Λιμνοδεξαμενές σχεδιαζόμενες σαν Τεχνητοί Υγρότοποι

Εκτενής περίληψη εισήγησης σε συνέδριο στην Απείρανθο Νάξου, που οργάνωσε η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία, με τίτλο «Η ορνιθοπανίδα στον νησιωτικό χώρο. Διαχείριση – Προστασία» 3-5 Απριλίου 1998.

Το κείμενο αφιερώνεται στον Μανώλη Γλέζο, που μας εξέπληξε με τις γνώσεις του για την υδρογεωλογία, και με τον οποίο είχα την ευκαιρία να συζητήσω εκτεταμένα τα θέματα αυτά στο χωριό του όπου μας υποδέχτηκε πολύ φιλόξενα.  

Με την συνειδητοποίηση της δραματικής υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος στον αιώνα μας, με την καταστροφή των οικοτόπων και την εξαφάνιση ειδών ή την συρρίκνωση των πληθυσμών τους, αναπτύχθηκε τις τελευταίες δεκαετίες ένας ιδιαίτερος κλάδος των επιστημών που ασχολούνται με το φυσικό περιβάλλον με στόχο την μελέτη και την αντιμετώπιση των απειλών. Πρόκειται για την βιολογία της διατήρησης (conservation biology). Με την πρόσφατη υιοθέτηση, παγκοσμίως, της αρχής διατήρησης της βιοποικιλότητας οι δυνατότητες αξιοποίησης αυτής της επιστήμης και υλοποίησης δράσεων διατήρησης των ειδών και των ενδιαιτημάτων είναι πλέον ευνοϊκές.
Αυτή η επιστήμη παίρνοντας στοιχεία από την βιολογία και την οικολογία προσπαθεί να ανακαλύψει τα αίτια των απειλών για τα είδη και της υποβάθμισης των ενδιαιτημάτων. Παράλληλα διερευνά μεθόδους άρσης των αρνητικών παραγόντων, ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσει τεχνικές για την διατήρηση των ενδιαιτημάτων, είτε με την βελτίωσή τους είτε ακόμη με την επαναδημιουργία τους.

Λιμνοδεξαμενές
Η κατασκευή λιμνοδεξαμενών αν νοηθεί ως τεχνητός υγρότοπος και κατασκευαστεί με τρόπο που να προσομοιάζει στα ενδιαιτήματα των ειδών μιας περιοχής μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην διατήρηση της βιοποικιλότητας.
Δυστυχώς όμως στην Ελλάδα οι λιμνοδεξαμενές αντιμετωπίζονται ως απλοί ταμιευτήρες νερού και στον σχεδιασμό τους δεν έχουν ληφθεί καθόλου υπόψη οι ανάγκες των ειδών. Οι τεχνικές μελέτες αλλά ακόμη και οι Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων γίνονται με ευθύνη των μηχανικών και τα θέματα του φυσικού περιβάλλοντος παραγνωρίζονται.
Στο Αιγαίο οι ανάγκες σε νερό είναι τεράστιες. Έχουν μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις κατασκευαστεί λιμνοδεξαμενές με τρόπο υποδειγματικό αν το εξετάσει κανείς από την πλευρά του υδρολόγου μηχανικού. Το ζητούμενο από την πλευρά μας είναι να σχεδιάσουμε τις δεξαμενές με τρόπο που να ευνοεί την παρουσία ειδών της πανίδας και της χλωρίδας.
Οι λιμνοδεξαμενές σε περιβάλλον με έλλειψη νερού, όπως στο Αιγαίο, έχουν τεράστια αξία για την πανίδα και μπορούν να συγκεντρώνουν μεγάλους πληθυσμούς. Κατ’ αναλογία θα μπορούσε κανείς να τις παραλληλίσει με την εικόνα των νερόλακκων στην αφρικάνικη σαβάνα όπου συγκεντρώνονται τεράστιοι πληθυσμοί πουλιών και θηλαστικών. Στην περίπτωση του Αιγαίου το ενδιαφέρον από πλευράς πανίδας βρίσκεται στα μεταναστευτικά είδη πουλιών και τα στρουθιόμορφα.
Οι συνθήκες για την μετανάστευση των πουλιών είναι ιδιαίτερα δύσκολες στην Μεσόγειο. Μεταξύ Ευρώπης και Αφρικής παρεμβάλλεται η θάλασσα και η έρημος της Σαχάρας οπότε και οι μικροί υγρότοποι χρησιμοποιούνται σαν σταθμοί ξεκούρασης των υδροβίων μεταναστευτικών. Οι παρατηρήσεις της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας σε μικρούς υγροτόπους του Αιγαίου και του Ιονίου δίνουν μεγάλο αριθμό ειδών. Ακόμη και στο υποβαθμισμένο Δέλτα του Ιλισού στην Αττική, το οποίο παρακολουθείται περισσότερο συστηματικά, ο αριθμός των ειδών που έχουν παρατηρηθεί ξεπερνά τα 130 (αριθμό εκπληκτικό σε σχέση με την έκταση και την όχληση).
Τα στρουθιόμορφα που αναπαράγονται στο Αιγαίο στις συνθήκες έλλειψης νερού καταφεύγουν στα ελάχιστα εναπομείναντα σημεία. Τα περισσότερα είδη είναι προσαρμοσμένα σε τέτοιες συνθήκες και χρησιμοποιούν μεταβολικό νερό για τις ανάγκες τους. Η μόνιμη όμως παρουσία νερού, μαζί με την αύξηση της θαμνώδους και δενδρώδους φυτοκάλυψης, είναι πιθανόν να οδηγήσει στην αύξηση του αριθμού των ειδών που αναπαράγονται.

Σχεδιασμός λιμνοδεξαμενών για την διατήρηση της βιοποικιλότητας
Στον σχεδιασμό μιας λιμνοδεξαμενής, που παράλληλα με την συγκράτηση και αξιοποίηση του νερού έχει ως στόχο την διατήρηση της πανίδας και την αύξηση της βιοποικιλότητας, πρέπει να έχουμε υπόψη κατ’ αρχάς τα εξής:

1. Οι λιμνοδεξαμενές κατασκευάζονται για εντατικοποίηση της γεωργίας. Οι ξερικές καλλιέργειες, που μοιάζουν συχνά με ψευδοστεπικό περιβάλλον και φιλοξενούν τα αντίστοιχα είδη, μετατρέπονται σε αρδευόμενες. Το περιβάλλον υποβαθμίζεται διότι στις αρδευόμενες καλλιέργειες φιλοξενούνται πολύ λιγότερα είδη πανίδας ενώ με την εντατική χρήση αγροχημικών (λιπάσματα και φυτοφάρμακα – βιοκτόνα) αυξάνεται η ρύπανση. Θα πρέπει λοιπόν να είμαστε εξ αρχής πολύ επιφυλακτικοί στην κατασκευή λιμνοδεξαμενών.

2. Δεν θα πρέπει να είναι από τσιμέντο.

3. Θα πρέπει να αποτελούν μικρογραφία ενός υγροτόπου, θα πρέπει δηλ. να θυμίζουν φυσική λίμνη, μόνιμο νερόλακκο, στάσιμα ρηχά νερά, έλος με ανεπτυγμένη φυσική βλάστηση κλπ ή μια σύνθεση των παραπάνω.

4. Θα πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη κάθε φορά τις χρήσεις αυτής της ποσότητας νερού για τις ανάγκες της γεωργίας και της κτηνοτροφίας. (Αυτή η αρχή θέτει περιορισμούς ως προς την ποσότητα του νερού και την εποχιακή διακύμανση της στάθμης.)

Στην συνέχεια δύνονται ορισμένα στοιχεία για τις ανάγκες ομάδων ειδών που ζουν, αναπαράγονται ή τρέφονται σε μικρούς υγροτόπους ή λιμνοδεξαμενές.

πινακας2.JPG

Κάθε είδος ή ομάδα ειδών μπορεί να ζήσει σ’ ένα ενδιαίτημα αν αυτό καταλαμβάνει ένα ελάχιστο έκτασης και αν η όχληση είναι περιορισμένη.
Μεγάλη σημασία έχει και η παρουσία παρόμοιων ενδιαιτημάτων σε κοντινή απόσταση. Οι διάσπαρτοι υγρότοποι μοιάζουν με νησιά. Είναι αποκομμένοι μεταξύ τους, αλλά σχηματίζουν ένα δίκτυο που για τα υδρόβια είδη αντιπροσωπεύει ότι για τους ανθρώπους ένα αρχιπέλαγος σε μιά αφιλόξενη θάλασσα. Η παρουσία σε κοντινή έκταση ενός ή περισσοτέρων άλλων υγροτόπων φυσικών ή τεχνιτών διασφαλίζει περισσότερο την επιβίωση όλων των εξαρτωμένων απ’ αυτούς ειδών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η παρουσία ενός μεγάλου φυσικού υγροτόπου. Στην περίπτωση καταστροφής, όχλησης ή ατυχήματος σε έναν μικρό υγρότοπο τα είδη που έχουν δυνατότητα μετακινήσεως αναζητούν καταφύγιο στον μεγαλύτερο κοντινό.

Απλές οδηγίες για έναν σωστό σχεδιασμό

Στην συνέχεια δίνονται απλές οδηγίες για την κατασκευή λιμνοδεξαμενής που προσομοιάζει σε φυσικό υγρότοπο έχοντας λάβει υπόψη τις ανάγκες της πανίδας :

• Δεν θα πρέπει να καταστρέφουμε έναν υπάρχοντα υγρότοπο για να κατασκευάσουμε μια λιμνοδεξαμενή. Τέτοιου τύπου καταστροφές συμβαίνουν είτε με την καταστροφή ενός μικρού έλους με τις εργασίες εκβάθυνσης και διεύρυνσης, είτε με την υδρομάστευση και την συγκράτηση φερτών και την συνεπακόλουθη υποβάθμιση παράκτιου υγροτόπου κατάντη. Πολλές φορές οι ανάγκες για νερό μπορούν να εξυπηρετηθούν με την κατασκευή μιας λιμνοδεξαμενής κατάντη του υγροτόπου τον οποίο θα πρέπει να αφήσουμε ανεπηρέαστο.

• Είναι προτιμότερο να υπάρχει κοντά φυσικό ή ημιφυσικό ενδιαίτημα (δασάκι, θαμνώνας, λιβάδι, ανεπτυγμένοι φυτοφράκτες κλπ). Σ΄ αυτό θα βρουν καταφύγιο τα αμφίβια και τα στρουθιόμορφα.

• Το μέγιστο βάθος θα πρέπει να είναι μεγαλύτερο από 1,5 m. Αν το βάθος είναι μεγαλύτερο από 4 μ δεν θα αναπτυχθεί υπερυδατική βλάστηση καλαμιώνων και δεν θα κατακλιστεί στην συνέχεια από καλάμια και ψαθιά σε όλη την έκταση.

• Το σχήμα της περιμέτρου θα πρέπει να είναι ακανόνιστο και να σχηματίζονται κολπίσκοι.

• Η στάθμη δεν θα πρέπει να αυξομειώνεται έντονα. Το μέγιστο του υποβιβασμού της στάθμης δεν θα πρέπει να ξεπερνά τα 20 – 30 cm. Μια λύση σε επικλινές έδαφος είναι η κατασκευή δεύτερου ταμιευτήρα ανάντη ο οποίος θα τροφοδοτεί τον πρώτο με νερό κατά την κρίσιμη περίοδο έλλειψης νερού. Η έσχατη λύση είναι η κατασκευή εκβαθύνσεων ώστε να παραμένει νερό στον πυθμένα.

• Μπορούμε να μεταφέρουμε υδρόβια φυτά από κοντινό φυσικό υγρότοπο. Μαζί μ’ αυτά θα μεταφερθούν και φυτοπλαγκτόν, ζωοπλαγκτόν και ασπόνδυλα που βρίσκονται ανάμεσα στα φύλλα ή το ριζικό τους σύστημα.

• Στην μία πλευρά, εξωτερικά και κατά προτίμηση προς την βαθύτερη πλευρά της λιμνοδεξαμενής θα πρέπει να φυτευτούν δένδρα και θάμνοι σε συστάδες.

• Είναι προτιμότερο για την πανίδα η μία πλευρά της λιμνοδεξαμενής να έχει μικρότερη κλίση. Έτσι θα αναπτυχθεί υδρόβια βλάστηση που θα χρησιμεύσει σαν καταφύγιο για την πανίδα. Για τον σκοπό αυτό μπορούν να γίνουν ειδικές κατασκευές που θα διασφαλίζουν μόνιμα ρηχά νερά.

• Ένα τμήμα της ρηχής έκτασης θα πρέπει να παραμένει χωρίς βλάστηση για τις ανάγκες των παρυδάτιων πουλιών.

• Ορισμένα τμήματα του βυθού θα πρέπει να έχουν πέτρες και χαλίκια για να ευνοηθούν τα ασπόνδυλα. Πέτρες επίσης μπορούν να τοποθετηθούν στην ακτή.

• Θα πρέπει να κατασκευαστεί περίφραξη στην μία τουλάχιστον πλευρά ώστε να αναπτυχθεί ελεύθερα η θαμνώδης βλάστηση και καλαμιώνας στο ανάχωμα της λιμνοδεξαμενής και παράλληλα θα προστατευθούν τα είδη που αναζητούν εκεί καταφύγιο από τους χερσαίους θηρευτές (αλεπούδες, σκύλοι, γάτες). Θα πρέπει όμως να προβλεφθεί λύση για το πότισμα κοπαδιών που βόσκουν στην περιοχή όπως είναι η κατασκευή ποτίστρας σε κοντινό σημείο.

• Η κατασκευή μιας μικρής νησίδας θα προσφέρει πρόσθετο καταφύγιο στην πανίδα και περισσότερο μήκος ακτής και ρηχών νερών. Η νησίδα αυτή θα πρέπει να απέχει 20 τουλάχιστον μέτρα από την όχθη στην χαμηλότερη στάθμη της και να έχει επιφάνεια μεγαλύτερη των 6 m2. Το κατακλιζόμενο επικλινές της νησίδας θα πρέπει να έχει ομαλή κλίση ώστε να σχηματίζονται ρηχές επιφάνειες. Η κατασκευή περισσότερων νησίδων θα έχει πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα. Για το φώλιασμα χρειάζεται ειδική προσέγγιση ανάλογα με το είδος. Θα πρέπει όμως να έχουμε υπόψη μας ότι τέτοιες κατασκευές μπορούν να προβλεφθούν μόνο για μεγάλες και ασφαλείς επιφάνειες.

• Μπορούμε να μεταφέρουμε γυρίνους ή αυγά αυτόχθονων αμφιβίων. Πολλά είδη επιστρέφουν για αναπαραγωγή αποκλειστικά στα μέρη που γεννήθηκαν.

• Δεν θα πρέπει να μεταφέρουμε ψάρια. Πολλά είδη είναι ανταγωνιστικά για την τροφή με τα αμφίβια και τα πουλιά ή τρέφονται με την υδρόβια βλάστηση.

• Η θήρα θα πρέπει να απαγορεύεται στην λιμνοδεξαμενή σε απόσταση τουλάχιστον 300 m περιμετρικά.

Ένας τύπος μικρής λιμνοδεξαμενής που προτείνεται για το Αιγαίο και τις ημιορεινές περιοχές είναι αυτός που κατασκευάζεται παραδοσιακά στην περιοχή του ποταμού Νέστου στην Θράκη. Κατασκευάζεται σε επικλινές έδαφος με πέτρινη αντιστήριξη προς την πλευρά του πρανούς. Προς αυτή την πλευρά είναι βαθύτερη ενώ προς την κατωφέρεια είναι ρηχή. Έχει διαπιστωθεί ότι προσφέρουν άριστο καταφύγιο σε πολλά είδη αμφιβίων και συγκεντρώνουν μεγάλους πληθυσμούς στρουθιομόρφων.
Καταγραφή2.JPG

Αυτός ο τύπος λιμνοδεξαμενής μπορεί να συνδυαστεί με διάφορα υδρονομικά έργα, όπως αυτά που κατασκευάζονται στην Απείρανθο της Νάξου για την συγκράτηση και κατείσδυση των νερών της βροχής και την τροφοδότηση του υπόγειου υδροφορέα. Βρίσκεται επίσης σε αρμονία με τις πέτρινες κατασκευές, τις αναβαθμίδες (πεζούλες) και το τοπίο του Αιγαίου.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Οιωνός, τεύχος 7

Τα δύο σχέδια έκανε η Αηδόνα Ούτσιου σύμφωνα με φωτογραφίες και απλά σχέδια που είχα κάνει από λιμνοδεξαμενές στην Θράκη.