, διέφυγε, διέφυγε της Ελλάδος. Γνωρίζω δε από αφηγήματα του ιδίου και λεπτομέρειες από την δραματική απόδραση του.

Κ. Δηλαδή;

Γ. Διότι ήτανε κατ’ οίκον περιορισμένος, πως διέφυγε από τις πίσω πόρτες και με ποια τεχνάσματα από την παρατήρηση των αστυφυλάκων. Πως τον παρέλαβαν στο … έτσι απέναντι από την Ύδρα ποιο είναι; Το Πόρτο Χέλι;

Κ. Απέναντι από τις Σπέτσες είναι το Πόρτο Χέλι.

Γ. Από το Πόρτο Χέλι. Πως τον άφησαν για ανεφοδιασμό, γιατί με ένα μικρό καΐκι έφυγε και αυτός, σε ένα ξερονήσι έξω από την Χάλκη της Ρόδου, επί μιάμιση ολόκληρη μέρα μέσα στον καυτό ήλιο του Αυγούστου, σε ξερονήσι γεμάτο φίδια. Που απορούσε πως δεν … Επέζησε τελικώς. Πως βγήκε στην περιοχή των εθνικών βάσεων και πως μεταφέρθηκε στο εκ των προτέρων προπαρασκευασμένο κρησφύγετο του εκεί. Επανέρχομαι όμως στα εδώ. Μου έκανε εντύπωση στην εξορία, μετά την κάθοδο του Γρίβα, ότι ο Μακάριος δεν πήρε μια ουδέτερη θέση. Αλλά εκδηλώθηκε σαφώς αντιγριβικά, με δηλώσεις τις οποίες έκανε τότε βρισκόμενος στην Αθήνα. Υπέθεσα όμως και καθησύχαζα τον ίδιο τον εαυτό μου ότι ο Μακάριος έκανε αυτές τις δηλώσεις για να μην αντιληφθεί κανείς τους σχεδιασμούς. Μεγάλη όμως εντύπωση μου έκανε το γεγονός ότι ο Γρίβας απεκρίθη και ότι είδη είχε εξαγγείλει την οργάνωση της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄. Το δε ‘Ε.Ο.Κ.Α.’ ήταν αποκαλυπτικό διαθέσεων, οι οποίες άλλωστε θύμιζαν προγενέστερες καταστάσεις. Πάλι καθησύχαζα μήπως και με αυτό ήθελε να προκαταλάβει τα πράγματα ώστε μια ευμενής εξέλιξη στην περίπτωση της πτώσεως της χούντας, δέσμευε αυτούς που θα έρχονταν στην εξουσία, να ενισχύσουν τον φιλοενωτικό αγώνα της Κύπρου. Άλλωστε ο Γρίβας με το θέμα της ενώσεως είχε μια ψύχωση απόλυτα δικαιολογημένη, λόγω της δράσεως, της καταγωγής του, της εν γένει ιστορίας του. Έλαβα λοιπόν την ενημερότητα, θα πρέπει να είμαι έτοιμος. Ήτανε οι παραμονές των Χριστουγέννων του 1971, οπότε με την έλευση του νέου έτους απελύθησαν οι πάντες από την εξορία και μείνανε κάποιοι αριστεροί στα ξερονήσια και λοιπά. Και έτσι απελύθην και εγώ. Πήγα στο σπίτι μου στην Κόρινθο, στην οποία αντιλήφθηκα ότι ήμουνα υπό τον απόλυτο έλεγχο του εκεί στρατιωτικού παράγοντα. Κλήθηκα αμέσως από τον στρατιωτικό διοικητή, ο οποίος ανεπιφύλακτα μου διατύπωσε ότι «Θα είσαι υπό παρακολούθηση. Ότι επιθυμούμε να μην εκδηλωθείς εναντίον της χούντας. Ότι θα υποστείς κυρώσεις, δυσμενέστερες …» και το δυστύχημα είναι ότι ο στρατιωτικός διοικητής τότε, ήτανε πρώην συμπολεμιστής στην ίδια μονάδα κατά τον εμφύλιο.

Κ. Ποιος δηλαδή;

Γ. Ο συγχωρεμένος ο Συρήγος, πέθανε τώρα.

Κ. Συρήγος, το μικρό του όνομα;

Γ. Ελευθέριος. Αλήθεια, για να σας δώσω να καταλάβετε και αν θέλετε το μεταφέρετε αυτό, να κάνω μια αναδρομή πάλι. Τι συνέβαινε μέσα σε αυτό το σώμα των Ελλήνων στρατιωτικών, την άτυχη εκείνη περίοδο;

Κ. Ποια περίοδο;

Γ. Της δικτατορίας.

Κ. Της δικτατορίας. Τι συνέβαινε στρατηγέ;

Γ. Εγώ όταν συνελήφθην στην Κόρινθο, έζησα την εξής κατάσταση. Μου ετέθησαν κάποια ερωτήματα, είπα «Δεν γνωρίζω κύριοι.» Μου είπαν, «Άστα αυτά.» Από έναν ταγματάρχη της χωροφυλακής, της ασφάλειας εκεί.

Κ. Για ποια σύλληψη μιλάτε;

Γ. Μετά το συμβάν του κινηματογράφου.

Κ. Μάλιστα.

Γ. Εκεί λοιπόν άκουσα να λέει στον ταγματάρχη ένας χωροφύλακας ότι «Έχω ακούσει για αυτόν τον άνθρωπο κύριε ταγματάρχα, ότι υπήρξε πολεμιστής. Να μην τον βάλουμε στο κελί, να του βάλουμε ένα κρεβάτι εδώ να κοιμηθεί …» και απαντάει ο ταγματάρχης «Άστο το παλιοτόμαρο μέσα.» Τον οποίο εγώ δεν επεδίωξα να ξαναδώ μετά, ούτε τον ενόχλησα. Δεν το θεώρησα αντρίκειο.

Κ. Ταγματάρχης της χωροφυλακής.

Γ. Της χωροφυλακής. Δεν θυμάμαι το όνομα του, κάπου εκεί στο Τολό ζει τώρα. Την επόμενη με πήγαν στο τμήμα μεταγωγών της Τριπόλεως για να παρουσιασθώ στον διοικητή της μεραρχίας, ο οποίος ασκούσε και τη δίωξη κατά νόμο, με την παρουσία του εισαγγελέα. Ρώτησα λοιπόν «Ποιος είναι ο διοικητής της μεραρχίας;» και μου λένε άνθρωπο με τον οποίο συνυπηρέτησα στην ίδια μοίρα καταδρομών την περίοδο του πόλεμου.

Κ. Του εμφυλίου;

Γ. Του εσωτερικού πολέμου. Εκεί λοιπόν πήρα μια ανάσα, «Αϊ στο διάολο…» είπα, «…δεν είναι δυνατόν.» Πήγα την επόμενη. Εκεί παρουσιάσθηκε και ο κουνιάδος μου, ο αδερφός της γυναίκας μου, ως ο διευθυντής και επιχειρηματίας του κινηματογράφου, με τον μηχανικό του κινηματογράφου. Είχε λοιπόν τρεις φακέλους με απαντήσεις στα ερωτήματα που έκανε η Κόρινθος, η χωροφυλακή της Κορίνθου σε αυτούς και τον φάκελο τον δικό μου, ο οποίος μου έκανε εντύπωση ήτανε ογκώδης. Και λέει αυτός ο αθεόφοβος …

Κ. Ο στρατιωτικός.

Γ. Ο συνάδερφος, ο συμπολεμιστής, με διαφορά βεβαίως βαθμού και τάξεως. Απευθυνόμενος στον κουνιάδο μου και στον μηχανικό του κινηματογράφου, ότι «Βλέπω από τους φακέλους σας εσείς είστε πεντακάθαροι. Πως μπλέξατε με αυτόν τον κομμουνιστή;» Είπε ο διοικητής της μεραρχίας για μένα που συνυπηρέτησα επί μήνες μακρούς στα πεδία των μαχών κατά τον εμφύλιο. Και κατέρρευσα. Αναγκάστηκα μάλιστα να πω «Δεν ντρέπεσαι ρε;»

Κ. Πως το εξηγείτε;

Γ. «Είσαι εσύ μέραρχος και βγαίνουνε από το στόμα σου, για συμπολεμιστή, αυτού του είδους τα λόγια; Με κατέταξες στους κομμουνιστές; Ενώ γνωρίζεις την ιστορία μου γιατί την έζησες όπως εγώ έζησα τη δική σου;». Και ο παριστάμενος εισαγγελέας είπε «Κύριε μέραρχε και μόνο με το ‘Δεν ντρέπεσαι’, το ‘Δε ντρέπεσαι’ συνιστά κατηγορία την οποία παρακαλώ πολύ να με αφήσετε να αρθρώσω …» και γυρίζω και λεω στον εισαγγελέα, «Εσύ σταμάτα αμέσως, διότι εάν στη θέση του μεράρχου ήταν ο Ζαχαρέας τα ίδια θα έλεγες.». Και με αρπάξανε αμέσως και με πήγανε στις φυλακές. Εκεί που μου είπαν «Καλώς τον σύντροφο.» Όταν εγώ απελύθην ο μέραρχος είχε αποστρατευτεί ήδη από την δικτατορία. Και όταν η κατάσταση άλλαξε, ήρθε η μεταπολίτευση, ο συγκεκριμένος μέραρχος έκανε τα χαρτάκια του ως διωχθείς από τη χούντα, απεκατεστάθη, πήρε το βαθμό του  αντιστράτηγου και παρουσιάστηκε ημέρα τινά, ενώπιον μου ως διοικητής της μεραρχίας ειδικών δυνάμεων, που υποδεχόμουνα τους παλιούς πολεμιστές στο μνημόσυνο των καταδρομέων στη Βουλιαγμένη.

Κ. Πως είπαμε τον έλεγαν αυτόν στρατηγέ;

Γ. Δεν είπαμε. Ούτε θα πω.

Κ. Είναι πολύ εύκολο να τον βρω. Πέστε το όνομα του.

Γ. Βρέστε το εσείς. Εγώ δεν λέω. Δεν λέω.

Κ. Πάμε στην Κύπρο.

Γ. Και του λέω όταν βρισκόμουνα μπροστά στο τμήμα αποδόσεως τιμών και άπλωσε το χέρι του να με χαιρετίσει, «Κατέβασε το χέρι σου.» του λέω.

Κ. Τι του είπατε;

Γ. «Κατέβασε το χέρι σου. Δεν σκέφτηκες εάν εγώ έλεγα δύο λόγια στις εφημερίδες, στον τύπο, τι θα γινόσουνα;» και γυρίζει ο αθεόφοβος και μου λέει «Ο Καρούσος δεν θα το έκανε ποτέ αυτό.» και έφυγε. Τώρα με ρωτήσατε γιατί; Πως αυτό; Σας το εξήγησα κατ’ επανάληψη. Διότι Έλληνες στρατιωτικοί αιφνιδιάσθηκαν από τα γεγονότα τόσο του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου όσο και του αντιπραξικοπήματος του βασιλέως. Διότι βρέθηκαν πεπλεγμένοι χωρίς οι ίδιοι να το θέλουν κάτω από μια κατάσταση, απόρροια μιας συνομωσίας η οποία απεκαλύφθη μετά, «Εμείς δεν τη γνωρίζαμε τι έκανε …» …

Κ. Τι μου λέτε τώρα; Εσείς μου το λέτε αυτό; 21 Απριλίου εσείς υποβάλετε παραίτηση το βράδυ. Και μου λέτε τώρα ότι στρατιωτικοί …

Γ. Βεβαίως. Η πληθώρα των στρατιωτικών …

Κ. Ένα λεπτό …

Γ. …οι οποίοι σημειωτέον, υπηρετούσαν τότε γιατί κυρίως εγώ εκφράζομαι για το στρατό ξηράς, κυρίως, αυτοί βρισκότανε στα διεσπαρμένα ανά την επικράτεια στρατόπεδα, στον αγώνα της εκπαιδεύσεως, με τη μυρωδιά της αρβύλας τους και με την προσπάθεια να τα βγάλουν πέρα επιβιώνοντας σε εκείνα τα φτωχοχώρια που ήταν αυτά τα στρατόπεδα, ζώντας και μεγαλώνοντας τα παιδιά τους σε άλλα σπίτια στα κέντρα για να τα σπουδάσουν.

Κ. Αυτό και … και το φρόνημα ήταν; Και η κουλτούρα; Η εκπαίδευση; Η αγωγή;

Γ. Το έχω πει αυτό. Ξαναπάω πάλι στην Κύπρο. Εγώ βεβαίως είχα δώσει τον λόγο μου στον απεσταλμένο του …, του Γρίβα, ότι θα κατέβαινα κάτω. Δεν υπήρχε περίπτωση να το συζητήσω. Άλλωστε σε εξορία βρισκόμουνα και μου γίνεται η πρόταση να ελευθερωθώ. Το γεγονός ότι τελείωσε η εξορία μου, δεν με επηρέαζε. Είχα δώσει τον λόγο μου. Και τον λόγο μου συνήθιζα, όπως και μέχρι τώρα, να τον τηρώ. Ήρθε λοιπόν πάλι ο απεσταλμένος και μου λέει «Τι θα κάνεις τώρα που απολύθηκες;» και του είπα ότι «Δεν έχεις οργανώσει ακόμα την απόδραση;» Μου λέει «Την έχω έτοιμη.», «Εντάξει.» και την επόμενη, στις 10 Ιανουαρίου του ’72 κατέβηκα στο Λαύριο, μπήκα σε μια βάρκα σχεδόν και έφυγα για την Κύπρο.

Κ. Ποιος σας πήγε στην Κύπρο;

Γ. Με πήγε ένας καπετάνιος, ο οποίος ήτανε του περιβάλλοντος του Ποταμιάνου. Δεν ξέρω, δεν έμαθα ποτέ το όνομα του, δεν έτυχε να τον ξανασυναντήσω μετά. Με τον οποίο Ποταμιάνο είχε άριστες πάντοτε σχέσεις ο Γρίβας, αυτό είναι γνωστό. Και ο οποίος Ποταμιάνος τον ενίσχυε, του συμπαραστάθηκε για τον αντί χουντικό αγώνα, να δείτε μπερδέματα, ε; Μάλιστα πηγαίνοντας προς το Λαύριο, συνέβη το εξής. Εγώ ντυμένος παλιοναύτης, με ένα μπερέ, με κάτι ναυτικά που είχα βάλει, μπήκα σε ένα αυτοκίνητο στο οποίο είχε δώσει εντολή ο Γρίβας να μπούνε και μερικά όπλα από αυτά που έφερε εδώ πέρα για να κατεβούνε κάτω. Δεν ήξερα. Στο δρόμο μου το απεκάλυψε ο οδηγός και ο ίδιος ο οδηγός στην περιοχή της Βούλας πέρασε κόκκινο και τον σταματάει η τροχαία. Και βέβαια είπα εγώ αμέσως, (η δε τροχαία σε κάθε παραβάτη άνοιγε το πορτμπαγκάζ εκ συστήματος, δεν ξέρω εάν το θυμάστε, εγώ το ήξερα διότι όσες φορές κυκλοφόρησα ελεύθερος εδώ και έτυχε να με σταματήσουν, αμέσως το πορτμπαγκάζ). Και είπα μπας και καθίσω καμιά 30αριά χρόνια πάλι μέσα. Έτσι με μια κακοδιάθεση, γιατί όλο το μένος μου κατευθύνεται κατά του οδηγού που έκανε αυτή την απροσεξία και ο οποίος φαίνεται πολύ λίγη σημασία έδινε σε αυτού του είδους τα πράγματα και πολύ λίγη σημασία έδινε στη δική μου κατάσταση. Έλεγξε τα χαρτιά, είπε ότι «Περάσατε …» ο τροχονόμος, «… περάσατε με κόκκινο.» Ετούτος εδώ άρχισε εκεί αυτά, εγώ …

Κ. Ο οδηγός άρχισε να δικαιολογείται;

Γ. Παρενέβη εγώ αμέσως και λεω «Ναι βεβαίως, περάσαμε με κόκκινο. Αφήστε τον να λέει αυτός.» Ο τροχονόμος έδειξε έτσι μια συμπάθεια στην φιλαλήθεια μου. Λέει «Ανοίξτε το πορτμπαγκάζ.» Τράβηξα εγώ αμέσως το κλειδί από την μηχανή και του λέω «Δεν είναι αυτό …, άνοιξα. Αισθάνομαι όμως αυτή τη στιγμή μειωμένος, προσβλημένος γιατί είμαι από αυτούς που σηνήργησα με όλες μου τις δυνάμεις για αυτή την κατάσταση που αναλαμβάνεις εσύ σήμερα, για την αγαπημένη μας κυβέρνηση, η εθνική κυβέρνηση.» Και μου λέει «Αϊ πάτε στο καλό.»

Κ. Χρειάσθηκε δύναμη να το πείτε αυτό όμως.

Γ. Και είπα στον οδηγό να σταματήσει ύστερα από 300 μέτρα δεξιά και του τραβάω κάτι σφαλιάρες, δεν ήξερε από που να κάνει …

Κ. Τα όπλα … Τα όπλα τα είχε φέρει ο Γρίβας στην Αθήνα, τα φύλαγε πού; Στον Ποταμιάνο; Που τα φύλαγε; Και τα ξανακατέβασε κάτω; Γιατί τα ξανακατέβασε κάτω;

Γ. Με μέριμνα του Μαστροκόλια, φυλάσσονται αυτά στην περιοχή του Πόρτο Χελίου. Και από εκεί μεταφέρθηκαν εδώ και από εδώ πήγαν προς τα κάτω.

Κ. Ο Μαστροκόλιας είχε σχέσεις με το Πόρτο Χέλι;

Γ. Είχε ένα δικό του εξοχικό εκεί πέρα.

Κ. Ζει τώρα ο Μαστροκόλιας;

Γ. Όχι, πέθανε προ καιρού, προ ελάχιστου καιρού. Ο Μαστροκόλιας ήτανε συνεργάτης του Γρίβα από την κατοχή ακόμη. Από το Θησείο. Ήτανε της απολύτου εμπιστοσύνης του, ήταν αυτός ο οποίος προσεκολήθη στον Ιωαννίδη αμέσως μετά τον θάνατο του Γρίβα. Ήταν αυτός με τον οποίο διαφώνησα εγώ για την κατεύθυνση που έδινε στην οργάνωση. Μια κατάσταση την οποία δεν μπόρεσα να υπερβώ στην Κύπρο, διότι δεν είχα τις δυνάμεις να υπερβώ. Δεν είχα τους συμπαραστάτες να υπερβώ, ώστε να κρατήσω την οργάνωση από την αντίθετη προς την εθνική φρουρά, την δικτατορία εκεί, κατάσταση. Και δεν μπόρεσα να την υπερβώ για λόγους τους οποίους θα εξηγήσω αργότερα, μόλις φτάσουμε εκεί. Μπήκα λοιπόν σε αυτό το βαρκάκι έμεινα και εγώ για τον εφοδιασμό, πάνω σε αυτό το νησάκι. Είχαμε ξαναμπεί και σιγά – σιγά η τρικυμία πίσω και εγώ στην γαλήνη, στην γαλήνη, ε; Έφτασα στην Κύπρο. Εκεί στα νερά της οποίας με πέτυχε η κακοκαιρία. Παρέπλευσα το νησί, με μια ξένη σημαία πάνω σε αυτό το βαρκάκι, τουριστική, μια γερμανική είχανε βάλει και πήγα και βγήκα στην περιοχή της (…). Εκεί μου είπανε ότι θα με υποδεχότανε, δεν ευρέθη κανείς. Έπεσα λοιπόν, χειμώνα καιρό, στην θάλασσα, είπα στον καπετάνιο να φύγει και βρέθηκα ολομόναχος με την τύχη μου παρέα. Και με μια διαπίστωση. Ότι αυτό το πράγμα που είχε κατασκευάσει ο Γρίβας στους έξι μήνες εκεί κάτω, δεν ήταν παρά αέρας φρέσκος. Αν δεν ήτανε έτσι, κάποιος θα πρέπει να ήτανε εκεί δα στην παραλία να μου πει «Έλα εδώ, σε βάζω στο αυτό …» …

Κ. Ιανουάριος 1972.

Γ. 13 Ιανουαρίου 1972, εκεί στην Κύπρο. Έκανα μια αναρρίχηση σε κάτι απότομες ακτές, στο κομμάτι αυτό της Κύπρου. Βγήκα στον δημόσιο δρόμο(..) Λεμεσού και έκανα οτοστόπ

Κ. Τι ηλικία είχατε το 1971;

Γ. Ήμουνα περίπου 40 ετών, 38 – 40 κάπου εκεί. Λοιπόν …, όχι παραπάνω ήμουνα, παραπάνω. Σταματάει ένα ημιφορτηγάκι, επειδή εγώ ήμουνα και βρεγμένος, με είδε βρεγμένο «Που βράχηκες;» Λέω «Βράχηκα εδώ στην (…), με έφερε ένας μέχρι εδώ πέρα, θα πήγαινα σε χωριό απάνω, αν μπορείς πάω για την Λεμεσό.» Με προθυμία, με βάλανε μπροστά, ήτανε δύο αυτοί με βάλανε και εμένα εκεί δα και πηγαίναμε προς τη Λεμεσό. Αυτοί ήτανε του Α.Κ.Ε.Λ.. Γιατί εκφραστήκανε αμέσως, «Από πού είσαι;» Είπα «Από την Ελλάδα. Είμαι σε ένα καράβι που ήρθε στην (…).», «Μα εμείς από τη (…) ήρθαμε, δεν είδαμε καράβι.» λένε. (…) εγώ είπα, «Δεν προσέξατε καλά.» Εν πάση περιπτώσει, μου λέει «Τι γίνεται εκεί στην Ελλάδα;» και εγώ επειδή είχα καταλάβει που είναι τοποθετημένοι, εκδηλώθηκα αμέσως αντιδικτατορικά. Αυτοί περιχαρείς, «Που θέλεις να σε πάμε;» Που να τους πω εγώ. Πάμε στον Γρίβα; Εν πάση περιπτώσει λέω, «Στην κεντρική πλατεία της Λεμεσού.» την οποία γνώριζα διότι είχα προϋπηρετήσει κάτω και στην περιοχή της Λεμεσού και λοιπά. Με άφησαν βράδυ και κατέφυγα στο κατάστημα ενός συνεργάτη του Γρίβα, αυτού ακριβώς στο σπίτι του οποίου είχε την κρυψώνα του ο Γρίβας. Αυτή που επισκέπτονται τώρα, στο κρησφύγετο του, όταν κατεβαίνουν στην Λεμεσό οι τουρίστες, οι Έλληνες και λοιπά. Και αυτός με πήρε αμέσως και με μετέφερε με άλλον άνθρωπο και άλλο όχημα στο κρησφύγετο του Γρίβα. Μεσάνυκτα πλέον και συναντήθηκα με τον Γρίβα.

Κ. Συναντηθήκατε με τον Γρίβα εκεί. 13 του Γενάρη το 1972…

Γ. Και του έκανα αμέσως τα εξής ερωτήματα. «Πρώτον μου είπατε ότι θα με υποδεχτεί κάποιος. Και βεβαίως η απουσία του στο χώρο και στο χρόνο, είναι καταλυτική επί της οργάνωσης. Πως δεν βρέθηκε κανείς και αυτό αποκαλύπτει την έλλειψη στην οργάνωση σας. Δεύτερον, τι γυρεύεις στο κρησφύγετο; Γιατί περί κρησφύγετου δεν είπες στις συζητήσεις που κάναμε στην Ελλάδα. Τρίτον που είναι οι άλλοι αξιωματικοί και πως δεν συνδέετε με την δική μου κάθοδο και την κάθοδο άλλων αξιωματικών;» Των οποίων τα ονόματα δεν μου είχε αποκαλύψει τότε. Για το πρώτο μου είπε ότι «Οφείλεται σε κακή συνεννόηση.» Για το δεύτερο μου είπε ότι «Ξέρω εγώ τι κάνω και θα σου εξηγήσω αργότερα.» Για την απόκρυψη δηλαδή και για το τρίτο …

Κ. Τους άλλους αξιωματικούς.

Γ. … εξεφράσθη έως και (…) των αξιωματικών αυτών τους οποίους ειδοποίησε και αρνήθηκαν να κατεβούν. Του εξήγησα εγώ ότι «Μην τοποθετήστε έτσι. Εσείς είστε με μια γυναίκα, με εξασφαλισμένα τα οικονομικά σας, χωρίς παιδιά και πάντως μια προσωπικότητα η οποία έχει βάλει την σφραγίδα της σε αυτόν τον τόπο. Αυτοί είναι ταλαιπωρημένοι με ένα σωρό εξορίες και φυλακίσεις, με βασανισμούς, με οικογένειες, με οικονομικές εξουθενώσεις και λοιπά. Όταν εσείς τους αιφνιδιάζετε, τους λέτε να κατεβούν κάτω, να είστε σίγουρος ότι δεν μπορεί να είναι και έτοιμοι να κατεβούν κάτω και αμέσως μετά την επομένη της απολύσεως τους από την αυτή.», «Εσύ πως κατέβηκες;» μου λέει. «Εγώ τήρησα τον λόγο μου. Δεν θα πει ότι δεν είχα και εγώ τα προβλήματά μου.»

Κ. Ναι, στρατηγέ να σταματήσουμε. Μόνο …

Γ. Να ενημερώσω μόνο επί τούτου. Ότι όσο καιρό κατέβηκα κάτω, όσο καιρό κάθισα εκεί, σημειώνω ότι δεν πήρα ούτε μια δραχμή. Γιατί πολλοί είπανε ότι ο Γρίβας πλήρωνε και έκανε και λοιπά. Ούτε ποτέ ζήτησα, εκτός από 100 κυπριακές λίρες που άπαξ μου έδωσε ο Γρίβας για να μπορώ να παίρνω κάποτε- κάποτε κάνα τσιγάρο και που εγώ τις έδωσα να πάνε σε μια οικογένεια ενός φονευθέντος από τα επεισόδια της Κύπρου τότε.

Κ. Στρατηγέ θα ξαναβρεθούμε να τα πούμε αυτά. Αλλά εγώ σας τονίζω ότι, πουθενά δεν άκουσα και από κανέναν, ούτε διάβασα …

Γ. Τα έχω διαβάσει, μου το δήλωσαν αυτό και στην επιτροπή του φακέλου της Κύπρου, όχι για μένα ειδικώς ότι έπαιρνα, ότι ο Γρίβας έπαιρνε λεφτά από παντού. Εισέρρεαν λεφτά από τον αμερικάνικο χώρο, ο οποίος επεδίωκε τον διχασμό της Κύπρου, για να μπορέσει να βάλει χέρι στην Κύπρο και λοιπά. Σας βεβαιώνω ότι επαίροντο οι πάντες.

Κ. Θα βρεθούμε πάλι να συζητήσουμε το θέμα της Κύπρου και ορισμένα ερωτήματα που έχω. Μόνο να …, σε ένα μικρό ερώτημα που έχει μείνει κενό από τη συζήτηση μας. Έγινε εδώ εκπαίδευση από Κύπριους;

Γ. Έγινε.

Κ. Στην Ελλάδα; Στην διάρκεια της δικτατορίας; Στην πρώτη προσπάθεια του Γρίβα για αντιστασιακή οργάνωση εδώ που διαλύθηκε;

Γ. Έγινε. Και αυτό μπορεί να σας το βεβαιώσουν δύο πλευρές. Ο Μιχάλης ο …, πως τον είπαμε;

Κ. Ο Βαρδάνης.

Γ. Ο Βαρδάνης και ο επί Κύπρου δικηγόρος Μπανίκο Σωτηρίου με τον οποίο εντός των προσεχών ημερών που έχω μάθει ότι θα ανέβει απάνω, μπορώ μόλις θελήσετε να σας φέρω σε επαφή για να σας αποκαλύψει λεπτομέρειες τις περιόδου εκείνης.

Κ. Πολύ θα το ήθελα.

Γ. Όταν ήμουνα στην απομόνωση στη Δροσιά, μετά έξι μήνες υπό κατάσταση πλήρους συσκοτίσεως και στερήσεως επαφών με τον έξω κόσμο, άρχισαν να μας βγάζουν για πέντε λεπτά στο διάδρομο του ξενοδοχείου, του ορόφου που ήμουνα εγώ. Εκεί βλέπαμε φως ημέρας και περπατούσαμε, διότι ήμασταν σε ένα στενό δωματιάκι, ήταν πολύς ο χρόνος, ατελείωτος. Και άγνωστες οι πιθανές εξελίξεις. Καταλαβαίνετε λοιπόν την ψυχολογία των κρατουμένων. Εγώ έφτανα στο τέλος του διαδρόμου που είχε ένα παράθυρο και απέναντι χτιζότανε ένα σπίτι. Εκεί ήτανε οι εργάτες, αυτοί οι οικοδόμοι. Μόλις λοιπόν φτάνω στο παράθυρο ημέρα (…), λέει ένας οικοδόμος στον στρατιώτη που με φύλαγε, «Ρε συ …» του λέει, «… τι θέλετε και τους κρατάτε και δεν τους παίρνεται τα κεφάλια; Τους ταΐζετε και τους ποτίζετε μέσα σε αυτά τα …» ο οικοδόμος. Και βεβαίως «Εσύ …» του λέω, «… που ανήκες; Που ανήκες; Στο ‘Παρ τη μάνα σου και μπρος δεν σε θέλει ο λαός’ ή σε αυτούς εδώ πέρα που τούτο εδώ το παιδάκι δεν ξέρει και τίποτα. Απλώς με φυλάει.»

Κ. Για τον φαντάρο;

Γ. Για τον φαντάρο. «Τι θέλεις δηλαδή να πεις ρε σιχαμένε, ηλίθιο πλάσμα;» Σταμάτησε εκεί η συζήτηση, πέρασαν χρόνια, εγώ επανέρχομαι στην Ελλάδα, απέδρασα πλέον από το σπίτι μου στην Κόρινθο αμέσως με τα γεγονότα της 15ης Ιουλίου του ’74 και κρυβόμουνα εδώ στο σπίτι ενός συναδέλφου μαζί με τον Βασίλη τον Φίλια. Μόλις έφτασε η 24η και αναγγέλθηκε ο ερχομός του Καραμανλή, είπα «Άαα…». Ξεκλείστηκα και τράβηξα τον κατήφορο. Προς το Σύνταγμα, εκεί βλέπω ένα πλήθος από αυτούς τους ανθρώπους, τους φοβισμένους, ή τους χειροκροτητές των προηγουμένων καιρών, πάλι το ξαναφέρνω στην επιφάνεια για να δείτε ποιες εντυπώσεις κατακάθισαν μέσα μου, με ανάμενα κεριά, που τα βρήκαν αυτά τα κεριά; Και τι να σας πω; Κακή σύμπτωση, μέσα σε αυτόν τον κόσμο βλέπω τον οικοδόμο, που μου είχε κάνει τόσο αρνητική εντύπωση με την παρέμβαση του και τον είχα αποτυπώσει, να κρατάει κερί ο κερατάς. Ούτε τον ζύγωσα, ούτε του είπα κουβέντα. Το θεώρησα πολύ μικρό από την πλευρά τη δική μου. Και όχι μόνο αλλά πιο κάτω στημένος πάνω σε κάτι παγκάκια στην πλατειά του Συντάγματος κάποιον να φωνάζει εναντίον του εγκληματία του Γρίβα «… και του Καρούσου που μας έκανε τον αντιστασιακό» Και τότε κατάλαβα ότι ξεκίναγα ένα δεύτερο Γολγοθά. Θα σας μιλήσω πάλι. ……….

Κ. Στρατηγέ τον Γρίβα Διγενή τον εγκατέλειψαν πολλοί από εκείνους που του είχαν υποσχεθεί ότι θα συμμετάσχουν στην προσπάθεια του, όταν κατέβηκε τη δεύτερη φορά στην Κύπρο, για να οργανώσει κίνηση εναντίον της δικτατορίας. Εσείς εντούτοις υλοποιήσατε αυτό που υποσχεθήκατε και κατεβήκατε στην Κύπρο, τον συναντήσατε και σας εξήγησε γιατί δεν είχαν κατέβει οι άλλοι αξιωματικοί. Τι έγινε στη συνέχεια;

Γ. Ήθελα να πω, για να κάνω μια ακριβή τοποθέτηση πάνω στο φαινόμενο ότι, όπως το προσέλαβα εγώ, δεν επρόκειτο περί εγκαταλείψεως. Ήτανε μάλιστα τέτοια η περίπτωση ώστε, αναγκάστηκα στο παράπονο του Γρίβα, γιατί οι Έλληνες αξιωματικοί δεν κατέβηκαν κάτω και πως εγκαταλείψαν μια περίπτωση η οποία θα έδινε ένα θετικό αποτέλεσμα και πως η παρουσία τους εκεί, στην Κύπρο εννοώ, θα ενίσχυε πάρα πολύ την ευόδωση του σκοπού για τον οποίο είχε ενημερώσει τους αξιωματικούς αυτούς. Αντέτεινα στον στρατηγό ότι το μακρό διάστημα των φυλακίσεων, των εξοριών, η οικονομική δυσπραγία αυτών και των οικογενειών τους, η επίλυση των προβλημάτων, η δημιουργηθείσα αδυναμία στην συνοχή της οικογένειας στο επίπεδο των συζύγων και λοιπά, δημιούργησε αρνητικές …

Κ. Τους δικαιολογήσατε. Τους δικαιολογήσατε και το καταλαβαίνω. Θα μου πείτε ποιοι ήταν αυτοί οι αξιωματικοί που ενώ είχαν δεσμευτεί δεν κατέβηκαν στην Κύπρο κοντά στον Γρίβα;

Γ. Όχι.

Κ. Ποιοι ήταν; Δεν θα μου τους πείτε;

Γ. Όχι.

Κ. Γιατί δεν μου λέτε;

Γ. Θα σας εξηγήσω αμέσως. Πολλοί των αξιωματικών αυτών, αρκετοί των αξιωματικών αυτών κατείχαν …, κατείχαν θέσεις αργότερα. Έκαναν χρήση ή ανεζητήθησαν από τις μεταπολιτευτικές κυβερνήσεις και πήραν διάφορα πόστα. Θα έλεγα μάλιστα και δικαιολογημένα, δεδομένου ότι ήτανε εκ των ανθρώπων οι οποίοι υπέφεραν. Οι αξιωματικοί αυτοί απαρνήθηκαν την περίπτωση του Γρίβα λόγω του αποτελέσματος. Το αποτέλεσμα ήταν δυστυχές, το επαναλαμβάνουμε και πάλι. Η καταστροφή της Κύπρου. Και βεβαίως η εν γένει θέση και στάση τους, ήταν τέτοια ώστε να μου προκαλεί, όχι απλώς αλλεργία, σκέτη αηδία. Δεν ασχολήθηκα με αυτούς. Θα μπορούσα να κάνω μια καταγγελία. Απλώς και μόνο για να δείξω στους νεώτερους ότι όταν κανείς δίνει τον λόγο του, ή όταν κανείς εμπλέκεται σε κάποιες καταστάσεις θεληματικά για κάποιους σκοπούς τους οποίους πιστεύει πραγματικά, όπως εν προκειμένω την ανατροπή της χούντας, τηρεί τον λόγο αυτόν, παίζει τον ρόλο στην εμπλοκή του. Θυσιάζει, με λίγα λόγια, τον εαυτό του. Εάν πραγματικά το πιστεύει. Δεν έπραξα λοιπόν εγώ αυτό. Δεν αποκαλύπτω τα ονόματα. Μερικά αυτών στα γραπτά μου, το οποία κυκλοφορήσαν από αφηγήματα περί το κυπριακό που είδαν το φως της δημοσιότητας σε διάφορα έντυπα ή στις εφημερίδες, διατυπώθηκαν και … όπως ήτανε του Δροσογιάννη. Ας εξηγήσει ο Δροσογιάννης τι είπε ή τι διαφώνησε με τον Γρίβα τότε. Μερικά λοιπόν από τα πρόσωπα αυτά τα έχω αποκαλύψει. Το να προχωρήσω στην αποκάλυψη των ονομάτων, θα είναι περίπου καμιά 25αριά αξιωματικοί, δεν βλέπω ότι υπηρετείται γενικότερα ο εθνικός σκοπός. Εάν αυτό δεν είναι έτσι και πρέπει να υπηρετηθεί η ιστορία στην καταγραφή της αλήθειας, πάλι δεν βλέπω γιατί θα πρέπει να υπηρετηθεί δια των ονομάτων αυτών. Ας πάνε στο καλό τους…

Κ. Στρατηγέ …

Γ. … και ας έχουν τον δικό τους έλεγχο.

grivas_0.jpg

6ο μέρος. ΕΟΚΑ Β και η συνάντηση Μακάριου-Γρίβα.

Στο τμήμα αυτό της συνέντευξης περιγράφονται οι προσπάθειες του Γ. Καρούσου για πολιτική λύση μεταξύ Μακαρίου και Γρίβα. 

 

Κ. … γιατί συνδέετε την καταστροφική συνέπεια στην Κύπρο με τον Διγενή, με τον Γρίβα; Τι συνέβη στην δεύτερη φάση καθόδου του Γρίβα εκεί, τι συνέβη με εσάς όσο διάστημα μείνατε στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, όπως αποκαλέσατε;

Γ. Να κάνω και εδώ, να επιτραπεί, μια διόρθωση. Δεν τον συνδέω, αλλά ο ρόλος που έπαιξε η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ στα πράγματα κατά την περίοδο εκείνη και λόγω των άστοχων παρεμβάσεων της και λόγω των δημιουργηθησών αντιδράσεων, υπήρξε αρνητικός. Ο αρχικός αυτός ρόλος δεν μπορεί ιστορικά να αποκρυβεί. Κάνοντας μάλιστα μια παρέμβαση, διατυπώνω ότι κατ’ επανάληψη εγώ ιστορώντας τα θέματα της Κύπρου στους τομείς τους οποίους γνωρίζω, δεν παρέλειψα τελειώνοντας να λεω ότι «Η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ έπαιξε τον ρόλο αυτόν. Παρακαλούνται οι λοιποί να καθορίσουν τον ρόλο τους στα διαδραματισθεντα ώστε να τα παραδώσουν στην ιστορική αλήθεια επωφελεία των επομένων.» Δεν το έπραξε κανείς και αυτό είναι ενδεικτικό της δειλίας των ανθρώπων αυτών, οι οποίοι δεν είχαν το θάρρος να το διατυπώσουν όπως τουλάχιστον εγώ λέγοντας στο τέλος. «Εφόσον εγώ, ανεξάρτητα εάν διαφώνησα ή όχι για ορισμένα πράγματα που αποτέλεσαν την παρεμβολή της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ στην εξέλιξη των πραγμάτων, υπήρξα μέλος της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ δίπλα στον Διγενή, φέρω κομμάτι της ευθύνης.» Και το επαναλαμβάνω και σε σας τη στιγμή αυτή. Δεν μπορεί κανείς να λέει «Α ναι ήμουνα, αλλά ξέρετε εγώ …» και λοιπά. Η ιστορική τοποθέτηση είναι ιδιαίτερα αιχμηρή. «Ήσουνα κύριε στη Ε.Ο.Κ.Α. Β΄;» εφόσον ήταν, ο ρόλος τους ήταν αυτός, έχει μέρος της ευθύνης, δεν εξαιρείσαι από την ευθύνη. Τώρα με τον στρατηγό Γρίβα χρειάζεται μια προσπάθεια για να προσεγγίσει κανείς τα πράγματα εκεί. Γιατί το αφηγηματικό δεν μπορεί να μεταφέρει τον ακροατή στις ειδικές καταστάσεις τις περιόδου, να γίνει κάτοχος των απόψεων, των ιδεών, των ιδεολογιών, των φανατισμών και των εν γένει καταστάσεων που αποτελούσαν τα χαρακτηριστικά της συγκεκριμένης εκείνης περιόδου. Πρέπει όμως αυτός ο οποίος ακούει τα λόγια μου, τα καταγράφει, επί του προκειμένου εσείς, να προσπαθήσει να μπει μέσα σε αυτή την κατάσταση την οποία και σας αφηγούμαι.

Όταν ο Γρίβας πήγε κάτω, λόγω παρεμβολής ανθρώπων της απολύτου εμπιστοσύνης του και αυτό δεν είναι παράνομο, ο καθένας έχει τους φίλους του, τους δικούς του της απόλυτης εμπιστοσύνης, πολύ δε περισσότερο ο στρατηγός Γρίβας, ο οποίος σαν αρχηγός της ηρωικής Ε.Ο.Κ.Α. της περιόδου της απελευθερώσεως, είχε τον κόσμο που τον λάτρευε, που μπορούσε εύκολα να θυσιαστεί για αυτόν. Αυτοί του ζήτησαν να παραμείνει κρυμμένος. Και ο Γρίβας κακώς, κάκιστα κατ’ εμέ, αποδέχτηκε την υπόδειξη τους. Εγώ θα έλεγα ότι ο Γρίβας εθισμένος στην κατάσταση αυτή, με πολύ χαρά δέχτηκε αυτή την υπόδειξη. Ρώτησα τον Γρίβα «Γιατί είστε κρυμμένος στρατηγέ;» και μου απάντησε ότι «Δεν ξέρεις εσύ. Αργότερα σιγά – σιγά θα καταλάβεις. Έπρεπε να είμαι κρυμμένος.» Τι κατάλαβα όμως εγώ; Χωρίς να επαναφέρω τη συζήτηση με τον Γρίβα ποτέ. Στις αμέσως επόμενες ημέρες, όχι εβδομάδες ή μήνες, η πλευρά του Γρίβα θεώρησε λογικό να υποδείξει την λύση της αποκρύψεως, διότι ήθελε να καταστήσει τον Γρίβα αντίβαρο του Μακάριου και σαν είδος μπαμπούλα, ώστε να διατηρεί τις ισορροπίες. Η πλευρά τώρα του Μακάριου, το Μακαριακό κατεστημένο, από την πρώτη ημέρα της καθόδου του Γρίβα κάτω, διέγνωσε ότι αναθάρρησε ο κόσμος ο Γριβικός, ο ενωτικός όπως (…) και ότι εάν η κατάσταση αυτή έμενε ανενόχλητη θα δημιουργούσε μια διόγκωση αποδιαρθωτική του κατεστημένου αυτού, του Μακαριακού. Είναι δικές μου διαπιστώσεις αυτές, από παρατηρήσεις, παρακολουθήσεις, συζητήσεις τις οποίες έκανα τις πρώτες ημέρες με ανθρώπους του περιβάλλοντος του Γρίβα και άλλους μη του Γρίβα ή του περιβάλλοντος του Μακαρίου. Αλλά λογικούς και καθαρούς Έλληνες.

Έτσι επηρέασαν τον Μακάριο να πάρει μια στάση αυστηρή απέναντι του Γρίβα, την οποία μάλιστα υλοποίησε από την πρώτη ημέρα της καθόδου, της διαπιστώσεως καθόδου του Γρίβα κάτω, όταν ευρισκόμενος στην Ελλάδα ήρθαν από την Κύπρο δύο άνθρωποι της απολύτου εμπιστοσύνης, μεταξύ των οποίων και μια …, η Κοκκίνου η λεγόμενη, έχει πεθάνει τώρα και του έθεσαν το θέμα αυστηρά, έτσι ώστε αυστηρές δηλώσεις έκανε ο Γρίβας εν Ελλάδα βρισκόμενος και έβαλε …

Κ. Ποιος έκανε τις δηλώσεις;

Γ. Ο Μακάριος, ζητώ συγνώμη. Και έβαλε την πρώτη δυναμίτιδα στην προσπάθεια της συνεργασίας, η οποία κατά τις αφηγήσεις του Γρίβα σε μένα, προσυμφωνήθηκε και άνοιξε το δρόμο της καθόδου κάτω για το συγκεκριμένο σκοπό τον οποίο ανέφερα. Αυτές επέδρασαν αρνητικά στην ψυχονοοτροπία του Γρίβα, η οποία είναι άλλωστε γνωστή. Και του δημιούργησαν μια αρνητική ψυχολογία, αυτή την οποία εγώ κατάλαβα αμέσως, όταν ύστερα από έξι μήνες τον συνάντησα στο κρησφύγετο του στη Λεμεσό. Με τις πρώτες συζητήσεις που κάναμε μαζί. Εκεί άρχισα να διαπιστώνω ότι η όλη προσπάθεια όπως τέθηκε εδώ στην Ελλάδα, δεν είχε αρχίσει να ναυαγεί αλλά είχε ναυαγήσει.

Κ. Ήδη.

Γ. Ήδη. Κατά τις δικές μου εκτιμήσεις και οι εκτιμήσεις αυτές έγιναν το επίκεντρο των ανησυχιών μου εκεί. Διότι προοδευτικά έβλεπα ότι ο κόσμος άρχισε να διαχωρίζεται, ο Γριβικός ο οποίος φώναζε για τον αρχηγό του και την ένωση και ο Μακαριακός ο οποίος ευρίσκετο στην εξουσία την οποία δεν ήθελε με κανέναν τρόπο να εγκαταλείψει. Και γιατί άλλωστε; Που το είδαμε αυτό αναγεγραμμενο ιστορικά, στο διάστημα της

επί γης παρουσίας του ανθρώπινου είδους;

Κ. Να μην εγκαταλείψει δηλαδή την εξουσία …

Γ. Να μην εγκαταλείψει. Πλην ελάχιστων εξαιρέσεων. Άρχισαν λοιπόν τα ξεχωριστά καφενεία, οι οξείες συζητήσεις, οι οποίες προχώρησαν σε αντιπαραθέσεις και αργότερα στα αιματηρά μεταξύ τους γεγονότα.

Κ. Ένα λεπτό σε αυτό το σημείο στρατηγέ. Αυτά τα οποία δεν είναι γνωστά, τα γεγονότα τα ανοιχτά, των ανοιχτών συγκρούσεων και κάποιων επιχειρήσεων που αποδίδονται στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ έχουνε γραφτεί στον τύπο. Πόσο απηχούν την πραγματικότητα αυτά τα δημοσιεύματα; Ότι αποδίδουν δηλαδή στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, δολοφονικές απόπειρες κατά Μακαρίου, κατά Γεωρκάντζι και πιθανόν κατά άλλων που εγώ δεν θυμάμαι.

Γ. Όχι, κατά Γεωρκάντζι ήτανε παρελθούσα κατάσταση του Γεωρκάντζι. Ήταν προ της καθόδου του Γρίβα κάτω. Η περίπτωση του Γεωρκάντζι έχει μέσα τα δικά της στοιχεία, τα οποία χρειάζονται ειδική αναδίφηση και καταχώρηση και καταλογισμούς. Δεν έχουν σχέση με τον Γρίβα, έχουν σχέση με τα εσωτερικά εκεί κάτω. Βεβαίως λόγω της καταλήξεως, λόγω του θανάτου του Γεωρκάντζι, ο Γεωρκαντζικός κόσμος πήγε προς τον Γρίβα με την κάθοδο του κάτω, είδε δηλαδή στο πρόσωπο του Γρίβα την κάλυψη του.

Κ. Εσείς προσωπικά ποιος νομίζετε ότι σκότωσε τον Γεωρκάντζι;

Γ. Επειδή πρόκειται περί δολοφονίας, δεν επιτρέπεται να πω ότι νομίζω.

Κ. Όχι όνομα, δεν θέλω να μου πείτε …

Γ. Όχι δεν θέλω να …, να σταματήσω εκεί. Διότι, δεν επιθυμώ να διατυπώσω όνομα, αλλά διότι οι εκδοχές ήταν πολλές. Λέω μάλιστα ότι οι δύο εκ των καταδικασθέντων σε δεκατετραετή φυλάκιση, από τους συλληφθέντες υπεύθυνους, από αυτούς που τράβηξαν τη σκανδάλη, τους έβγαλα εγώ από τη φυλακή. Έκανα ειδικό σχεδιασμό ο οποίος είχε σαν αποτέλεσμα να τους βγάλουμε, να τους πάρουμε μέσα από την φυλακή.

Κ. Εννοείτε κάνατε επιχείρηση ως Ε.Ο.Κ.Α. Β΄;

Γ. Ναι, επιχείρηση ως Ε.Ο.Κ.Α. Β΄. Η επιχείρηση ήταν σιωπηρή, δεν χρησιμοποιήθηκαν πυρά και λοιπά. Και τους έφερα κοντά μου δύο βράδια, δύο ημέρες… Δεν μπόρεσα να μάθω τι το συγκεκριμένο. Τα γεγονότα όμως αυτά κατεγράφησαν σε αρκετά βιβλία. Τα οποία εξέδωσαν οι αναμεμιγμένοι της μίας ή της άλλης πλευράς. Εγώ διάβασα τα περισσότερα εξ αυτών, δεν καταλήγω σε καταλογισμούς ευθυνών σε συγκεκριμένα πρόσωπα.

Κ. Οι δικές σας επιχειρήσεις στην Κύπρο στρατηγέ, ποιες ήταν; Που απέβλεπαν; Εσείς προσωπικά ως υπαρ…, ως νούμερο δύο, αν δεν κάνω λάθος υπό τον Γρίβα.

Γ. Όχι. Ο Γρίβας δεν είχε υπαρχηγούς και τέτοια. Και αυτό καλείστε να το καταλάβετε. Ο Γρίβας ήταν ένας και είχε από κάτω τους συνεργάτες. Το ίδιο εφάρμοζε και στο αυτό. Αυτά τα αναγραφόμενα περί υπαρχηγών και λοιπά, δεν είναι ακριβή. Ο Γρίβας λοιπόν όριζε τομεάρχες με τους οποίους συνεργάζετο. Και οι οποίοι ήταν υπεύθυνοι κάποιων περιοχών, των νομών ας πούμε, της Κύπρου. Και είχε και δύο πάνω από τους τομεάρχες, οι οποίοι είχαν το βόριο και το νότιο τμήμα. Το μεν βόριο τμήμα, από Λευκωσία και πάνω, το ανέθεσε σε μένα, το δε νότιο, από Λευκωσία και κάτω, το ανέθεσε στον ταγματάρχη τότε Σήρο. Σταύρος Σήρος. Αυτό ήτανε, δεν είχε υπαρχηγούς. Τώρα κάποιοι φιλοδοξώντας και λοιπά, βάφτισαν τους εαυτούς τους υπαρχηγούς ξέρω ‘γω και λοιπά.

Κ. Οι επιχειρήσεις που εσείς οργανώσατε, μια από τις οποίες …

Γ. Θα πρέπει να εξηγήσω όμως ορισμένα πράγματα τα οποία αποτελούν συνέχεια απαντητική της προηγούμενης ερώτησης σας. Το Φεβρουάριο του 1972, λίγες ημέρες μετά από τη δική μου κάθοδο κάτω, απεκαλύφθη η είσοδος στην Κύπρο ενός μεγάλου αριθμού Τσεχοσλοβακικών οπλών, εν κρυπτώ παραγγελθέντα και εισαχθέντα στον κυπριακό χώρο. Το θέμα απεκαλύφθη και απεκαλύφθη διότι πέρασε στη γνώση του Ο.Η.Ε. από απροσεξίες δικές τους, ο οποίος παρενέβη και ζήτησε τα όπλα αυτά να εναποθηκευτούν σε ξεχωριστό χώρο και να τεθούν κάτω από τον δικό τους έλεγχο. Ήτανε μέσα στα καθήκοντα, μέσα στην αποστολή. Εκεί λοιπόν με τον θόρυβο που έγινε στις εφημερίδες δεν μπόρεσε ο Μακάριος να δικαιολογήσει τον λόγο για τον οποίο εισήγαγε τις μεγάλες αυτές ποσότητες των καλάζνικοφ. Από την …, από την Τσεχοσλοβακία. Παρενέβη η ελληνική κυβέρνηση η οποία ζήτησε και αυτή εξηγήσεις.

Κ. Ως εγγυήτρια δύναμη.

Γ. Ως εγγυήτρια δύναμη. Και η εθνική φρουρά με εντολή της εδώ κυβερνήσεως, όπως τουλάχιστον διατείνονται οι άνθρωποι οι οποίοι έζησαν τα γεγονότα και αχνά αντελήφθην και εγώ τότε παρακολουθώντας από το κρησφύγετο τα πράγματα, έδωσε εντολή στην εκεί εθνική φρουρά να προπαρασκευάσει ανατροπή του Μακαρίου.

Κ. Από πότε έγινε αντιληπτό αυτό στρατηγέ;

Γ. Αυτό έγινε αντιληπτό το πρώτο δεκαήμερο του μηνός …, στις αρχές του μηνός Φεβρουάριου 1972. Και άρχισε να κυκλοφορεί στις εφημερίδες. Από τα δελτία πληροφοριών που παίρναμε εμείς από τους δικούς μας ανθρώπους, έβγαινε η βεβαιότητα ότι η εθνική φρουρά προπαρασκεύαζε πραξικόπημα κατά του Μακαρίου. Ο Γρίβας έτσι το έμαθε. Υπάρχουν γραπτά τα οποία ισχυρίζονται ότι ο Γρίβας ήρθε σε επαφή με τον τότε πρέσβη Παναγιωτάκο, ότι μπήκε κρυφά μέσα στην ελληνική πρεσβεία της Λευκωσίας, ότι συνήργησε στα της ανατροπής και της συμμετοχής της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ στο πραξικόπημα. Αυτό είναι ψευδέστατο.

Κ. Άρα εσείς ξεκαθαρίζετε ότι η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, ο Γρίβας, εσείς, οι υπόλοιποι αξιωματικοί και τομεάρχες που είσαστε στην Κύπρο σε εκείνο το διάστημα, δεν είχατε καμία απολύτως επαφή με το καθεστώς το δικτατορικό των Αθηνών.

Γ. Καμία, καμία απολύτως. Ήτανε μάλιστα και στις ημέρες εκδόσεως μιας διαταγής του Γρίβα, η οποία κυκλοφόρησε μέχρι και στο τελευταίο μέλος της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, η οποία απαγόρευε κάθε συνάφεια με χουντικά στοιχεία του ελλαδικού στρατού στην Κύπρο. Και βεβαίως αυτά δεν ελήφθησαν υπ’ όψιν στις κριτικές κατά Γρίβα που έγιναν αργότερα. Θελήσανε να τα αντιπαρέλθουν όπως και τα αντιπαρήλθαν. Τι έγινε όμως με την Ε.Ο.Κ.Α. Β΄; Ο Γρίβας εξέδωσε διαταγή προπαρασκευής της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ για παρεμπόδιση του πραξικοπήματος εκ μέρους της εθνικής φρουράς. Η προπαρασκευή της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ προϋπέθετε σχεδιασμούς. Τους σχεδιασμούς περιήλθαν οι επί μέρους τομεάρχες. Το τι θα κάνανε, πως θα παρενέβαιναν; Αυτούς τους σχεδιασμούς, κομμάτια του οποίου διέρρευσαν προς την κυβέρνηση του Μακαρίου, τους ερμήνευσε ο Μακάριος σαν συμμετοχή του Γρίβα στο προπαρασκευαζόμενο πραξικόπημα εκ μέρους της εθνικής φρουράς. Άρα λοιπόν ο Γρίβας ήτανε εκτελεστικό όργανο της δικτατορίας και με την εθνική φρουρά θα έκανε πραξικόπημα εναντίον του Μακαρίου. Το πράγμα δεν ήταν έτσι. Ο Γρίβας ανέλαβε την πρωτοβουλία για να μην επιτρέψει στην εθνική φρουρά να επικρατησει στην Κύπρο. Μέσα όμως, (για αυτό σας είπα θέλει πολύ προσοχή στον ακροατή για να μπει μέσα στην νοοτροπία της όλης), μέσα όμως στον Γριβικό κόσμο υπήρχαν άνθρωποι οι οποίοι μαθαίνοντας ότι και ο Γρίβας προπαρασκευάζεται για την παρεμπόδιση, το δέχτηκαν σαν μια ανάμιξη σε αυτό το πραξικόπημα για να πέσει ο Μακάριος. Και από στόμα σε στόμα όλοι οι από μέλη της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ να γι…, διοχετεύτηκαν απόψεις ότι ο Γρίβας συμπράττει με την εθνική φρουρά για να ρίξει τον Μακάριο.

Κ. Αυτό σημαίνει σύγχυση εν προκειμένω.

Γ. Πλήρη σύγχυση. Και τέτοιου είδους απόψεις διατυπώνονταν από τον τύπο που ήτανε με την Μακαριακή πλευρά.

Κ. Ένα λεπτό για να καταλάβουμε. Πόσοι ήταν ενταγμένοι στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄; Τι έκταση είχε αυτή η οργάνωση;

Γ. Θα σας πω αμέσως. Τότε είναι που δια του προέδρου της κυπριακής βουλής, του νυν προέδρου της Κύπρου, Γλαύκου Κληρίδη, ο Γρίβας έκανε παράσταση προς την αμερικανική πρεσβεία της Λευκωσίας, η οποία παρενέβη στην ελληνική κυβέρνηση εδώ πέρα μέσω των Ηνωμένων Πολιτειών και η πρόθεση της χούντας να πραξικοπηματίσει κατά του Μακαρίου ανεστάλη.

Κ. Το 1972.

Γ. ’72. Τότε ήταν η απαρχή συνταυτίσεως του Γρίβα με την χούντα. Και υπάρχουν ακόμα άνθρωποι, οι οποίοι πιστεύουν ότι πραγματικά ο Γρίβας συνήργησε σε αυτό το πράγμα. Ο Γρίβας με τη χούντα δεν είχε καμία μα απολύτως καμία ανάμιξη. Τώρα το μέγεθος της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ και ο οπλισμός της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄.

Κ. Και οι επιχειρήσεις.

Γ. Θα πάμε στις επιχειρήσεις. Η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ δεν συγκέντρωνε κατά την περίοδο εκείνη, παρά το μέγεθος μιας απλής μονάδος τάγματος πεζικού. Η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ κατά την περίοδο εκείνη δεν είχε αξιόλογο οπλισμό, παρά κάποια όπλα που αποτελούσαν τον σκελετό και ήταν παλιά οπλοπολυβόλα κυρίως τύπου (…), τα οποία είχαν σταλεί από εδώ κάτω κατά την περίοδο της Ε.Ο.Κ.Α. Α΄ και ο υπόλοιπος οπλισμός κάποια (…) του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου του βρετανικού στρατού και μερικά μοντέρνα κυνηγετικά όπλα.

Κ. Αυτά τα οποία ήταν στο αυτοκίνητο που σας μετέφερε για να φύγετε …

Γ. Μερικά, μερικά. Ελάχιστα. Δεν ήταν αυτά που μπορούσαν να εξοπλίσουν ένα τάγμα. Ελάχιστα ήταν εκείνα που πήρα εγώ προς τα κάτω. Τα υπόλοιπα που είχε φέρει τότε ο Γρίβας πάνω και τα πήρε προς τα κάτω, αυτά μεταφέρθηκαν με άλλες αποστολές προφανώς. Δεν το παρακολούθησα εγώ.

Κ. Άρα μιλάμε για ένα τάγμα, δηλαδή;

Γ. Μιλάμε για ένα τάγμα. Προοδευτικά η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ μπορούσε να αντιπαρατάξει εξοπλισμένο ένα σύνταγμα, περιορισμένης συνθέσεως.

Κ. Αυτό όμως στην παρανομία, εν κρυπτώ, όχι …

Γ. Μάλιστα. Ο κόσμος της ήταν σχεδόν μισός – μισός. Και αυτό είναι γνωστό.

Κ. Οι οπαδοί εννοείτε.

Γ. Οι οπαδοί ήταν σχεδόν μισός – μισός {ο πληθυσμός}.

Κ. Επιχειρήσεις.

Γ. Πολλοί από την τούρκικη πλευρά λένε ότι … από την Μακαριακή πλευρά, λένε ότι η Γριβική πλευρά ήταν μια μειονότητα. Ψεύδη και αυτά. Ήτανε μισός – μισός, ίσως και περισσότερος ο κόσμος ο οποίος δεν είχε απαρνηθεί ακόμη την υπόθεση της ενώσεως.

Κ. Οι ενωτικοί δηλαδή.

Γ. Οι ενωτικοί ή ο κόσμος που διατηρούσε εκείνο το όραμα της ενώσεως μέσα του. Ήταν και πολλοί από αυτούς στο Γριβικό στρατόπεδο, κυβερνητικοί και λοιπά. Αυτή ήταν η δύναμη της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄. Αυτή ήταν εκείνη την οποία εφοβήτο ο Μακάριος και βεβαίως λόγο των υπερβολών που κυκλοφορούσαν εθεωρείτο ότι ο Γρίβας ήτανε μια δυναμική κατάσταση, η οποία θα μπορούσε να καταλύσει το παν. Ψευδές και αυτό. Άλλωστε αυτής της αδυναμίας είχε επίγνωση ο Γρίβας. Τι έγινε τώρα; Μπροστά σε αυτό το φαινόμενο, που μου προκάλεσε οξυτάτη ανησυχία, βλέποντας ότι η αντιπαράθεση εντείνεται και ότι θα οδηγήτο σε μια θερμότητα στο εσωτερικό, με αποτέλεσμα τη δημιουργία κυματισμού που θα προκαλούσε τον χωρισμό του μικρού ελληνοκυπριακού λαού, εγώ έστειλα μέσω ενός γνωστού μου εφέδρου ανθυπολοχαγού, τον οποίο είχα υπό τις διαταγές μου και κατά την περίοδο των επιχειρήσεων του 1964, ένα γράμμα στον στρατηγό Περίδη, στον συχωρεμένο. Στον οποίο έλεγα «Βρέστε τρόπους να μεσολαβήσετε προς τον Μακάριο, να εξομαλυνθεί η κατάσταση, διότι οδηγείται σε σύγκρουση.» Και πραγματικά ο Περίδης …

Κ. Αυτή ήταν εν γνώσει του Γρίβα;

Γ. Όχι, δεν ήταν σε γνώση του Γρίβα. Αυτό ήταν αποκλειστικά δική μου ενέργεια. Βρήκε τον τρόπο ο Περίδης, ο οποίος κατά την περίοδο του 1962 – ’64 υπηρέτησε ως διοικητής των ελληνικών δυνάμεων κάτω, άρα γνώριζε τον Μακάριο, να τον ενημερώσει. Εξ όσων μου είπε, ενημέρωσε και κάποιους του εξωτερικού. Και ο Μακάριος …

Κ. Του εξωτερικού εννοείτε Έλληνες {πολιτικούς}, προσωπικότητες;

Γ. Έλληνες και πιθανόν και το βασιλικό περιβάλλον, δεν ξέρω πως. «Θεωρείται ως μη συμφέρουσα η οποιαδήποτε σύγκρουση κάτω.» Και ο Μακάριος έστειλε μέσω γνωστών του περιβάλλοντος του Γρίβα, επιστολή στον Γρίβα και του ζητούσε να συναντηθούν. Ο Γρίβας με ενημέρωσε εμένα γραπτώς και τότε εγώ αποκάλυψα ότι έκανα αυτή την ενέργεια. Όμως αυτή η αντιπαράθεση που προηγήθηκε, είχε δημιουργήσει την δική της ψυχολογία στο περιγριβικό περιβάλλον, είχε σχηματιστεί η εντύπωση ότι προοδευτικά αρχίζει να αποδυναμώνεται ο Μακάριος και ήθελε το δυνατόν συντομότερα να ξεμπερδέψει με τον Μακάριο, ώστε υπό την κάλυψη της ιδέας της ενώσεως να κατέσχουν και αυτοί θέσεις στον κρατικό μηχανισμό, να το καταλάβουνε επιτέλους.

Κ. Αυτό στρατηγέ σημαίνει ότι τμήμα του Γριβικού περιβάλλοντος είχε φιλοδοξίες δεν ενεργούσε για την ένωση.

Γ. Συνηφαίνετο. Τουλάχιστον έτσι άφηνε να εννοηθεί. Ή ποτέ δεν απεκάλυπτε το ‘όχι’ που εσείς υπονοείτε. Εγώ να συμφωνήσω, δεν έχω καμία αυτή με εσάς. Δεν έχω κανέναν ενδοιασμό, να συμφωνήσω. Αλλά είναι φαινόμενα ανθρώπινα τα οποία ζήσαμε και ζούμε καθημερινώς. Υπό την κάλυψη ενός πιστού μέλους ενός κόμματος, υπάρχει ενδόμυχα η διάθεση με την επικράτηση του κόμματος αυτού να πάρει και μια θέση στο δημόσιο. Διαφωνείτε; Εγώ το διαπίστωσα εκεί κάτω. Ήθελε λοιπόν ένας αριθμός του περι-γριβικού περιβάλλοντος την πτώση του Μακαρίου, για να έχει έτσι την ευκαιρία να πάρει εκείνα που ενέμοντο επί μια ολόκληρη δεκατριετία οι υπόλοιποι, οι Μακαριακοί. Φαινόμενα και αυτά ανθρώπινα. Ο Γρίβας δέχτηκε την συνάντηση και μάλιστα με κάλεσε και μου είπε να αναλάβω την οργάνωση της συναντήσεως αυτής, με όλα τα παρεπόμενα της ασφάλειας, η οποία έπρεπε οπωσδήποτε να ήτανε ιδιαίτερα προσεκτική. Είπα στον Γρίβα «Δεν μπορεί να είμαι εγώ, διότι μια συνάντηση μεταξύ του Μακαρίου και εσού, θα γίνει γνωστή, δεν μπορεί να κρατηθεί κρυφή. Εγώ είμαι ο άνθρωπος ο οποίος απέδρασα από την Ελλάδα ως αντιχουντικός. Η συνάντηση δεν μπορεί και δεν πρέπει να προσλάβει τον αντί χουντικό χαρακτήρα. Και ως εκ τούτου η δική μου παρουσία- ανάμιξη σε αυτή την υπόθεση, θα την βλάψει την υπόθεση.» Και ο Γρίβας μου λέει «Μιλάς πολύ σωστά.» και την ανέθεσε σε άλλον. Βεβαίως αυτοί που ανέλαβαν για να έχουν τις πρώτες επαφές με το στενό περιβάλλον του Μακαρίου, που από τη δική του πλευρά θα οργάνωναν και εκείνοι την ασφαλή συνάντηση με τον Γρίβα, έθεσαν κάποιους όρους. Υπουργοποιήσεως στην κυβέρνηση που θα ερχότανε μετά εάν συμφωνούσε να αποσυρθεί ο Μακάριος.

Κ. Υπουργοποιήσεως που; Κάτω από τη νέα κυβέρνηση;

Γ. Κάτω στην καινούργια κυβέρνηση που θα γινότανε.

Κ. Πίστευαν αυτοί ότι θα υποχωρήσει ο Μακάριος και θα παραιτηθεί;

Γ. Ναι πίστευαν. Διότι η εντολή του Μακαρίου η οποία υπάρχει, δεν την έχω εγώ, έχει καταγραφεί στα βιβλία και μπορούμε να την βρούμε όταν τη θέλετε, έλεγε ότι «Ενώπιον της δημιουργηθείσας καταστάσεως …» και λοιπά «… να βρούμε λύση …» και αυτοί σχημάτισαν την εντύπωση ότι ο Μακάριος έφτασε πλέον στην …, ωρίμασε στο να αποσυρθεί από την εξουσία και να αναδυθεί κυβέρνηση με ανθρώπους κοινής εμπιστοσύνης ένθεν και εκείθεν. Είχαν λοιπόν την αφέλεια κάποιοι, ελάχιστοι από αυτούς, προ της συναντήσεως να θέσουν τέτοια θέματα. Εγώ δεν τα πήρα μυρωδιά, δεν μπορούσα να κυκλοφορήσω άλλωστε. Όταν αργότερα τα έμαθα, κατάλαβα ότι έγινε λάθος. Έπρεπε να πω «Ναι, αναλαμβάνω εγώ.» και να έχω εγώ άμεσα τις επαφές, χωρίς να τίθενται τέτοια ζητήματα. Έγινε η συνάντηση, από τις αφηγήσεις του Μακαρίου …, του Γρίβα σε μένα, ήτανε πάρα πολύ φιλική, έφερε στην επιφάνεια όλη εκείνη την παλιά αγωνιστική προσπάθεια της περιόδου της Ε.Ο.Κ.Α.. Ανέβασε τα ευγενή αισθήματα και των δύο ανθρώπων, μερικοί είπανε ότι έκλαψαν εναγκαλισμένοι ο ένας με τον άλλον και τα όποια άλλα διατύπωσαν οι άνθρωποι, που οποίοι ήταν παρόντες και τα κατέγραψαν. Εγώ σχημάτισα την εντύπωση ότι το πράγμα αρχίζει πλέον να εκτονώνεται και από δηλώσεις τις οποίες έκανε ο Μακάριος με ευκαιρία την 25ης Μαρτίου, κατά την οποία έγινε και παρέλαση κάτω στην Λευκωσία. 1972 ναι.

Στις 25 Μαρτίου ο Μακάριος μετά το πέρας της παρέλασης λέγοντας ορισμένα λόγια για την αθάνατη Ελλάδα, για την ένωση η οποία θα έρθει. Οι δηλώσεις έχουν γίνει, είναι καταγεγραμμένες και μπορείτε να τις αναζητήσετε στα διάφορα. Μίλησε και για τον πρωτεργάτη της ανεξαρτησίας της Κύπρου, τον στρατηγό Γρίβα Διγενή. Εντελώς αντίθετα από εκείνα που είπε στις δηλώσεις του εδώ στην Ελλάδα όταν κατέβηκε ο Γρίβας κάτω. Εκεί σχημάτισα την εντύπωση ότι αρχίζει η κατάσταση να εκτονώνεται. Ήταν το πρώτο φως στα πέντε χρόνια μέχρι τότε πορείας μου κάτω από την δικτατορία, που έβλεπα μπροστά.

Δεν πέρασαν όμως 15 μέρες και ο Μακάριος έστειλε επιστολή στον Γρίβα αναβλητική των συμφωνηθέντων. Τα οποία συμφωνηθέντα προέβλεπαν την παραίτηση του Μακαρίου, την ανάθεση της προεδρίας σε πρόσωπο κοινής εμπιστοσύνης, τον διορισμό κυβερνητικών προσώπων σε πρόσωπα επίσης κοινής εμπιστοσύνης, στην εφαρμογή πολιτικής με κεντρικό άξονα την καταγγελία της δικτατορίας στην Ελλάδα, επί σκοπώ διευκολύνσεως της πτώσεως της εδώ και την …, μετά την επίτευξη του σκοπού αυτού, την απαίτηση από την καινούργια ελληνική κυβέρνηση που θα εγκαθίσταται στην Ελλάδα, να τοποθετήσει τις ως προς το κυπριακό επιδιώξεις της σε γραμμή πλεύσεως προς την ένωση. Αυτά ήταν σε γενικές γραμμές τα συμφωνηθέντα. Αυτά τα θεώρησε ως μη εφαρμόσιμα με δεύτερη επιστολή του ο Μακάριος.

Τι είχε όμως συμβεί; Η συνάντηση απεκαλύφθη, κυκλοφόρησε δια των εφημερίδων. Οι στενοί συνεργάτες του Μακαρίου και κυρίως αυτοί οι οποίοι εξετέλεσαν με δηλώσεις, με συγκροτήσεις τμημάτων αντιγριβικών, με εξοπλισμούς και κυρίως με στάσεις ενισχύσεως της παρουσίας του Μακαρίου ως προέδρου στην εξουσία της Κύπρου, παρενέβησαν και είπαν στον Μακάριο, όπως διαδόθη ή όπως έφτασε στα αυτιά μου τότε εκεί κάτω και όπως η ίδια η λογική το βεβαιώνει. Η λογική. Αποδείξεις δεν έχουμε. Είπαν λοιπόν στον Μακάριο ότι «Αυτό που συμφωνήσατε δεν πρέπει να γίνει. Και δεν θα γίνει ποτέ. Εάν εκδηλώσετε απλώς πρόθεση να το υλοποιήσετε, εμείς θα κατεβάσουμε τον κόσμο στις πλατείες και θα ανατρέψουμε τα πάντα.»

Και ήταν το (…) και ο Λυσσαρίδης. Και όλο το περιμακαριακό κατεστημένο, το οποίο κατείχε όλο τον διοικητικό μηχανισμό της Κύπρου. Ο Γρίβας οργάνωσε μια μυστική σύσκεψη για να ανακοινώσει τα της συναντήσεως με τον Μακάριο και τα της δευτέρας επιστολής του Μακαρίου προς αυτόν, τις απεμπολήσεως των {συμφωνηθέντων}. Σε αυτή τη σύσκεψη βρέθηκα και εγώ. Έγινε στη Λευκωσία, ειδοποιήθηκα, πήγα, κρυφά έγινε η σύσκεψη αυτή. Ήτανε βασικά μέλη της Γριβικής πλευράς, της πλευράς που εκπροσωπούσε το πολιτικό τμήμα της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, τομεάρχες της Ε.Ο.Κ.Α. Β’, άλλα στοιχεία τα οποία κατείχαν θέσεις στον μηχανισμό μέχρι τότε φιλογριβικά και παλιοί συνεργάτες του Γρίβα και του Μακαρίου κατά την Ε.Ο.Κ.Α. Όπως ο συγχωρεμένος ο Πολύκαρπος ο Ιωαννίδης, ο οποίος ήτανε και εξορία μαζί με τον Μακάριο κάτω στις Σεϋχέλλες. Πριν ο Γρίβας ολοκληρώσει, σχεδόν ο κόσμος ολόκληρος ο παριστάμενος, άρχισε να τον κατηγορεί, γιατί επιπολαίως έλαβε την υπόθεση της συναντήσεως με τον (…) της Κύπρου και γιατί δεν ενεργεί στην ανατροπή του, ώστε να απαλλαγεί η Κύπρος από το στοιχείο το οποίο εμποδίζει την ένωση του νησιού με την Ελλάδα.

Κ. Τον Μακάριο δηλαδή.

Γ. Ναι. Εγώ βεβαίως δεν το είδα μέσα στα στενά πλαίσια που το έθεσαν αυτοί. Το εξήγησα ίσως αυθαίρετα, σαν μια επιθυμία των ανθρώπων αυτών να συνεχιστεί η κατάσταση της συγκρούσεως μέχρις ότου ο Μακάριος πέσει, για να ξεκαθαριστούν τα πράγματα στην Κύπρο. Και παρενέβην, παρενέβην μάλιστα αυθαίρετα, λέγοντας περίπου τα εξής, ότι «Κύριοι δεν μπορείτε να αναφέρεστε στην ένωση και να περνάτε από την εκπαραθύρωση του Μακαρίου, υπονοώντας μερικοί από εσάς ότι θα πρέπει η Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ να τον σκοτώσει.» Μάλιστα ότι, «Δεν μπορείτε να αναφέρεστε στην ιερά υπόθεση της ενώσεως, αφήνοντας να εννοηθεί ότι αφού περνάει μέσα από τη σύγκρουση ενός μικρού σε αριθμό Ελληνοκύπριων της νήσου άρα μέσα από τον διχασμό. Ποτέ μέσα από τον διχασμό δεν πρόκειται να προέλθει η ένωση. Εάν εσείς δεν χωνεύετε τον Μακάριο, εάν είστε αντίθετοι για σκοπούς που δεν μπορώ να αντιληφθώ εγώ καταγόμενος εξ Αιτωλοακαρνανίας, τότε σταματήστε όπως είναι τα πράγματα γιατί όσο τα εξωθείτε θα καταστρέψετε την πατρίδα σας. Και εγώ σε τέτοια δεν συμμετέχω. Ο στρατηγός Γρίβας, που είναι παρών, μπορεί να πει για πιο λόγο βρίσκομαι εδώ.»

Δέχτηκα την επίθεση όλων και την καθύβριση ότι «Εσύ είσαι αντιχουντικός. Εμείς δεν ξέρουμε χούντες. Εμείς βλέπουμε τον ελλαδικό στρατό εδώ …» την Ε.Λ.Δ.Υ.Κ. δηλαδή και τους αξιωματικούς που συγκροτούσαν, που στελέχωναν την εθνική φρουρά, «… σαν εκπρόσωπους της ιεράς πατρίδας μας, στα πρόσωπα των οποίων ατενίζουμε τον Παρθενώνα. Και δεν μπορούμε εμείς, διότι εσύ άλλα βλέπεις, να υπηρετήσουμε τους δικούς σου σκοπούς. Να πας να πολεμήσεις την χούντα στην Ελλάδα.» Το ξεκαθάρισαν το θέμα, εγώ κατάλαβα, ο Γρίβας κατάλαβε και όλοι μαζί βλέπαμε ότι πάμε προς τον γκρεμό.

Κ. Άρα στρατηγέ, αυτοί ήθελαν να χρησιμοποιήσουνε την Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, την οποία δεν τη ήλεγχαν όμως, εκτός από όσους ήταν ενταγμένοι στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ οργανικά. Οι υπόλοιποι που ήταν πολιτικά πρόσωπα ήθελαν να χρησιμοποιήσουνε την Ε.Ο.Κ.Α. Β΄;

Γ. Ποιοι ήταν αυτοί; Αυτοί δεν μπορεί να κατηγορηθούν για αυτό που λέτε εσείς. Παρά το γεγονός ότι από αυτά που σας είπα βγαίνει κάτι τέτοιο. Όχι. Αυτοί είχαν την αντίληψη ότι, ό,τι ο Μακάριος έπραττε ήταν απατηλό. Και ότι η ενέργεια της αναπληρώσεως απέβλεπε στην αποδυνάμωση της αντίθετης φωνής και στην καταπάτηση, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο μέχρι τότε είχε επιτύχει εν απουσία του Γρίβα ο Μακάριος κάτω, στην καταπάτηση πάσης αντιθέτου φωνής. Όχι. Δεν ήταν ο σκοπός τους να ανατρέψουν τον Μακάριο γιατί το μίσος ήταν απέραντο. Αλλά διότι είχαν αποστερηθεί της εμπιστοσύνης και διότι η λογική τους εκ των συμβάντων από το 1959 το ΄60 της ανεξαρτησίας της Κύπρου μέχρι το 1972, δεν υπήρχε ούτε ένα στοιχείο που ο Μακάριος απεδείκνυε ότι τηρούσε τους λόγους του, τις καλές του διαθέσεις. Ούτε ένα στοιχείο ότι ασκούσε την εξουσία εν ηθική και δικαιοσύνη. Ούτε ένα στοιχείο ότι μπορούσε να συνδυάσει την εξουσία με την ιεροσύνη του. Δώστε σημασία σε αυτά που σας λέω. Και εγώ δεν τους αδίκησα, τους κατάλαβα. Όμως θλίφτηκα κατάφορα. Σε επομένη συνάντηση μου με τον Γρίβα, φέραμε στην επιφάνεια αυτό το θέμα. Και ο Γρίβας αντιλαμβανόμενος πως εγώ έβλεπα τα πράγματα μου είπε «Εδώ που έφτασαν τα πράγματα παιδί μου και καταλαβαίνοντας το πώς αισθάνεσαι, το πώς νιώθεις, έρχομαι να σου πω ‘Που θέλεις να πας;’ και εγώ θα σε διευκολύνω να πας.»

Κ. Ένα λεπτό. Αυτό σημαίνει ότι η μεν δική σας θέση είναι ξεκάθαρη και σύμφωνη με την αρχική σας γραμμή και τον αρχικό σας στόχο. Συμμετοχή δηλαδή στην Κύπρο στην οργάνωση υπό τον Γρίβα Διγενή, για να πέσει η χούντα.

Γ. Ναι.

Κ. Από πλευράς του Γρίβα όμως σημαίνει ότι, έχει χάσει τον αρχικό στόχο, έχει εγκλωβιστεί σε άλλου είδους διαδικασίες και δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτόν τον εγκλωβισμό.

Γ. Πολύ ορθά. Αυτό ακριβώς σημαίνει και αυτό κατάλαβα και εγώ. Αλλά δεν νομίζω ότι μπορούμε εξ αυτού να υποστηρίξουμε ότι, ο Γρίβας απώλεσε τον αρχικό στόχο για ιδιοτελείς σκοπούς. Εγώ ισχυρίζομαι, το κατέθεσα, το επανακαταθέτω, ότι αυτή η ίδια η ρύμη των εξελίξεων, οδήγησε το Γρίβα σε αναθεώρηση. Ξέχασε ενώπιον της στάσεως και της συμπεριφοράς του Μακαρίου, ότι θα έπρεπε να συνέχιζε την προσπάθεια της ομονοήσεως για την ευόδωση του σκοπού. Ή διέγνωσε ότι ο σκοπός αυτός δεν μπορούσε να υπηρετηθεί δι’ αυτής της επιλεγείσης οδού. Και μπροστά στο φαινόμενο της απαρνήσεως εκ μέρος του Μακαρίου, στο φαινόμενο της πιέσεως των δικών του ανθρώπων της απολύτου εμπιστοσύνης, στο φαινόμενο της στάσεως της κυπριακής κυβερνήσεως και των υπηρεσιών του κράτους απέναντι των Γριβικών, τον οδήγησαν κατά τη δική μου άποψη, στην περιχαράκωση και την άμυνα του.

Και επειδή ο Γρίβας ήξερε τον σκοπό για τον οποίο κατέβηκα εγώ κάτω, γνώριζε, θυμότανε τα συμφωνημένα μεταξύ μας, μου είπε «Που θες να πας; Καταλαβαίνω ποια είναι η θέση σου. Εγώ θα προσπαθήσω να εξομαλύνω τα πράγματα όσο μπορώ, αλλά ‘Που θέλεις να πας;» Και εγώ απάντησα στον Γρίβα ότι «Κατέβηκα για έναν συγκεκριμένο σκοπό. Καλώς ή κακώς είσαι ο αρχηγός μου και εγώ όπως τήρησα τον λόγο μου, που σας έδωσα στην Ελλάδα και κατέβηκα εδώ, δεν μπορώ να σας αποστερήσω της …, να σας στερήσω της εμπιστοσύνης μου και δεν πρόκειται να σας εγκαταλείψω. Και για έναν άλλο ακόμη λόγο. Για να σας θυμίζω με την εδώ παρουσία μου, ποιος ήταν ο σκοπός μας. Και για ακόμη έναν άλλο λόγο. Διότι εγώ είμαι φαντάρος, στρατιώτης και δεν μπορώ να κάνω αυτού του είδους τα θελήματα.»

Κ. Ναι, στρατηγέ ωραία είναι αυτά …

Γ. … «Και για ακόμη έναν άλλον λόγο. Δεν αλλάζω περιβάλλον διότι στο καινούργιο που θα βρεθώ, ασφαλώς θα αναγκαστώ να φωνάζω πράγματα τα οποία εγώ ουδέποτε υιοθέτησα ή ποτέ δεν μπορώ να κάνω.» Πέστε μου.

Κ. Ξεκαθαρίστε όμως εάν αυτή η στάση σας σήμαινε στη φάση εκείνη, ότι συμπράττετε πλέον στην περιχαράκωση που είπατε, που κάνει ο Γρίβας και που σημαίνει στη συνέχεια ότι θα οξυνθεί η σύγκρουση με τον Μακάριο.

Γ. Όχι.

Κ. Συμπράττετε εσείς στην τακτική κατά του Μακαρίου;

Γ. Σας το ξεκαθαρίζω εγώ αμέσως. Κατόπιν …

Κ. Λαμβάνετε εσείς μέρος σε επιχειρήσεις κατά του Μακαρίου; Εσείς προσωπικά.

Γ. Όχι. Ποτέ.

Κ. Έγιναν τέτοιες επιχειρήσεις από την Ε.Ο.Κ.Α. Β΄;

Γ. Ναι, βεβαίως γίνανε. Γίνανε. Και μάλιστα και εν αγνοία του Γρίβα, διότι παρενέβη η χούντα σε στοιχεία ενταγμένα στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄. Δεν μπορείτε να αντιληφθείτε αυτού του είδους τις διασυνδέσεις;

Κ. Εσείς πρέπει να μου το πείτε αυτό το πράγμα. Εγώ δεν το γνωρίζω. Το αντιλαμβάνομαι αλλά δεν το γνωρίζω.

Γ. Εγώ για να εδραιώσω και ιστορικά τη θέση μου, έπραξα δύο (…). Το ένα είναι κατά την συγκέντρωση εκείνη το βράδυ, έδωσα απάντηση ύστερα από τις κατηγορίες τις οποίες εξέπεμψαν σε βάρος μου τα στελέχη του Γρίβα, ότι «Κύριοι με συγχωρείτε εγώ δεν βρίσκομαι εδώ για να συμπράξω στη δολοφονία του Μακαρίου. Αν ένα τέτοιο πράγμα σκεφτήκατε, βρέστε άλλους να χρησιμοποιήσετε, εγώ δεν είμαι δολοφόνος.» Το είπα σε όλους και έκανε και εντύπωση μάλιστα. «Διότι εσείς σκέφτεστε δολοφονικά. Εάν είναι αυτό που υποψιάζομαι.» Αντέδρασαν βεβαίως, είπανε «Όχι, τέτοιο πράγμα …» και λοιπά. Και δεύτερον, έγραψα ιδιοχείρως στον Γρίβα ότι «Εγώ, περάστε το στο αρχείο σας το γραπτό αυτό, δεν ήρθα εδώ για να λάβω μέρος στις δικές σας φαγωμάρες.» και κατόπιν αυτού ο Γρίβας όρισε την συνάντηση που είπαμε αυτά τα οποία έθεσα προηγουμένως και μου είπε «Που θες να πας;» και εγώ του απάντησα «Εγώ δεν κάνω τέτοιου είδους αλλαγές.»

Κ. Πότε γίνονται αυτά;

Γ. Αυτά γίνονται περίπου στα τέλη του έτους 1972.

Κ. Έχουν αρχίσει οι απόπειρες κατά του Μακαρίου ή όχι;

Γ. Όχι. Από εκεί και πέρα αρχίζουν να εκτραχύνουν τα πράγματα. Κάποιοι φαίνεται ότι είπαν στον Γρίβα, ή ο Γρίβας το συνέλαβε, δεν το ξέρω, πως μια εκδήλωση δυναμική κατά του Μακαρίου θα οδηγούσε τον Μακάριο σε αναθεώρηση της εχθρικής στάσεως του. Θα προκαλούσε εντυπώσεις στην κοινή γνώμη, την κυπριακή, ελληνοκυπριακή γνώμη, ίσως και την παρέμβαση άλλων στοιχείων και θα …, τα πράγματα θα παίρναν μια διαφορετική, υπέρ του Γρίβα, στροφή.

Κ. Γνωρίζετε αλλά δεν το λέτε. Ποια είναι τα στοιχεία που παρενέβησαν και έστρεψαν τον Γρίβα να καταλήξει στην…

Γ. Όχι.

Κ. … απόφαση κατά του Μακαρίου;

Γ. Όχι, όχι.

Κ. Ξεκαθαρίστε το.

Γ. Δεν το λέω διότι πραγματικά δεν το γνωρίζω, διότι εγώ όπως και ο Γρίβας, ήμουνα στα κρησφύγετα, ο καθένας χωριστά στο δικό του κρησφύγετο. Ότι δεν είχα επαφή με τον κόσμο έξω, ότι δεν γνώριζα με ποιους συζητά ο Γρίβας και εκ τούτου δεν ξέρω ποιοι ήταν αυτοί. Υποθέτω όμως ότι υπήρξε η πίεση αυτή. Ή, όπως είπα προηγουμένως, ο Γρίβας συνέλαβε την αυτή. Ένα από τα δύο. Νομίζω όμως ότι μπορεί να υπήρξε αυτή η πίεση. Δεν μπορούμε όμως να παραλείψουμε και την επίταση του διχασμού, η οποία διευκολύνθηκε από την θέση του εκκλησιαστικού θέματος. Υπήρχαν τρεις ιεράρχες, ο της Λεμεσού, ο της Πάφου …

Κ. Γνωστό το θέμα.

Γ. … ο της Κυρήνειας, αντίθετοι με τον Μακάριο. Συμπορεύτηκαν με τον Μακάριο κατά την Ε.Ο.Κ.Α. Α΄, συνεξορίστικαν με τον Μακάριο. Ήταν αντίθετοι …

Κ. Τον καθαιρούν. Ο Μακάριος συγκαλεί …

Γ. Τον καθαίρεσαν, πιεζόμενοι ή καθοδηγούμενοι από την εδώ χούντα. Ο Μακάριος συγκάλεσε, αναστηλώθηκε το πράγμα και η χούντα μεν απεσύρθη διότι ο Μακάριος δια των πολιτικοδιπλωματικών ελιγμών του, αποκατέστησε επαφές με επίσκεψη του και συνάντηση του εδώ με τον Παπαδόπουλο και οι τρεις ιεράρχες βρέθηκαν κρεμασμένοι στη διάθεση των ασεβών και ζήτησαν την κάλυψη του Γρίβα. Και ο Γρίβας ενώ διαφώνησε προς την ενέργειά τους κατά Μακαρίου, ενώ πήρε μυρουδιά ότι πιέστηκαν αυτοί από τον δικτατορικό παράγοντα της Ελλάδος, τους κάλυψε. Και τους κάλυψε διότι είχε την γνωριμία, είχε τα αισθήματα και τα συναισθήματα της παρελθούσας εποχής και όπως μπορώ να υποθέσω, είχε τις κάποιες οικονομικές ενισχύσεις του για να μπορεί ο Γρίβας να ενισχύει τους ανθρώπους που βρίσκονται υπό διωγμό και των οποίων οι οικογένειες δεν είχαν να φάνε.

Κ. Άρα από εκεί είναι η χρηματοδότηση της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄;

Γ. Από εκεί κυρίως η χρηματοδότηση της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄.

Κ. Πάμε στις επιχειρήσεις κατά του Μακαρίου. Μετά το Δεκέμβρη του ’72, φαντάζομαι.

Γ. Δήλωσα λοιπόν εγώ τότε στον Γρίβα «Στρατηγέ εγώ αποσύρομαι. Μένω εδώ διότι δεν μπορώ να εγκαταλείψω εσάς, τα βήματα του οποίου ακολούθησα μέχρι εδώ. Δεν μπορώ σαν στρατιώτης να κάνω αυτού του είδους τις αλλαγές, δεν μπορώ να ανεχτώ τις όποιες υποδείξεις του τρίτου παράγοντα, που θα μου εξασφαλίσει το φαγητό από την οποιαδήποτε πλευρά αύριο. Θα είμαι στο τάδε μέρος κρυμμένος και όταν εσείς νομίζετε ότι θα με ξαναχρειαστείτε φωνάξτε με.»

Κ. Πότε το είπατε αυτό;

Γ. Τα τέλη του 1972. Από εκεί μπήκανε στις διαδικασίες των δολοφονικών αποπειρών, των θέσεων βομβών στις περιουσίες από εδώ και από εκεί, των μεν κατά των δε και αντιστρόφως και στην εφαρμογή ενός σχεδίου προσβολών των αστυνομικών σταθμών, τα αποτελέσματα των οποίων έφεραν ή οδήγησαν στην αγανάκτηση της κοινής γνώμης για τις ενέργειες αυτές.

Κ. Εσείς όλο αυτό το διάστημα είστε εκτός μηχανισμού;

Γ. Ναι ήμουνα εκτός μηχανισμού.

Κ. Δεν γνωρίζετε τι σχεδιάζεται και τι γίνεται. Τα μαθαίνετε από τις εφημερίδες;

Γ. Τα μαθαίνω από τα ραδιόφωνα, από τους ανθρώπους που κυκλοφορούσαν και λοιπά. Το τι σχεδιάζεται βεβαίως το αντελήφθην, διότι υπήρχαν άνθρωποι που ήταν μέσα στην Ε.Ο.Κ.Α. και με βλέπανε και αυτά δεν μένουν κρυφά και λοιπά.

Κ. Δεν μπορούσατε όμως να τα ανατρέψετε, να τα διακόψετε, να τα σταματήσετε;

Γ. Ήτανε πέρα των δικών μου δυνάμεων. Εγώ δεν ήμουνα παρά ο άνθρωπος ο αντιχουντικός, ο οποίος ήρθα να βάλω κενά δαιμόνια μέσα στους (…) Ελληνοκύπριους, Έλληνες της Κύπρου.

Κ. Αυτό έλεγαν οι …

Γ. Αυτό έλεγαν και έτσι το έβλεπαν.

Κ. … οι αντίπαλοι σας …

Γ. Οι αντίπαλοι μου.

Κ. … οπαδοί του Γρίβα, οι ενωτικοί, οι αντίπαλοι του Μακαρίου;

Γ. Υπήρχαν μάλιστα άνθρωποι οι οποίοι δεν ήθελαν τη δική μου παρουσία εκεί ή της Ε.Ο.Κ.Α..

Κ. Θα μου πείτε ποιοι ήταν αυτοί;

Γ. Υπήρχανε … Όχι.

Κ. Θα μου πείτε για την διείσδυση;

Γ. Όχι. Διότι εγώ μιλάω με αυτούς σήμερα. Είναι άνθρωποι οι οποίοι ήρθανε και μου είπανε «Είχες δίκιο. Έλεος.»

σάρωση0047.jpg

Φωτογραφία: Ο Γ. Καρούσος μετά την Χούντα σε επιθεώρηση μονάδας πεζοναυτών.

7ο μέρος. Η διείσδυση της χούντας στην ΕΟΚΑ Β και ο Ιωαννίδης

Κ. Θα μου πείτε για τη διείσδυση της χούντας στην Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ σε εκείνο το διάστημα; Αυτό οφείλετε να το πείτε.

Γ. Βεβαίως και είναι πολύ απλό. Μέγας αριθμός αξιωματικών βρίσκεται κάτω, ήτανε άνθρωποι της εμπιστοσύνης της χούντας. Είχανε τις κοινωνικές επαφές τους. Τις γνωριμίες τους. Τις κουμπαριές τους και τις συναισθηματικές γεφυρώσεις.

Κ. Τι εννοείτε;

Γ. Όχι μόνο (…) αλλά και τα στελέχη της εθνικής φρουράς. Όλα τα στελέχη από τον βαθμό του λοχαγού και

πάνω της εθνικής φρουράς, ήτανε Ελλαδίτες αξιωματικοί. Ο κόσμος του Μακαρίου τους έκανε παρέα.

Έβρισκε στο πρόσωπο τους την ανακούφιση από την πίεση του Μακαριακού κατεστημένου.

Κ. Ο κόσμος του Γρίβα;

Γ. Ο κόσμος του Γρίβα. Και εκείθεν το Μακαριακό κατεστημένο εξαπέλυσε την κατηγορία ότι ο κόσμος του Γρίβα είναι φιλοχουντικοί. Ενώ οι ίδιοι δημιούργησαν την κατάσταση αυτή. Εκεί λοιπόν οι Έλληνες αξιωματικοί, μερικοί των οποίων και εντεταλμένοι όχι μόνον ως πληροφοριοδότες αλλά και ως εξωθητές προς κατευθύνσεις εσφαλμένες …

Κ. Οι πρωτεργάτες ποιοι ήταν από αυτούς; Ποιοι; Ονόματα.

Γ. Παπαδάκης, φέρ’ ειπείν. Ταξίαρχος Παπαδάκης που ήταν κάτω, ο οποίος οδήγησε στο πραξικόπημα. Σχεδόν όλοι οι υπηρετούντες τότε και των οποίων τα ονόματα μπορείτε να τα βρείτε στο επιτελείο της εθνικής φρουράς. Σχεδόν όλοι οι υπηρετούντες στο κλιμάκιο της Κ.Υ.Π. στην Λευκωσία. Σχεδόν όλοι οι κατέχοντες τα πόστα των αξιωματικών πληροφοριών σε διάφορες μονάδες της εθνικής φρουράς εκεί. Αυτοί μάλιστα συνήργησαν στο να οργανωθεί κρυφά από τον Γρίβα και η δολοφονική κατά του Μακαρίου απόπειρα στον Άγιο Σέργιο.

Κ. Με ελικόπτερο;

Γ. Όχι.

Κ. Ποια;

Γ. Υπονομεύτηκε ο δρόμος στον Άγιο Σέργιο, που οδηγούσε προς Λευκόνικο, δεν θυμάμαι τώρα που, σε μια έξοδο του Μακαρίου προς τα εκεί και ανατινάχτηκε ακαίρως έτσι, ώστε να μην χτυπηθεί ο Μακάριος. Το ακαίρως, εκείνος ο οποίος έκανε την αυτή, είπε ότι το έκανε σκόπιμα για να μην πάθει τίποτα ο Μακάριος. Οι άλλοι ότι ήτανε τόσο τρομαγμένος ώστε δεν ήξερε τι έκανε, το πάτησε πριν την ώρα του.

Κ. Ανατινάχτηκε είπατε α… Πως το είπατε;

Γ. Ο δρόμος, ο …

Κ. Άκαιρος;

Γ. Οδόστρωμα. Ε;

Κ. Ακέραιος;

Γ. Ακαίρως. Τον ανατίναξε, τον ανατίναξε νωρίτερα. Έγινε μεγάλος θόρυβος, ακούστηκε σε ολόκληρο τον κόσμο η κατάσταση αυτή. Ένας άλλος πάλι, τομεάρχης στην περιοχή της …, του (…), οργάνωσε μια ενέδρα εν αγνοία του Μακάριου …

Κ. Του Γρίβα;

Γ. Του Γρίβα. Στο προπαρασκευαστικό μέρος της οποίας αποκαλύφθηκε η ενέδρα, συνελήφθησαν ορισμένοι άνθρωποι και λοιπά. Είχε δημιουργηθεί, με λίγα λόγια, μια κατάσταση απαράδεκτη έως και ανυπόφορη. Ο Μακάριος άρχισε να οργανώνει τα πραιτοριανά τμήματά του, τα οποία εξώθησε με την τελευταία λέξη την περίοδο εκείνη, με φανατικούς ανθρώπους, πολλοί των οποίων ήτανε στοιχεία του πεζοδρομίου, οι οποίοι δεν λογάριαζαν τίποτα. Συλλάμβαναν, τσάκιζαν στο ξύλο κόσμο, φυλάκιζαν χωρίς κατηγορία ανθρώπους, με λίγα λόγια καταδίωκαν τον κόσμο. Σηκώνονταν ο κόσμος αυτός και έβγαινε στα βουνά ως αντάρτες και κρυβότανε σαν τους Ασπάλακες μέσα στα αυτά. Και άρχισε πλέον να διαφαίνεται αφενός μεν η εκ των πραγμάτων οδήγηση προς το χειρότερο, αφετέρου δε η αποδυνάμωση του Γρίβα, ο οποίος και κατέστη υπόδουλος αυτών των μέχρι τότε αστόχων ενεργειών. Τότε ήτανε που με φώναξε ο Γρίβας πάλι. Δεν είχε δισταγμό να κάνει περιγραφή της καταστάσεως που δημιουργήθηκε για να διατυπώσει τις ανησυχίες του. Και να με ρωτήσει τι θα έπρεπε να γίνει. Ποια γνώμη έχω. Εγώ είπα στον Γρίβα ότι δεν φανταζόμουνα ποτέ πως ήταν δυνατόν αυτός να ανεχτεί αυτού του είδους την εξέλιξη. Είπα επίσης ότι «Δεν υπάρχουν παρά μόνο δύο λύσεις. Να ρίξεις φεϊγβολάν σε ολόκληρο το κυπριακό χώρο, αναγγέλλοντας ότι την τάδε ημέρα, την τάδε ώρα θα πας στο προεδρικό μέγαρο να συναντήσεις τον Μακάριο. Χωρίς να προεξασφαλίσεις τίποτα γιατί δεν το μπορείς. Όμως …» …

Κ. Του προτείνατε στρατηγέ, συνάντηση με τον Μακάριο ενώ …

Γ. Με δική του πρωτοβουλία.

Κ. … ενώ συνεχίζονται επιχειρήσεις;

Γ. Όχι δεν είχα …, δεν ήταν συνεχείς οι επιχειρήσεις. Είχαν δημιουργηθεί τα πραιτοριανά τμήματα του Μακαρίου, έκαναν εξορμήσεις. Η πλευρά της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ δεν έκανε επιχειρήσεις. Τι επιχειρήσεις να κάνει; Είχε σχεδόν αποδυναμωθεί πλέον.

Κ. Αρχές του 1973;

Γ. Ναι. Προς το μέσον περίπου του 1973 τότε. «Η μια λοιπόν περίπτωση είναι αυτή. Έχω την άποψη ότι ο κόσμος θα το δεχτεί με ανακούφιση. Φαντάζομαι …», λέω «… απλώς, ότι περιγράφοντας στο χαρτάκι και το δρομολόγιό σας θα μαζευτεί ο κόσμος εκατέρων της οδού για να σας δει. Και πιθανώς και πολλοί από αυτούς να σας χειροκροτήσουν. Αποκλείω την περίπτωση του να μην δεχτεί ο Μακάριος. Διότι τυχόν άρνηση του τον εκθέτει και ίσως ανεπανόρθωτα. Διότι εσείς θα λέτε για την εξομάλυνση των εσωτερικών πραγμάτων της Κύπρου. Για την συνεννόηση.» Μου λέει «Μα τι…, μέχρι να πάω, θα με έχουν σκοτώσει.» Λέω «Είναι μια περίπτωση την οποία δεν καλείστε να υπολογίσετε. Γιατί σε όλες τις αποφάσεις, τις ενέργειες των ανθρώπων, υπάρχει και ο θάνατος. Και κυρίως σε αυτού του είδους τις καταστάσεις. Για να μην λέτε ότι μιλάω από σίγουρη θέση, θα είμαι εγώ στρατηγέ δίπλα σας ώστε τα βόλια να πάρουν και εμένα που το προτείνω αυτό.

Υπάρχει και μια δεύτερη λύση αν δεν το θέλετε αυτό. Να μαζέψετε όλο τον κόσμο σας, να επιλέξετε μια περιοχή της Κύπρου, να εγκατασταθείτε αμυντικά και να ζητήσετε την παρέμβαση άλλων παραγόντων. Των του εξωτερικού, του βασιλέα, του εξόριστου βασιλέα Κωνσταντίνου, του Καραμανλή. Όποιον θέλετε. Της Αμερικής.

Ώστε τα πράγματα να εξομαλυνθούν στην Κύπρο. Εάν τα αφήσετε έτσι θα πάνε κατά διαβόλου.», «Καλά.» μου λέει. Εγώ έφυγα. Έμαθα αργότερα ότι την πρώτη λύση την οποία του υπέδειξα την απέρριψαν οι στενοί του συνεργάτες, του είπανε «Αυτά …, εσάς θα σας καθαρίσουνε πριν κάνετε 100 βήματα. Διότι δεν μπορεί να ελέγξετε όλον αυτόν τον κόσμο, κάποιος θα βρεθεί …» και λοιπά. Ήταν ακριβώς αυτό που υποψιάσθηκε και ο ίδιος, αλλά εγώ είχα απαντήσει «Εκτός του ότι θα είμαι και εγώ δίπλα σας …» του είπα ότι «… αυτό είναι λύση.» Και του Γρίβα τα μάτια έγιναν διπλάσια. Του λέω «Βεβαίως είναι λύση. Διότι ο θάνατος σας θα ανατρέψει αυτόματα τον Μακάριο. Δεν θα είστε εσείς μόνο παρών και εγώ θα είμαι δίπλα σας. Αλλά αυτόματα θα τον ανατρέψει τον Μακάριο. Επειδή θα ρίξετε εσείς την αναγγελία δύο τρεις μέρες πιο μπροστά, θα λάβει ο Μακάριος τα μέτρα του. Να είστε απολύτως βέβαιος ότι δεν θα συμβεί τίποτα τέτοιο.» Υιοθέτησε όμως την άλλη λύση, για την οποία διέταξε τον σχεδιασμό και είπε και σε μένα να την σχεδιάσω. Και είναι γεγονός ότι εγώ συμμετέχω στον σχεδιασμό αυτόν. Στην απόσυρση όλων των ανταρτών, στην εγκατάσταση σε μια ημιορεινή περιοχή της Κύπρου περί το (…), στην περιχαράκωση, στην απόσπαση των οικογενειών για την εγκατάσταση εκεί, εις την δημιουργία μιας ανεξάρτητης περιοχής η οποία θα ανησυχούσε πλέον τον Μακάριο και θα τον οδηγούσε υποχρεωτικά και αυτόν σε μια υποχώρηση. Δεν υπήρχε άλλος τρόπος. Πέρασε έτσι ο καιρός, χωρίς να υλοποιηθεί το σχέδιο αυτό. Οι συνεχείς εξορμήσεις των πραιτοριανών του Μακαρίου συλλάμβαναν κόσμο, είχανε γεμίσει οι φυλακές, είχαν περάσει πλέον στην μέθοδο των βασανιστηρίων έτσι ώστε να προκριθεί η παρουσία μιας επιτροπής υπό τον (…) νομίζω, Ελβετός, …

Κ. Του Ερυθρού Σταυρού;

Γ. Του Ερυθρού Σταυρού. Για την εξακρίβωση των βασανιστηρίων και των λοιπών αυτών. Η έκθεση υπήρξε καταπέλτης, ιδιαιτέρως αποκαλυπτική των φοβερών μεθόδων που εφάρμοζαν στα αστυνομικά τμήματα και στις φυλακές εναντίον των Γριβικών. Η έκθεση προωθήθηκε προς τον Ο.Η.Ε., ανησύχησε τους εδώ, τους φιλομακαριακούς παράγοντες, οι οποίοι κινήθηκαν σε αντιδικτατορικά στοιχεία του εξωτερικού και ενισχύθηκαν ώστε, να μην υπάρξει περαιτέρω συζήτηση για το θέμα στο επίπεδο του Ο.Η.Ε.. Υπάρχουν τέτοια γραπτά, αντιχουντικών συμπλεγμάτων, προς τον Λυσσαρίδη νομίζω, που του επιδεικνύει να παρέμβουν στον Μακάριο ώστε, να καλέσει έναν μεγάλο αριθμό από αυτούς, με εκπροσώπηση του δημοσιογραφικού κόσμου, να τους περιποιηθεί εντυπωσιακά, για να μπορέσει να αμβλύνει την κατάσταση η οποία δημιουργήθηκε σε βάρος στον Ο.Η.Ε..

Κ. Εννοείτε στρατηγέ, ότι αντιχουντικοί, φιλομακαριακοί…

Γ. Επεδίωκαν μεθόδους αποκρύψεως των γενομένων βασανιστηρίων και δεν ανησύχησαν οι άθλιοι για τα συμβάντα στην Κύπρο ώστε, να προλάβουν την καταστροφή.

Κ. Ο σκοπός τους ήταν να στηρίξουν τον Μακάριο;

Γ. Ο σκοπός τους ήταν να στηρίξουν τον Μακάριο. Διότι μέσω του Μακαρίου έβλεπαν ότι θα επέρχετο η λύση του δικού τους προβλήματος εδώ. Μα το καταλαβαίνετε κύριε ναύαρχε ή δεν το καταλαβαίνετε; Τι νομίζατε; Ότι τα πράγματα ήταν αθώα και αγγελικά; Και ότι όλοι είχαν συμπτυχθεί και ένωσαν τις δυνάμεις για την ανατροπή της χούντας εδώ; Ο καθένας ήθελε μια εξωτερική αιτία που θα την ανέτρεπε ώστε, αυτοί να ξαναέπιαναν τις καρέκλες τους ή να πιάσουν τις κάποιες θέσεις. Ωμά και ξεκάθαρα τα πράγματα.

Κ. Ποιοι ήταν αυτοί στρατηγέ;

Γ. Άλλωστε υπάρχει ένα ερώτημα. Ακούσατε εσείς πυροβολισμό κατά την διάρκεια της χούντας μέχρι και την ώρα της …, την στιγμή της πτώσεώς της; Ουδείς. Εγώ δεν άκουσα. Εν Ελλάδι πυροβολισμό, πλην της απόπειρας του Παναγούλη, ουδέν έτερον.

Κ. Ποιους εννοείτε ότι …, από τους αντιχουντικούς της Ελλάδος, ποιους εννοείτε ότι ήθελαν…

Γ. Από αυτούς που ήταν έξω, ε;

Κ. … ήθελαν εθνική καταστροφή στην Κύπρο, όπως έγινε;

Γ. Α όχι. Όχι τέτοια πράγματα δεν μπορώ να καταθέσω. Εγώ τα υποψιάζομαι. Μπορεί όποιος θέλει από αυτούς και όταν καταγραφούν, να με κατηγορήσει, να με μηνύσει και εγώ θα πω ένας, δύο, τρεις, τέσσερις και λοιπά. Άλλωστε δεν χρειάζεται και μεγάλος κόπος για να το καταλάβετε. Διότι δεν μπορούσε να μένει έξω από την αντίληψη, από την γνώση των ανθρώπων οι οποίοι ευρίσκοντο εκτός Ελλάδος, η κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στην Κύπρο. Δεν είναι δυνατόν να μην υπήρχαν μυαλά που στις εκτιμήσεις τους να οδηγούνται στο συμπέρασμα πως ο Γρίβας δεν ήταν όργανο της χούντας και πως δεν μπορούσε να ενεργεί έτσι αν δεν υπήρχαν αίτια, έτσι ώστε να προσπαθήσουν να εξακριβώσουν τα αίτια αυτά. Και δεν ήταν δυνατόν να μην υπήρχε σε μια πτυχή της συνειδήσεως τους μια φιλοπατρία. Η οποία θα τους επέβαλε την επέμβαση τους ώστε, τα πράγματα να ηρεμήσουν για να μην δημιουργηθούν εκεί χειρότερες καταστάσεις. Παρά ταύτα τις άφησαν να εξελιχτούν. Παρά ταύτα δεν παρενέβησαν να τις εμποδίσουν την τελευταία στιγμή.

Κ. Αντιχουντικοί του εξωτερικού. Ποιοι δηλαδή;

Γ. Πολιτικά πρόσωπα κατ’ εμέ.

Κ. Ο Παπανδρέου;

Γ. Προχρηματίσαντα.

Κ. Ο Ανδρέας ο Παπανδρέου;

Γ. Δεν ξέρω. Εγώ ξέρω ότι η επιστολή Μακαρίου προς Γκιζίκη ενεκρίθη πρώτα …

Κ. Από ποιους;

Γ. Απ’ έξω. Ψάξτε βρέστε τους. Δεν τους γνωρίζω. Ενεκρίθη όμως απ’ έξω. Εγένοντο διορθώσεις και πήγε κάτω ξαναπαραδόθηκε στον Μακάριο και από εκεί …

Κ. Αυτό που λέτε στρατηγέ έχει δημοσιευτεί;

Γ. Έχουν γραφτεί σε πολλές αυτές. Είναι και ενισχυτικό της δικής μου απόψεως. Άλλωστε εγώ, το προαισθανόμουν, ήμουν μέσα στην φωτιά και το προαισθανόμουνα απολύτως. Εσείς μπορείτε με μια κάθοδο σας κάτω στην Κύπρο, θα σας δώσω εγώ μια γκάμα από ονόματα ανθρώπων που έπαιξαν ρόλο τότε εκεί και θα σας πουν πως έχουν τα πράγματα. Θα σας φέρω μάλιστα προσεχώς και σε επαφή με τον Μπανίκο που σας είπα. Αρχές …, φτάσαμε στις αρχές του ’74. Και ο Γρίβας πεθαίνει.

Κ. Θυμάστε ημερομηνία;

Γ. 27 Ιανουαρίου το 1974. Εξ όσων μου είπαν, ο Γρίβας πρόλαβε να τα πει σε κάποιον του περιβάλλοντος του, «Βρέστε τον Καρούσο.»

Κ. Το ξαναλέτε αυτό στρατηγέ; Τι σήμαινε αυτό το πράγμα;

Γ. Έχω την εντύπωση ότι ο Γρίβας ανέθετε σε μένα όλο το βάρος της δημιουργηθείσης καταστάσεως, υπολογίζοντας ότι θα έβρισκα τις λύσεις μιας εξόδου από την δύσκολη αυτή κατάσταση της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄. Μιας εξόδου από την περιοχή στην απελπισία στην οποία περιήλθε.

Κ. Και το είπε στο περιβάλλον του που ήταν κοντά την ώρα που πέθαινε;

Γ. Έτσι μου είπαν. Εγώ δεν το ξέρω. Άλλοι το διαψεύδουν.

Κ. Σας το είπε … Ποιος;

Γ. Γεγονός είναι όμως ότι ήρθε μια επιτροπή σε μένα και μου πρότεινε να αναλάβω την αρχηγεία.

Κ. Θυμάστε ονόματα;

Γ. Βεβαίως ήτανε ο Μπανίκος, ο οποίος θα σας πει και τα υπόλοιπα ονόματα. Και εγώ ζήτησα, δεν ήμουν εκ των ανθρώπων που στη δύσκολη αυτή θέση θα μπορούσα να πω όχι. Θα εθεωρείτο, κατά την δική μου άποψη, απόρριψη της ασπίδας, μια φυγομαχία ανεπίτρεπτη για έναν στρατιωτικό. Είπα ναι αλλά να έχω την έγκριση των τομεαρχών. Γιατί βεβαίως χωρίς την σύμφωνη δική τους γνώμη, εγώ τι θα μπορούσα να κάνω; Είχα την έγκριση και ανέλαβα την αρχηγεία.

Κ. Συγκεντρώθηκαν οι τομεάρχες;

Γ. Εγώ κάτω από την στενή παρακολούθηση, από την φοβερή παρακολούθηση των οργάνων του Μακαρίου, από τον αποκλεισμό των οδών, από τις συνεχείς εξακριβώσεις στοιχείων που έκαναν, αιφνιδιασμούς στους κυκλοφορούντες και λοιπά, κατόρθωσα να περάσω από τους τομεάρχες, πορευόμενος την νύχτα μέσα από σκοτεινά μονοπάτια και λοιπά, για να τους δω προσωπικώς τον καθένα. Αυτό όμως ήρθε σε γνώση της χούντας. Ότι την αρχηγεία ανέλαβε ο Καρούσος. Και ήρθε σε γνώση διότι εγώ εξέδωσα αμέσως μια ανακοίνωση προς την κυπριακή κυβέρνηση, την οποία καλούσα να συνδράμει αμέσως σε εξομάλυνση της καταστάσεως και διέταζα την παύση των αντιδράσεων της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ και την θέση της σε αδράνεια. Διατύπωσα μάλιστα και την πρόθεση του μετασχηματισμού της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ σε πολιτικό κόμμα.

Κ. Σε πολιτικό κόμμα;

Γ. Σε πολιτικό κόμμα. Για να δώσω μια διέξοδο στους δικούς μου. «Κύριοι για την πολιτική εκπροσώπηση σας, αν είστε τόσοι πολλοί όσοι λέτε, θα είναι ένα τεράστιο κόμμα. Θα πάρετε την εξουσία. Αυτό τον δρόμο έπρεπε να τον ακολουθήσετε από την αρχή.» Και πείσθηκαν.

Κ. Οι τομεάρχες είχαν συμφωνήσει για την αρχηγία σας;

Γ. Βεβαίως.

Κ. Οι υπόλοιποι πολιτικοί, οι οποίοι παρίσταντο στις προηγούμενες συγκεντρώσεις που είχε κάνει ο Γρίβας;

Γ. Τους συγκέντρωσα αυτούς σε ξεχωριστή συγκέντρωση στην Λευκωσία. Εκείνοι αντέδρασαν. Τι όμως συνέβη; Και με την κυκλοφορία της δικής μου ανακοινώσεως, έγινε γνωστή η αρχηγία … η ανάθεση της αρχηγίας εκ μέρους μου. Εγώ μάλιστα για να διαφοροποιήσω τα πράγματα, έστειλα και μιαν ειδοποίηση στους τομείς και είπα ότι «Εγώ δεν αυτοαποκαλούμαι αρχηγός. Αρχηγός ήταν ένας. Ο Γρίβας. Εγώ θα υπογράφω ως διοικητής της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ μέχρι διαλύσεως της.» Και δεν έγραφα ‘Ο αρχηγός Καρούσος’, ως διοικητής. Για να μην προκαλέσω την αντίδραση τους, επειδή ξένος, Ελλαδίτης εγώ, δεν μπορούσα να γίνω αποδεκτός ως αρχηγός της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, ως διάδοχος του Γρίβα, γιατί πολλοί θα θέλανε τη θέση αυτή. Και προσπάθησα να την απομονώσω με αυτόν τον τρόπο. Οι Μακαριακοί τον θάνατο του Γρίβα τον θεώρησαν ως ευκαιρία επικρατήσεως. Και αντί να μελετήσουν την δική μου ανακοίνωση, την έθεσαν στο περιθώριο, δεν την εξέτασαν καν και εξαπέλυσαν επίθεση εναντίον των ανταρτών του βουνού του Γρίβα, των οικογενειών τους, προέβησαν σε εκτεταμένες συλλήψεις, γέμισαν τις φυλακές και δημιούργησαν μια κατάσταση, την οποία άμεσα και ευθέως εκμεταλλεύτηκε η χούντα. Η οποία εξαπέλυσε τα όργανα της, έπιασε τους τομεάρχες, έπιασε τα κυκλοφορούντα λοιπά μέλη γνωστά σε αυτούς της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄, που έπαιζαν έναν ρόλο μέσα στην οργάνωση και τους είπανε «Εσείς; Εδώ είμαστε εμείς. Τι Καρούσος και τρίχες;» Και πολύ σωστά. « Τι αρχηγίες και τέτοια και ανακοινώσεις και λοιπά; Κάντε κουράγιο, είμαστε εδώ εμείς, διώξτε τον αυτόν από εκεί και θα σας τον κατεβάσουμε κάτω. Θα σας δώσουμε το κεφάλι του στο πιάτο.» Εκεί λοιπόν …

Κ. Το δικό σας κεφάλι; Ή του Μακαρίου;

Γ. Του Μακαρίου. Εγώ έπαιζα δευτερεύοντα ρόλο πλέον. Ο κόσμος αυτός βρήκε την διέξοδο του. Ο Μακάριος είχε εξαπολύσει τους αλήτες του και ρίχνανε ξύλο όπου έβρισκαν, συλλάμβαναν όποιους υποψιάζονταν και λοιπά …

Κ. Με την εφεδρική αστυνομία;

Γ. Με την εφεδρική αστυνομία και την αστυνομία. Οι Γριβικοί είχαν περιέλθει σε κατάσταση απογνώσεως έτσι, ώστε την μοναδική λύση να την βλέπουν στις κάνες των όπλων τους. Και οι χουντικοί βρήκαν πλέον πλοίο στην διέξοδο δια μιαν λύση η οποία θα υπήρχε τότε. Έτσι άρχισε να γεννάται και η σκέψις του πραξικοπήματος. Εκεί λοιπόν είδα εγώ, όλους αυτούς τους ανθρώπους με τους οποίους ήρθα σε επαφή, με τους οποίους αντάλλαξα ανησυχίες, με τους οποίους είχα προβεί κατά καιρούς σε εκτιμήσεις των καταστάσεων, στους οποίους εμπιστεύτηκα τις απόψεις μου και λοιπά, να μεταλλάσσονται διότι η οικτρή κατάσταση στην οποία βρέθηκαν δεν τους έδιναν την λύση δια του δικού μου προσώπου και τους κατανόησα. Τους κατανόησα.

Κ. Και φεύγετε από την Κύπρο;

Γ. Εγώ έφυγα από την Κύπρο, αφού πλέον διέγνωσα ότι τα πράγματα οδηγούνται κατευθείαν σε θερμή σύγκρουση. Ότι οι πρωτοβουλίες θα περνούσαν στα χέρια των εκεί χουντικών δια της εθνικής φρουράς που συγκροτούσε μια αξιολογότατη δύναμη {ικανή} (…) να ανατρέψει τον Μακάριο, όπως έγινε άλλωστε. Και εκεί είδα την αδυναμία του Μακαρίου και των περί αυτόν, να καταλάβουν ότι δια της στάσεώς τους, της συμπεριφοράς τους, τον εν γένη χειρισμό του, οδηγούσαν αυτόν τον ίδιο τον τόπο τους στην καταστροφή.

Κ. Ποια ημέρα φύγατε από την Κύπρο και με τι τρόπο;

Γ. Ακριβώς ημέρα δεν θυμάμαι. Νομίζω ότι ήτανε οι πρώτες ημέρες του μηνός Απριλίου. Οι πρώτες ημέρες, Ιανουάριος, έκατσα ολόκληρο τον Φεβρουάριο, οι πρώτες ημέρες του μηνός Μαρτίου. Είχα προπαρασκευάσει την απόκλιση μου στον ελλαδικό χώρο. Δεν ήθελα με κανέναν τρόπο να βρεθώ στην Ευρώπη. Διότι υπέθετα, όπως και ήτανε στην πραγματικότητα τα πράγματα, ότι εκεί είχαν δημιουργηθεί ξεχωριστές φατρίες, στα χέρια κάποιας, της οποίας θα έπεφτα και ότι το λιγότερο που θα ζητούσανε από εμένα θα ήταν να με βάλουν στην Ντοϊστε Βέλε να λέω εκείνα που θελαν αυτοί. Και τέτοιος ρόλος εμένα δεν μου άρμοζε. Προπαρασκεύασα την απόκρυψη μου με πρώτο σταθμό την Ρόδο, αλλά δεν ευτύχισα. Έπεσα σε οχτώ εννέα μποφόρ με ένα βαρκάκι, πήγε δύο φορές να με πετάξει στην Τουρκία απάνω, να με σπάσει στα

κατσάβραχα. Και ύστερα από δύο μέρες, δύο μερόνυχτα ταλαιπωρία, πλησιάζοντας την Μεγίστη στο Καστελόριζο, είπα στον καπετάνιο «Τράβηξε σε αυτόν τον βουνίσκο, κάπου εκεί πέρα …» και έπεσα σε βαθύ ύπνο. Δεν είχα κλείσει μάτι. Δεν είχα συνέλθει από τα τεράστια κύματα. Δεν μπορούσα να καταλάβω τα αισθήματα που μου είχαν δημιουργηθεί στην ταλαιπωρία αυτών των δύο ημερονυκτίων, με την χαρά που ένιωθα αναπνέοντας ελεύθερο αέρα, με την βροχή των κυμάτων που δεχόμουνα καταπρόσωπο και την τραγική κατάσταση στην οποία είχα περιέλθει. Διέξοδο της οποίας ήταν ο θάνατος. Έπεσα σε βαθύ ύπνο. Για να με ξυπνήσουν κάποιοι και μου πούνε «Σε θέλει ο μπάρμπας.»

Κ. Σας ξύπνησαν ποιοι δηλαδή; Η αστυνομία.

Γ. Με ξύπνησαν …, ναι το λιμενικό. Διότι η εκεί …

Κ. Που κοιμηθήκατε εκεί;

Γ. Στο καραβάκι μέσα. Δεν βγήκα έξω, στο καραβάκι όπως το δέσαμε κάπου και λοιπά, είχε ένα (…) αυτό και είπα να κλείσω λίγο μάτι. Τι είχε συμβεί; Είχε …, είχαν γράψει όλες οι εφημερίδες ότι ο Καρούσος απέδρασε κάτω. Από τα χουντικά στοιχεία και από τις πληροφορίες που παίρνανε από τους δικούς μας, γνώριζαν ότι εγώ με το τάδε καραβάκι επιβιβάστηκα σε εκείνο το σημείο, διέφυγα, πήγαν να με εμποδίσουν και τότε εγώ πλέον για να μην με πιάσουν, μην υποστώ και αυτό το ρεζιλίκι, είπα στον αυτόν, στον καπετανάκο «Βούτα.» και βουτήξαμε μέσα στα οχτώ εννέα μποφόρ, πόσα ήτανε. «Μα θα πνιγούμε.», «Βούτα …» του λεω «… και {φύγε} πέρα»

Κ. Και φύγατε.

Γ. Και φύγαμε. Ένας, από αυτά τα τρία άτομα που με συνόδευσαν, της απολύτου εμπιστοσύνης μου, είχε καταλάβει ότι όλη αυτή η υπόθεση ήταν μια υπόθεση που τον εξέθετε ανεπανόρθωτα, βγήκε κρυφά και πήγε στο τηλεγραφείο της αυτής, του Καστελόριζου, να τηλεφωνήσει στην γυναίκα του στην Κύπρο.

Κ. Σας συνόδευαν τρία άτομα με ποιον;

Γ. Τρία άτομα της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄ και ο καπετάνιος, που ήταν από την Ελλάδα. Το σχέδιο της αποδράσεως μου ήταν εφαρμογή του σχεδίου του Γρίβα, το οποίο υιοθέτησα εγώ και ζήτησα να ενεργοποιηθεί. Στην ενεργοποίηση αυτού του σχεδίου με βοήθησε στενός συνεργάτης του Γρίβα, ο οποίος συνεργάζετο με τους χουντέους.

Κ. Και ο οποίος τους το είπε.

Γ. Βεβαίως, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία. Άλλωστε εγώ φεύγοντας εξέδωσα και μια ανακοίνωση, στην οποία είπα …

Κ. Αυτό πες το δυνατά.

Γ. Εξέδωσα μια ανακοίνωση στην οποία είπα, «Εγκαταλείπω την Κύπρο, διότι δεν θέλω να γίνω συνεργός ή μάρτυρας πραγμάτων που έχουν σχέση με κακές εξελίξεις …» και ότι «… εύχομαι οι επιλογές στις οποίες προήλθατε, να αποδειχτούν υπηρετικές της ιεράς υποθέσεως της ενώσεως.» Και σηκώθηκα και έφυγα.

Κ. Δύο χρόνια στην Κύπρο και σας συλλαμβάνει το λιμενικό στη Μεγίστη!

Γ. Μεγίστη.

Κ. Η χούντα πως σας αντιμετώπισε;

Γ. Με κατέβασε στην Ρόδο, με παρέλαβε με αεροπλάνο και με οδήγησε από το αεροδρόμιο στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α.. Ξανά το έργο από την αρχή. Εκεί ζήτησα … Η οικογένεια μου τα έμαθε αυτά από τις εφημερίδες, τα γράψανε οι εφημερίδες, ότι «Ο Καρούσος …» και λοιπά. Εκεί ζήτησα να έχω μια συνάντηση με τον Ιωαννίδη. Και ύστερα από κάποιες ημέρες ήρθε ο Ιωαννίδης. Και μου λέει «Ορίστε. Τι θέλεις;» Είπα λοιπόν στον Ιωαννίδη, σχεδόν επί λέξη τα εξής. «Κύριε ταξίαρχε δεν χρειάζεται προσπάθεια αμβλύνσεως των πραγμάτων, τουλάχιστον από την δική μου πλευρά. Είμαι δεδηλωμένος αντίπαλος σας. Και μη θεωρηθεί πρόκληση εάν σας πω ότι για μένα, θα ήταν λύση το να σας δω κρεμασμένους ανάποδα.», «Ωχ.» είπε αυτός. «Αλλά …» του λέω, «… και εγώ και εσείς, είμαστε πατριώτες, αγαπάμε τον τόπο μας. Δεν μπορεί να μας το αμφισβητήσει κανείς. Δεν ξέρω εάν εσύ μπορείς να μου το αμφισβητήσεις σε εμένα, εγώ σε σένα δεν το αμφισβητώ. Άλλωστε πολεμήσαμε.» Ήτανε και στον Ζέρβα ο Ιωαννίδης. Και στον Ζέρβα και εδώ. «Εγώ κάτω, κύριε ταξίαρχε, διέγνωσα ότι υπάρχει η πρόθεση του πραξικοπήματος εναντίον του Μακαρίου. Και επίσης γνωρίζω ότι ο αμερικανικός παράγων σπρώχνει προς τα εκεί, για λόγους σαφώς αντικειμενικούς για την δική τους πλευρά, έτσι ώστε να ελέγξουν την Κύπρο. Την θέλουν δική τους. Και καλά κάνουν. Εγώ μάλιστα δεν θα αντιδρούσα σε αυτό.» Είπα στον Ιωαννίδη. «Αλλά η λύση δεν πρόκειται να δοθεί με το πραξικόπημα, διότι εάν αυτό υιοθετηθεί, εάν αυτό υιοθετηθεί θα είναι …, το αποτέλεσμα θα είναι τραγικό. Επειδή πρέπει και εσείς με την απλή στρατιωτική σκέψη σας, στο επίπεδο της τακτικής όχι της στρατηγικής, το ίδιο και εγώ, αλλά το ίδιο και έναν δεκανέα που θα φέρναμε και θα του εξιστορούσαμε τα πράγματα, πρέπει να υποψιαστούμε ότι η Τουρκία θα παρέμβει. Όπως και αν έχουμε. Δεν θα αφήσει ανεκμετάλλευτη τη κατάσταση. Και ότι εκείθεν δεν θα ελέγξουν την κατάσταση οι Αμερικανοί, διότι δεν έχουν κανέναν λόγο. Την λύση θα τους την έχετε δώσει εσείς και θα υπαρξ… και θα υπάρξει η εκ μέρος τους αδιαφορία για σας. Έτσι θα φορτώσετε σε βάρος του έθνους και του ελληνικού στρατού μια ήττα. Μην το πράττετε σας παρακαλώ κύριε ταξίαρχε.» Ο Ιωαννίδης μου είπε «Δεν έχουμε τέτοιον σκοπό.» Λέω, «Εύχομαι να είμαι, να αποδειχτώ τόσο φαντασιόπληκτος ώστε να βγω γελασμένος.»

Κ. Τι άλλο σας είπε ο Ιωαννίδης στρατηγέ;

Γ. Μου είπε ο Ιωαννίδης ότι «Κοίταξε να δεις, εσύ θα πρέπει να έχεις υπ’ όψιν σου ότι εγώ σε κρατάω εδώ …»

Κ. ‘Εδώ’; Δηλαδή στο χέρι του;

Γ. Ναι στο χέρι. «… και ότι θα πρέπει να είναι πολύ προσεκτική η στάση σου.», «Ναι είμαι …» λέω, «…δημοκράτης.», «Όχι …» μου λέει, «… θα πας στο σπίτι σου ως κατ’ οίκον …, με κατ’ οίκον περιορισμό. Δεν θέλω καμία απολύτως ανάμιξη.» Του λεω, «Κύριε ταξίαρχε, τέτοια πράγματα εγώ δεν υπόσχομαι.»

Κ. Ότι δεν θα αναμειχτείτε.

Γ. «Εσείς να λάβετε τα όποια εις βάρος μου μέτρα θέλετε. Εγώ ζητάω μία χάρη, να μου επιτρέψετε να δω τον βρισκόμενο στο νοσοκομείο παλιό συμπολεμιστή μου, αλλά και σήμερα (…), τον φίλο μου τον Σπύρο τον Μουστακλή.», «Βεβαίως. Ελεύθερος να πας.»

Κ. Τι σας είπε αυτός;

Γ. «Ελεύθερος να πας.» Και πραγματικά διέταξε την απόλυση μου με την εντολή να μεταβώ στο σπίτι μου στην Κόρινθο και τότε είδα την οικογένεια μου και ο εκεί …, η εκεί υποδιοίκηση χωροφυλακής πήρε την εντολή και εγκατέστησε κάτω από την πόρτα μου φρουρά. Τον Σπύρο τον είδα στην πολυκλινική Αθηνών. Όχι, νομίζω ότι ήταν στο Κ.Α.Τ. Νομίζω ότι ήτανε στο Κ.Α.Τ. τότε. Του είχανε ένα ξεχωριστό δωμάτιο στο Κ.Α.Τ. νομίζω.

Κ. Δύο μικρές ερωτήσεις για τον Ιωαννίδη. Καταρχήν είπατε ότι ήτανε στο Ζέρβα και είχε πολεμήσει. Είναι όντως έτσι; Είχε πολεμήσει ο Ιωαννίδης με τον Ζέρβα κατά των Γερμανών;

Γ. Μα, βεβαίως. Αυτό είναι γεγονός. Δεν πρέπει να του αμφισβητηθεί. Έκανε αντάρτης στον Ζέρβα, πολέμησε κατά των κατακτητών της πατρίδας.

Κ. Πόσο … Τι διαφορά τάξεως είχατε ή ηλικίας με τον Ιωαννίδη;

Γ. Ο Ιωαννίδης ήτανε της τάξεως του ’43 εγώ ήμουνα της τάξεως του ’48.

Κ. Πως μπορείτε να …, πως θα περιγράφατε τον χαρακτήρα του Ιωαννίδη; Και πως ο Ιωαννίδης ήλεγχε ένα κράτος ολόκληρο; Τις ένοπλες δυνάμεις, με το βαθμό του ταξίαρχου, έχοντας από πάνω του εκατοντάδες στρατηγούς;

Γ. Εσείς είστε στρατιωτικό πρόσωπο, δεν …, φαντάζομαι ότι δεν είναι δυνατόν να εξηγήσετε το φαινόμενο. Μόνο να σας πω πέντε λόγια πάνω στο ερώτημα σας. Η κατάσταση η οποία δημιουργήθη κάτω από την πίεση ενός εκτεταμένου αντικομουνισμού κατά την περίοδο εκείνη, η οποία εξυπηρετούσε και αυτή συμφέροντα πολιτικών ανδρών, που επανήλθαν αργότερα στην Ελλάδα και έδιωξαν αυτούς που τους στήριζαν. Είχε δημιουργηθεί μια ανησυχία στο επίπεδο των Ελλήνων στρατιωτικών και μάλιστα και των τριών κλάδων, από ότι αντιλαμβανόμουνα τότε. Είχαν προηγηθεί οι ανωμαλίες του 1965, με τις γνωστές επεμβάσεις και παρεμβάσεις.

Κ. Αιτιολογείτε την 21η Απριλίου. Έχετε απαντήσει σε αυτό. Ο Ιωαννίδης μέσα από τη χούντα πως την ήλεγχε;

Γ. Ο Ιωαννίδης εντεταγμένος στον Ι.Δ.Ε.Α. … Καταρχήν τον Ιωαννίδη εγώ για πρώτη φορά τον έβλεπα εκεί στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α.. Μια ολόκληρη ζωή στον στρατό ουδέποτε τον συνάντησα.

Κ. Έτσι πέστε μου.

Γ. Και εκείνο που μου έκανε εντύπωση, ήταν αυτό το οποίο διατυπώσατε εσείς τώρα. Αλλά δεν πιστεύω ότι το φαινόμενο οφείλεται σε εντυπωσιακή ακτινοβολία του Ιωαννίδη προς τους Έλληνες στρατιωτικούς, οι οποίοι τον κατέστησαν αρχηγό. Αλλά στην ανησυχία των στρατιωτικών τότε, οι οποίοι συνήργησαν στην εγκαθίδρυση της χούντας, είχαν απογοητευτεί με την πολιτική του Παπαδοπούλου, τον οποίον ανέτρεψαν. Είχαν συνταχθεί με τον Ιωαννίδη και τελικώς απέβλεπαν σε δύο πράγματα. Στην διατήρηση της αγνότητας της επαναστάσεως, όπως αυτή πλασματικά τέθηκε την 21η Απριλίου και κυρίως στην ανθρώπινη αδυναμία, την διατήρηση στα χέρια του της δύναμης από την οποία αντλούσαν την ηδονή της εξουσίας.

Κ. Αυτό είναι εκτίμηση σας ή το γνωρίζετε;

Γ. Όχι.

Κ. Είναι εκτίμηση σας.

Γ. Η εκτίμηση μου. Η εκτίμηση μου. Η οποία εδραιώνεται σε συζητήσεις, τις οποίες έκανα με ακραία Ιωαννιδικά στοιχεία, επανελθών στο στρατό.

Κ. Ο Δημητρακόπουλος …

Γ. Είχα πολλούς από αυτούς στην …, υπό την διοίκηση μου.

Κ. Μετά το ’75.

Γ. Μετά το ’75.

Κ. Ο Δημητρακόπουλος, για τον οποίο αναφερθήκατε σε κάποια φάση εκτός του θέματος που συζητάμε, ο γνωστός αντιχουντικός δημοσιογράφος. Είστε της άποψης ότι λειτούργησε από την Αμερική, ως δημοσιογράφος κατά της χούντας κατά τρόπο τέτοιον που τον παρουσιάζουνε και τα βιβλία σήμερα;

Γ. Τον Δημητρακόπουλο εγώ τον συνάντησα μια φορά, χωρίς να αποκτήσω και προσωπική γνωριμία, στο σπίτι του Μουστακλή. Πρέπει να ήτανε την περίοδο μεταξύ του ’75 και ’77, κάπου εκεί πέρα περίπου. Δεν τον ξανασυνάντησα έκτοτε. Για την στάση του Δημητρακόπουλου έμαθα διαβάζοντας ορισμένα πράγματα με τις τελευταίες αποκαλύψεις και για την δράση του επίσης στην Αμερική. Για τις αντιθέσεις του με τον Κίσινγκερ και κυρίως με αυτό το οποίο τελευταία απεκαλύφθη, ότι είχε αποφασιστεί η εκπαραθύρωση του με απόπειρα κατά της ζωής του. Αυτά με προδιέθεσαν και με προδιαθέτουν ευμενώς έναντι του Δημητρακόπουλου.

Κ. Εξάλλου βοήθησε τον Σπύρο τον Μουστακλή στην Αμερική.

Γ. Αναμφίβολα ναι. Και έχω πολλά άλλα στοιχεία τα οποία αποκαλύπτουν την δράση του. Νομίζω ότι ήτανε εκ των ενεργότερων αντιχουντικών στοιχείων στο εξωτερικό τότε. Για αυτό και διατύπωσα προηγουμένως την επιθυμία μου να τον δω.

Κ. Στρατηγέ γνωρίζετε εσείς προσωπικά, έχετε μαρτυρίες από ανθρώπους, όχι εκτίμηση, ότι η C.I.A. ή η D.I.A., αμερικανικές υπηρεσίες δηλαδή, είχαν άμεση ανάμιξη στη διάρκεια της δράσης της Ε.Ο.Κ.Α. Β΄και στη συνέχεια στο πραξικόπημα κατά της Κύπρου; Αν γνωρίζετε προσωπικά.

Γ. Όχι προσωπικά δεν γνωρίζω. Αυτό το οποίο γνωρίζω εγώ και επί του οποίου τίθεμαι απροκάλυπτα, είναι ότι τα ίδια στοιχεία τα οποία συνέδραμαν στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας στον ελλαδικό χώρο, ήταν αυτά τα οποία συνέδραμαν στην καταστροφή της Κύπρου και την εκπαραθύρωση της χούντας στην Ελλάδα ύστερα από χρόνια 7.

Κ. Θέλω δύο πράγματα από εσάς. Ένα συμπέρασμα γενικό από την ζωή σας μέχρι σήμερα, με την ιδιότητα του στρατιωτικού ηγέτη, του αξιωματικού, σε σχέση με την εθνική εν γένει υπόθεση της χώρας μας. Είτε αυτή είναι μέσα από τον πόλεμο κατά των Ιταλών, των Γερμανών, είτε είναι μέσα από τον εμφύλιο σπαραγμό, είτε είναι μέσα από τη δικτατορία, είτε από την κυπριακή υπόθεση. Και το δεύτερο, δύο κουβέντες για τον Γρίβα Διγενή. Ποια είναι σήμερα τα συναισθήματα σας απέναντι σε εκείνον τον άνθρωπο;

Γ. Απαντώ στο δεύτερο πρώτα. Είναι συναισθήματα συμπάθειας και υψηλού σεβασμού προς τη μνήμη του. Παρά ταύτα μέσα μου, μένει νωπό και αναλλοίωτο ένα παράπονο. Πως ο άνθρωπος αυτός, ο ιστορικός, ο αποτελεσματικός σε έναν πόλεμο κατά της αγγλικής αυτοκρατορίας, δεν είδε που οδηγούσαν τα γεγονότα στην Κύπρο κατά το διάστημα του 1972 – ’74. Και δεν τα πρόλαβε. Ή, πως δεν απεσύρθη έγκαιρα ώστε να αποφευχθούν οι περαιτέρω τραγικές εξελίξεις. Το ίδιο ερώτημα μένει μέσα μου νωπό, με ένα μικρό παράπονο για τον Μακάριο. Πως αυτός ασκώντας εξουσία, δέχτηκε να οδηγήσει τα πράγματα ή ξεγελάσθηκε έτσι, ώστε η Κύπρος να φτάσει στο σημερινό κατάντημα. Το ίδιο παράπονο και για αυτούς οι οποίοι απετέλεσαν το φιλομακαριακό περιβάλλον, το ίδιο και για αυτούς οι οποίοι απετέλεσαν το φιλογριβικό περιβάλλον. Αλλά εκεί που είμαι σκληρός απέναντι των πραγμάτων, είναι ο ρόλος των προσώπων κατά την περίοδο εκείνη, τα οποία βρισκόμενα στη σιγουριά της Ευρώπης ή του αμερικανικού χώρου, δεν έβαλαν το δάχτυλο τους για να προλάβουν αυτή την καταστροφή σε βάρος του κυπριακού ελληνισμού, που έμεινε ανέπαφος και αλώβητος παρά τις επανειλημμένες κατοχές του, επί τόσους πολλούς αιώνες. Αυτών οι οποίοι άφησαν να εξελιχτούν τα πράγματα έτσι, ώστε ο τούρκικος παράγων να αποτελεί συνεχή απειλή για την Ελλάδα και κυρίως για το Αιγαίο σήμερα.

Στο πρώτο ερώτημα, το συμπέρασμα μου είναι το εξής. Σε ότι αφορά τον Έλληνα στρατιωτικό πρέπει να γνωρίζει ότι η προσφορά των υπηρεσιών του προς την πατρίδα, είναι περιεκτική πολλών απαιτήσεων και πολλών κίνδυνων. Τόσο προβαλλομένων από μια πιθανή εμπόλεμη κατάσταση, όσο και από διάφορες τάσεις οι οποίες δημιουργούνται μέσα στο στράτευμα, όπως τα στρατεύματα όλων των χωρών και κυρίως της {εγγύς}(…) και Μέσης Ανατολής, περιοχής στην οποία βρισκόμαστε εμείς, υπό την συνεχή εποπτεία των μεγάλων δυνάμεων, που επιζητούν την λύση των συμφερόντων τους, δια της ασκήσεως του ελέγχου στους χώρους μας. Δεύτερο συμπέρασμα, ότι ουδέποτε η πολιτεία και ως εκ τούτου κακώς δεν μερίμνησε να ενημερώσει στα παραγωγικά σχολεία τον Έλληνα στρατιωτικό, πρώτον για τις αρνητικές εκφάνσεις της ελληνικής ιστορίας των τελευταίων εδώ ιστορικών περιόδων και δεύτερον για τις …, τις μεθόδους εκ μέρους του στρατιωτικού,  αντιμετωπίσεως αυτών των προσπαθειών που γίνονται στο εσωτερικό, με κύριο μέλημα να τους εδραιώσει την άποψη ότι ένας είναι ο ρόλος του αξιωματικού. Να υποτάσσεται στις θελήσεις της εκλεγμένης υπό του λαού ελληνικής πολιτικής εξουσίας. Το τρίτο είναι και αυτό από την ίδια πικρία μου ασφαλώς, που διακατέχει φαντάζομαι κάθε λογικό Έλληνα, ο οποίος φρόντισε να μάθει πέντε πράγματα από την ελληνική ιστορία. Ότι δυστυχώς ο  Έλληνας εντάσσεται εύκολα σε φατρίες και τείνει προς την ανωμαλία φανατιζόμενος, χωρίς ποτέ να αναζητά την αλήθεια και χωρίς ποτέ την ώρα της εκδηλώσεως του φανατισμού του, να πονάει την πατρίδα του. Τελείωσα κύριε ναύαρχε. Άλλο τι;

Κ. Στρατηγέ ευχαριστώ πολύ.

Γ. Να είστε καλά.

Κ. Με τίμησες με τον χρόνο που μου διέθεσες. Με τον χρόνο σου και με την ιστορία σου και με τις ιδέες σου.

Γ. Ευχαριστώ.

Κ. Και για αυτό σε ευχαριστώ πολύ.Γυρίζοντας από την Κύπρο και τιθέμενος μετά στο Ε.Α.Τ. / Ε.Σ.Α. σε κατ΄ οίκον περιορισμό στην Κόρινθο, εσείς ενημερώσατε τους τότε εκτός του καθεστώτος, εκτός της δικτατορίας, πολιτικούς αντιπάλους της, Κανελλόπουλο, Μαύρο, Αβέρωφ και άλλους, για το τι επίκειται στην Κύπρο να γίνει; Για το τι σχεδιάζει η δικτατορία;

Γ. Όσους μπόρεσα, μάλιστα. Έστειλα την γυναίκα μου. Τους βρήκε, τους συνάντησε και τους είπε ότι «Ο άντρας μου λέει ότι επίκειται πραξικόπημα στην Κύπρο. Βάλτε το χέρι σας διότι πιστεύει ότι θα υπάρξει ανάμιξη της Τουρκίας σε αυτό, οπότε θα επέλθει ζημιά σε βάρος της Κύπρου και της Ελλάδος.»

Κ. Αυτά τον Απρίλιο του 1974.

Γ. Απρίλιο με Μάιο του 1974, προ της επιστολής του Μακαρίου προς Γκιζίκη και προ του πραξικοπήματος

Κ. Ο Λύτρας, ο αξιωματικός Λύτρας του στρατού, ο οποίος μου είπατε ότι στην οργάνωση του Γρίβα, τις ομάδες εναντίον της χούντας εδώ στην Αθήνα, είχε παίξει σημαντικό ρόλο. Καθώς επίσης κάποιο ρόλο και ο Βαρδάνης ο Μιχάλης. Ποιος ήταν ο ρόλος αυτών των δύο προσώπων;

Γ. Ο Γρίβας είχε αναλάβει την υλοποίηση των διαταγών του …, ο Λύτρας είχε αναλάβει την υλοποίηση των διαταγών του Γρίβα και προς τούτο ενοικιάσθηκε γραφείο, αν καλώς θυμάμαι στην Ακαδημίας, το οποίο προς κάλυψη της περιπτώσεως αυτής ο Λύτρας βρέθηκε σαν αντιπρόσωπος μιας εταιρίας του εξωτερικού. Εκεί ο Λύτρας ας θυμηθεί με ποιους και πόσους συναντήθηκε. Εγώ γνωρίζω ότι συναντήθηκε με πολλούς. Ήταν η περίοδος κατά την οποία εγώ αρνήθηκα να συμμετέχω σε αυτήν την προσπάθεια του Γρίβα, για τους λόγους τους οποίους θα βρείτε σε αυτά που κατέθεσα στα.. Ο Βαρδάνης…

Κ. Ένα λεπτό. Για τον Λύτρα δεν μου ξεκαθαρίσατε για τον ρόλο που έπαιξε στην εκπαί-δευση των Κύπριων τομεαρχών ή των ανθρώπων από την Κύπρο που έφερνε στην Ελλάδα.

Γ. Θα σας το ξεκαθαρίσει, δεν παρακολούθησα την περίπτωση εγώ, την παρακολούθησε ο Σωτηρίου ο οποίος είχε έρθει και ανέλαβε το βάρος της εκπαιδεύσεως αυτών και με τον οποίο θα σας φέρω σε επαφή.

Κ. Ο Σωτηρίου εν Κύπρου;

Γ. Ο Σωτηρίου εκ Κύπρου. Ο οποίος γνωρίζει τα του Γρίβα, τα του Λύτρα. Αυτό που μου έκανε εντύπωση με τον Λύτρα, ήτανε ότι απαρνήθηκε όλη αυτήν την περίπτωση.

Κ. Όλη αυτή την δραστηριότητα;

Γ. Την δραστηριότητά του και ήτανε εξ αυτών που κατηγόρησε τον Γρίβα ως συνεργάτη της χούντας. Πράγμα απαράδεκτο.

Κ. Μετά τη δικτατορία αυτά;

Γ. Μετά τη δικτατορία αυτά. Χαρακτηρίζω αυτού του είδους την στάση ως άνευ ορίων ιδιοτέλεια, η οποία δεν μπορεί να χαρακτηρίζει τους λεβέντες. Ο Λύτρας είχε προσκληθεί από τους ανθρώπους που μένουν πιστοί στην μνήμη του Γρίβα κάτω, οι οποίοι σε μια επέτειο του θανάτου του, τον παρακάλεσαν να μιλήσει για την συνεργασία του με τον Γρίβα εδώ.

Κ. Ποιος είχε προσκληθεί είπατε;

Γ. Ο …, ο Λύτρας.

Κ. Ο Λύτρας είχε προσκληθεί;

Γ. Κατέβηκε κάτω με δικά τους έξοδα και μίλησε σε μια συγκέντρωση. Εκεί είπε το τι συνέβη το διάστημα της συνεργασίας με τον Γρίβα εδώ στην Ελλάδα. Το έμαθαν στοιχεία φιλομακαριακά, στοιχεία φιλοκυβερνητικά. Δεν είναι παρά δύο τρία χρόνια πριν.

Κ. Πριν από τώρα εννοείτε;

Γ. Πριν από τώρα. Τον μπλοκάρισαν και τον έβαλαν σε ραδιοφωνικό σταθμό την επομένη ημέρα να καταγγείλει εκείνα, τα οποία διατύπωσε στην συγκέντρωση την προηγούμενη και να διατυπώσει την άποψη, ότι ο Γρίβας υπήρξε συνεργάτης της χούντας. Εδώ υπάρχει επιβεβαίωση της δικής μου απογοήτευσης για τα φαινόμενα των ανθρώπων κατά την (…) περίοδο. Μέχρι και σήμερα. Και για τις αδυναμίες των ανθρώπων, οι οποίοι έλκονται από την υπηρέτηση των συμφερόντων και (…). Είναι στοιχείο του ελληνικού λαού που θέλει ιδιαίτερη προσοχή. Διότι έτσι εξηγεί και τα 400 χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Κ. Στρατηγέ αφήστε την αυτή για το λαό. Πέστε μου για τον Βαρδάνη.

Γ. Ο Βαρδάνης ήρθε σε επαφή, με δική μου μεσολάβηση, με τους τότε εκπαιδευτές του Γρίβα. Υπέστη μια εκπαίδευση και ουδέποτε …, έκτοτε …, ουδέποτε αναφέρθη στην περίοδο εκείνη και στην δράση του εκείνη.

Κ. Εννοείτε υπέστη εκπαίδευση εδώ στην Ελλάδα …

Γ. Εδώ στην Ελλάδα.

Κ. Σε όπλα, σε αντάρτικο; Σε τι;

Γ. Θα σας πει ο Σωτηρίου. Δεν ξέρω, δεν ήμουνα παρών. Νομίζω στην κατασκευή βομβών, όπλα δεν είχε ανάγκη ήταν Έλληνας αξιωματικός. Στον τρόπο και τις μεθόδους αντιδράσεως κατά της χούντας εδώ, όπως οι σχετικές οδηγίες που θα είχε δώσει ο Γρίβας. Ο Βαρδάνης θα σας πει για αυτά, αν το θέλει2. Αν αυτός δεν το θέλει, θα σας πει ο κύριος Σωτηρίου.

Κ. Μάλιστα. Είναι μεσημέρι, ώρα φαγητού. Εγώ επαναλαμβάνω το μεγάλο ευχαριστώ σε σας.

Γ. Να είστε καλά.

Παρατίθεται στην συνέχεια ένα πολύ ενδιαφέρον και αντικειμενικό ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ όπου εμφανίζεται πολλές φορές ο Γεώργιος Καρούσος.

2 σκέψεις σχετικά με το “Γεώργιος Καρούσος, ο αντιχουντικός στρατηγός. Συνέντευξη για την δράση του στην Κύπρο

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.