Πρέπει να αλλάξουμε τον κόσμο;

Μια επωδός που χρησιμοποιούν πολλοί, μετά από μια πολιτική ή φιλοσοφική ανάλυση είναι η 11η και τελευταία θέση του Μαρξ για τον Feuerbach[1]: «Οι φιλόσοφοι έχουν μόνον εξηγήσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους, το ζήτημα είναι να τον αλλάξουμε».

Η θέση αυτή έρχεται σαν συνέχεια της κριτικής που κάνει ο Μαρξ στον Feuerbach, καθώς θέλει να προβάλει την σημασία της πράξης απέναντι στην εποπτεία στην οποία περιορίζεται ο Feuerbach. Η θέση του Μαρξ, αν και αναφέρεται στον κόσμο, έχει ως αφετηρία την κοινωνία. Όπως αναφέρει η προηγούμενη 10η θέση: «Η σκοπιά του παλιού υλισμού είναι η αστική κοινωνία· η σκοπιά του νέου είναι η ανθρώπινη κοινωνία ή η κοινωνική ανθρωπότητα

Εν τούτοις η χρήση που γίνεται, και εν πολλοίς βρίσκεται σε συμβατότητα με το υπόλοιπο έργο του Μαρξ, είναι ότι ο κόσμος αυτός πρέπει να αλλάξει.  Όχι μόνο η κοινωνία. Αφού ο άνθρωπος πλέον με την τεχνική καθορίζει τον κόσμο. Ο Κώστας Αξελός[2] και ο Κώστας Παπαϊωάννου[3] έχουν αναπτύξει διεξοδικά τις συνέπειες αυτής της στάσης. Ο άνθρωπος στον Μαρξ υλοποιώντας το πεπρωμένο του, υποτάσσοντας δηλαδή τη φύση μέσω της τεχνικής, συγκροτείται ως είδος, συγκροτείται ως κοινωνικός άνθρωπος. Ο κόσμος αλλάζει αντικειμενικά με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων (υλικά από την φύση, εργαλεία παραγωγής και εργατική δύναμη) και υποκειμενικά με την ανάπτυξη της ταξικής πάλης. Το βασίλειο της ελευθερίας του ανθρώπου με την απελευθέρωση από την αναγκαιότητα θα έρθει όταν ξεπεραστεί η σπάνη. Η οποία σπάνη, τον 19ο αιώνα, ήταν βέβαιο ότι θα ξεπεραστεί με την ανάπτυξη της τεχνικής και την πίστη στo ανεξάντλητο της φύσης[4]. Η ιδεολογία της αναπόφευκτης προόδου που διαπνέει τον ιστορικό υλισμό προϋποθέτει την πάλη του ανθρώπου με την φύση.

Η αναπόφευκτη, σύμφωνα με τον ιστορικό υλισμό του Μαρξ, κοινωνική πρόοδος προς μια αταξική κοινωνία διαψεύδεται στις μέρες μας με την ανάπτυξη των τεχνικών διαφήμισης, αποβλάκωσης και κατευθυνόμενης στροφής στην κατανάλωση.  Η πάλη του ανθρώπου με την φύση μοιάζει πλέον να γίνεται όχι για τις βασικές ανάγκες αλλά για την εξυπηρέτηση κατασκευασμένων αναγκών[5] σε μια κοινωνία ατομικότητας και ανταγωνισμού. Το αποτέλεσμα είναι η ληστρική εκμετάλλευση όλων των φυσικών πόρων με τρόπο που δεν μπορούν να ανανεωθούν ώστε να υπάρχει σταθερή αειφορία.

Σήμερα τίθεται επιτακτικά το ερώτημα: Πρέπει να αλλάξουμε τον κόσμο; Πρέπει να θεωρούμε την φύση ανεξάντλητη πηγή πρώτων υλών;

Η οικολογική διάσταση δείχνει ότι αυτός ο κόσμος θα είναι πάντα ένας κόσμος σπάνης. Ότι δεν θα υπάρχει ποτέ έξοδος από το βασίλειο της αναγκαιότητας. Ακόμα περισσότερο αν ο άνθρωπος κατακτήσει άλλους πλανήτες. Τότε θα είναι απολύτως δέσμιος της τεχνικής, ακόμα και για βασικές λειτουργίες όπως η αναπνοή.

Τι είναι αυτό που μας τύφλωσε για να πάψουμε να βλέπουμε αυτό το σχεδόν αυτονόητο; Να θέλουμε οπωσδήποτε να αλλάξουμε τον κόσμο;

Πως πήγαμε από την αρχαία άποψη για τον κόσμο ως κόσμημα – ως αρμονία στην επιτακτική ανάγκη αλλαγής του;  Μπορεί ο Ηράκλειτος να είχε υποστηρίξει, όπως ήταν και η κυρίαρχη άποψη των αρχαίων ελλήνων, ότι ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε και να πρόσθεσε ότι μεταβάλετε πάντα[6] αλλά αυτό δεν έδινε το δικαίωμα στον άνθρωπο να τον μεταβάλει[7].

Ο Κώστας Παπαϊωάννου στα βιβλία του «Κόσμος και Ιστορία, ελληνική κοσμολογία και δυτική εσχατολογία»[8] και «Η αποθέωση της Ιστορίας»[9] δείχνει πολύ καλά αυτή την αλλαγή. Από την κυκλικότητα του χρόνου στους αρχαίους έλληνες προχωρήσαμε στην ιστορία σαν πρόοδο. Και αυτά μέσα από τις εκμηδενιστικές δυνάμεις της ύβρεως και της αδικίας. Στον νέο κόσμο η γνώση έπαψε να είναι αρετή και αναζήτηση του ωραίου για να γίνει δύναμη[10]. Ο Παπαιωάννου θεωρεί ότι αυτό που εμπόδισε τους αρχαίους να δώσουν οποιαδήποτε αξία σ’ αυτό που εμείς ονομάζουμε πρόοδο είναι η παρουσία του τραγικού, καθώς στην κάθαρση της τραγωδίας βλέπανε ότι ο κόσμος εκμηδενίζει τις δυνάμεις που τον απειλούν.

Μπορεί στην εβραϊκή μυθολογία να υπάρχει η άποψη ότι ο κόσμος που δημιουργήθηκε εκ του μηδενός είναι λίαν καλός[11], αλλά είναι ακριβώς αυτή η ιδέα με την εσχατολογική προοπτική, η οποία έβαλε την ιστορία πάνω από τον κόσμο. Ο εκλεκτός λαός της Παλαιάς Διαθήκης οδηγεί την ιστορία. Ο κόσμος δημιουργήθηκε μέσα στην ιστορία για τον άνθρωπο και μπορεί να καταστραφεί. Σαν συνέπεια, με τον γνωστικό και χριστιανικό ανθρωποκεντρισμό, ο κόσμος απογυμνώθηκε από το ιερό και ο άνθρωπος πείστηκε ότι μόνο η ψυχή του είναι θεία[12]. Η άποψη αυτή είναι κυρίαρχη στον χριστιανισμό σε όλα τα δόγματα παρά τις προσωπικές εξαιρέσεις στην δύση και την διαφορετική στάση της ορθοδοξίας[13]. Αλλά με τις  προτεσταντικές σέχτες η επίγευση του παραδείσου βρίσκεται σ΄ αυτήν την ζωή, σαν ανταμοιβή για την εργασία του ανθρώπου.  Όταν ο θεός γκρεμίστηκε και την θέση του κατέλαβε ο άνθρωπος, ο κόσμος – η φύση, ήταν πλέον μόνο μία από τις παραγωγικές δυνάμεις για εκμετάλλευση. Η φύση πρέπει να αλλάξει για την εξυπηρέτηση των δικών μας αναγκών. Σ΄ αυτήν την γραμμή σκέψης βρίσκεται και ο Μαρξ όπως και οι περισσότεροι διανοούμενοι, οικονομολόγοι και φιλόσοφοι του 19ου αιώνα. Τον ρόλο πλέον στην ιστορία τον έχει ο άνθρωπος μόνος του, βέβαιος πάντα για την πρόοδο προς έναν γήινο παράδεισο (απελευθέρωση από την αναγκαιότητα).

Το πεπερασμένο της φύσης είναι ένα αδιέξοδο που βλέπουμε τώρα μπροστά μας. Έγινε δραματικά ορατό από την δεκαετία του ΄70.  Βλέπουμε είδη να εξαφανίζονται από την δράση μας. Η γη ρυπαίνεται, ακόμα και το διάστημα. Το καμπανάκι έχει ήδη σημάνει και γίνεται ορατό στην καθημερινότητα. Ο φαύλος κύκλος που τυφλώνει τον άνθρωπο[14] και τον οδηγεί σε αναζήτηση όλο και πιο πολύπλοκων τεχνολογικών λύσεων[15] δείχνει να είναι η μόνη οπτική που έχουμε σήμερα. Το τραγικό περιμένει στο τέλος. Πως θα ξεφύγουμε από αυτό;

Αν και η πίστη στην απεριόριστη πρόοδο φαίνεται να καταρρέει στις μέρες μας, αρνούμαστε να περιορίσουμε τις κατασκευασμένες, από την διαφήμιση και τον αστικό εμπορευματικό τρόπο ζωής, «ανάγκες» και βαδίζουμε, χωρίς να βλέπουμε εναλλακτική, στον μονόδρομο της οικονομικής μεγέθυνσης και της αύξησης του ΑΕΠ.

Το οικολογικό κίνημα που αναπτύχθηκε μετά την δεκαετία του ’70 σαν αντίδραση στην υποβάθμιση της ζωής θύμιζε στην αρχή τα ρομαντικά κινήματα των περασμένων αιώνων. Το κυρίαρχο όμως που προβάλει σήμερα το οικολογικό κίνημα είναι η επιτακτική ανάγκη λήψης αποφάσεων με ορθολογικό ρεαλισμό σύμφωνα με τα συμπεράσματα της επιστήμης της οικολογίας και του περιβάλλοντος. Η οικολογία έχει συμβάλει στην συνειδητοποίηση ότι είναι αδύνατη η χειραφέτηση του ανθρώπου από την φύση. Αδυνατεί όμως να πάει πέρα από το να προτείνει κάποιες απλές ρυθμίσεις και κανόνες στο κυρίαρχο καταστροφικό οικονομικό μοντέλο. Αν πρότεινε την επιβολή αυστηρών κανόνων και σχεδιασμού από τα πάνω θα κινδύνευε να κατηγορηθεί ότι θέλει να επιβάλει μια δικτατορία των αναγκών[16], που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε οικοφασισμό. Έτσι το οικολογικό κίνημα μένει στο επίπεδο των αξιών, κάτι που είναι πολύ  ουσιαστικό, αλλά αδυνατεί να προχωρήσει σε βάθος, με εξαίρεση την ριζική κριτική που κάνει στην οικονομία η πρόταση της αποανάπτυξης που συνιστά ένα δυναμικό ρεύμα στις αρχές αυτού του αιώνα. Η πρόταση της αποανάπτυξης είναι αυτή που φαίνεται να μπορεί να βάλει ένα μέτρο στην υποβάθμιση της ζωής, της φύσης και της ανθρώπινης ζωής, ασκώντας συνολική κριτική στο αναπτυξιακό μοντέλο και την υπερεκμετάλλευση της φύσης.

Προηγήθηκε ένας πολύ ενδιαφέρον διάλογος τις δεκαετίες ΄80 και ’90 μεταξύ των οπαδών της Κοινωνικής Οικολογίας και της Βαθειάς Οικολογίας. Ο «ανθρωποκεντρικός» Μάραιυ Μπούκσκιν με τον Διαλεκτικό Νατουραλισμό του έκανε μια αντιστροφή του Κοινωνικού Δαρβινισμού αποδίδοντας στην δεύτερη φύση (την ανθρώπινη κοινωνία) την δυνατότητα, μέσω των ελευθεριακών μη κυριαρχικών οικοκοινοτήτων, να οδηγήσει τον πλανήτη προς την αναπόφευκτη «ολοένα και μεγαλύτερη διαφοροποίηση, ολικότητα και επάρκεια». Ο Μπούκσκιν αναφέρεται σε κατευθυντικότητα της φυσικής εξέλιξης και της κοινωνίας και θεωρεί ως ανώτερο στάδιο της εξέλιξης την «αυτεπίγνωση της ανθρωπότητας» αναθέτοντας έναν δημιουργικό ρόλο στους ανθρώπους.  Ο θεωρητικός που έχει επηρεάσει πολλούς στον οικολογικό και αναρχικό χώρο, σε παρόμοια τελεολογική γραμμή με τον Μαρξ, εμπνεόμενος από τον Χεγκελ, θεωρεί ότι ο άνθρωπος θα βρει τον τρόπο να συμφιλιωθεί με τον κόσμο διαμορφώνοντας «μια συνειδητή και ηθική φύση, την οικολογική κοινωνία»[17].

Η Βαθειά Οικολογία από την άλλη δεν αναζητά συνολική θεώρηση και δέχεται οποιαδήποτε μη εσχατολογική  φιλοσοφική, μυστικιστική ή θεολογική θεώρηση του κόσμου που συμπλέει σε ένα κίνημα για την διατήρηση του εναπομείναντος πλούτου και ποικιλίας ζωής στην γη[18].

Αυτό όμως που κυριάρχησε στην αντιμετώπιση της υποβάθμισης του περιβάλλοντος είναι ένας περιβαλλοντισμός που δεν αμφισβητεί το κυρίαρχο μοντέλο υπερεκμετάλλευσης της φύσης και προσπαθεί να χρησιμοποιήσει με έναν φορμαλιστικό τρόπο τις αρχές του αναπτυσσόμενου σήμερα κλάδου της βιολογίας της διατήρησης (coservation biology). Παράδειγμα οι περιβαλλοντικές οδηγίες και κατευθύνσεις της Ε.Ε.

Οι περιβαλλοντικές «τεχνικές» ρυθμίσεις όμως, ακόμα και η πρόταση της αποανάπτυξης, δεν μπορούν να καλύψουν την υπαρξιακή αγωνία του συγχρόνου ανθρώπου των πόλεων. Οι ιδέες του επιφανειακού κινήματος της Νέας Εποχής (new age) έρχονται συμπληρωματικά να καλύψουν κάτι από το ψυχικό κενό. Αναζητώντας το συνεκτικό στοιχείο για έναν ανθρωπολογικό τύπο με στάση οικολογική και μη αρπαχτική απέναντι στον κόσμο μπορείς να βρει κανείς προτάσεις με διαφορετικές αφετηρίες : πανθεϊστικές, ινδιάνικες, παγανιστικές, βουδιστικές ή ψευδοεπιστημονικές σαν την θεωρία της γαίας.  Σε αντίθεση με αυτήν την σούπα μια ουσιαστική πρόταση, από την δική μας παράδοση, είναι η ασκητική στάση της ορθοδοξίας απέναντι στον κόσμο, όπου ο κόσμος (η κτίση) παίρνει την ιερότητά του από τη σχέση του με το Θεό Δημιουργό [19],[20].

Έχω την αίσθηση ότι χωρίς την επιστροφή στην ιερότητα του κόσμου και κυρίως την επανανακάλυψη του τραγικού  δεν υπάρχει περίπτωση να αλλάξει η στάση μας απέναντι στο κυρίαρχο «παράδειγμα» ούτε στον βιωμένο καπιταλισμό αλλά ούτε και στην σοσιαλιστική αντιπρόταση των συνεταιριζόμενων παραγωγών. Και τα δύο επιτάσσουν μετασχηματισμό, εκμετάλλευση και κυριαρχία επί της φύσης.

Αν είμαστε πεπεισμένοι ότι ο κόσμος είναι λίαν καλός, αν και συνεχώς μεταβαλλόμενος, και ότι αυτό που χρειάζεται είναι να αναγνωρίσουμε την θέση μας σ΄ αυτόν και να διαμορφώνουμε μια κοινωνία που θα τον σέβεται, θα έχει γίνει ένα βήμα επίγνωσης για την διαμόρφωση μιας άλλης σχέση της ανθρωπότητας με την φύση.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

7. Kostas Papaioannou.jpgΦωτ. Κώστας Παπαϊωάννου

Σημειώσεις:

[1]. Marx Karl. 1845. Θέσεις για τον Feuerbach. στον ιστότοπο: http://openeclass.panteion.gr/modules/document/file.php/TMB224/KARL%20MARX%2C%20%CE%98%CE%95%CE%A3%CE%95%CE%99%CE%A3%20%CE%93%CE%99%CE%91%20%CE%A4%CE%9F%CE%9D%20FEUERBACH%20%281845%29.pdf

[2] Αξελός Κώστας. 2000. Ο Μαρξ στοχαστής της τεχνικής. Από την αλλοτρίωση του ανθρώπου στην κατάκτηση του κόσμου. Εκδ. Εξάντας.

[3] Παπαϊωάννου Κώστας. Φιλοσοφία και τεχνική. Ο διάλογος Μαρξ – Χέγκελ (Δεύτερο μέρος). Εναλλακτικές εκδόσεις.

[4] «Ο Μαρξ δεν μπορεί να συλλάβει τη φύση παρά μόνο σαν αντικείμενο τεχνικής εκμετάλλευσης από μέρους του ανθρώπου και παράλληλα δεν μπορεί να συλλάβει τον άνθρωπο παρά μόνο σαν εστία μιας θέλησης άρνησης της φύσης, σαν φορέα μιας θέλησης δύναμης στραμμένης κατά της φύσης» σελ 70. στο: Παπαιωάννου Κώστας. Φιλοσοφία και τεχνική. Εναλλακτικές εκδόσεις.

[5] Σύμφωνα με τον Ιβάν Ίλιτς στο βιβλίο του Towards a Theory of Needs του 1978 (Για τις ανάγκες του ανθρώπου σήμερα. εκδ. νησίδες) «σε μια κοινωνία εμπορευματική και έντασης κεφαλαίου, η αφθονία εμπορευμάτων παραλύει την αυτόνομη δημιουργία αξιών χρήσης» και αυτό το συνδέει με «τον κρυφό ρόλο που παίζουν οι επαγγελματικοί κλάδοι στην κοινωνία αυτήν, διαμορφώνοντας τις ανάγκες της».

[6] κόσμον τόνδε, τὸν αὐτὸν ἁπάντων, οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν, ἀλλ᾽ ἦν ἀεὶ καὶ ἔστιν καὶ ἔσται πῦρ ἀείζωον ἁπτόμενον μέτρα καὶ ἀποσβεννύμενον μέτρα. Ηράκλειτος. Απόσπασμα Β30.

[7] ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν. Ηράκλειτος. Απόσπασμα Β43.

[8] Παπαϊωάννου Κώστας.2000. Κόσμος και Ιστορία, ελληνική κοσμολογία και δυτική εσχατολογία. Εναλλακτικές εκδόσεις.

[9] Παπαϊωάννου Κώστας. 1992. Η αποθέωση της Ιστορίας. Εναλλακτικές εκδόσεις

[10] Στην αρχαιότητα, αντιθέτως, η στάση απέναντι στον κόσμο μπορούμε να πούμε ότι συνοψίζεται στην φράση στα Πολιτικά του Αριστοτέλη:  τὸ δὲ ζητεῖν πανταχοῦ τὸ χρήσιμον ἥκιστα ἁρμόττει τοῖς μεγαλοψύχοις καὶ τοῖς ἐλευθερίοις.

[11] Γενεσις 1,31: καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν

[12] σελ. 81 στο: Παπαϊωάννου Κώστας. 1992. Η αποθέωση της ιστορίας. Εναλλακτικές εκδόσεις.

[13] Δυστυχώς κυρίαρχο ακόμα και σε μας παρά την κατάφαση της ορθοδοξίας στον κόσμο και τον αντιμανιχαισμό της. Δεν θα ξεχάσω τον μοναχό στο Άγιο Όρος που με στραβοκοιτούσε λέγοντας «είναι μερικοί εδώ που ενδιαφέρονται περισσότερο για τα κτίσματα από τον κτίστη» με αφορμή την κριτική μου για την υπερεκμετάλλευση του δάσους του Αγίου Όρους που οδήγησε με πολύ σοβαρή μείωση της βιοποικιλότητας. Η στάση αυτή φαίνεται παράταιρη την στιγμή που σύγχρονοι επίσκοποι και διανοούμενοι της ορθοδοξίας διατυπώνουν μια εντελώς διαφορετική πρόταση και δεκάδες άγιοι είχαν εντελώς διαφορετική στάση.

[14] ὓβρις → ἂτη → νέμεσις → τίσις

[15] Πιέρ Σαμουέλ 1973. Οικολογία. Χαλάρωση ή δαιμονικός κύκλος. εκδ. Νεφέλη.

[16] Η ρύθμιση ή η εξυπηρέτηση των αναγκών είναι ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα και ο Μαρξ το αντιμετώπισε με πολύ προσοχή, καθώς θεωρεί ότι οι άνθρωποι μεταβάλλοντας την κοινωνία μεταβάλουν και τον εαυτό τους, όπως αναλύει η Άγνες Χέλερ στο: Η θεωρία των αναγκών στον Μάρξ (Eξάντας 1974).

[17] : Μαραιυ Μπούκσκιν. Ένας φιλοσοφικός νατουραλισμός. Κοινωνία και φύση τεύχος 2 (Απόσπασμα από το βιβλίο του The filosophy of sosial ecology. 1990)

[18] : Η πλατφόρμα οκτώ σημείων που διατύπωσαν οι Arne Naess και George Sessions ξεκινάει με την εξής αρχή: Η άνθιση της ανθρώπινης και μη-ανθρώπινης ζωής στην γη έχει εγγενή αξία. Η αξία των μη –ανθρώπινων μορφών ζωής είναι ανεξάρτητη από την χρησιμότητα σε σχέση με τους ανθρώπινους σκοπούς … Arne Naess 1992. Οι θεμελιακές αρχές. Κοινωνία και φύση τεύχος 2. (μετάφραση από άρθρο στο περιοδικό: The ecologist vol 18, nos 4/5, 1988). βλ τα οκτώ σημαία της πλατφόρμας στο https://wordpress.com/post/koutsomili.wordpress.com/235

[19] Η οικολογική καρδιά του πολιτισμού μας. New Age Οικολογία και Ορθοδοξία. στον ιστότοπο:  http://o-nekros.blogspot.gr/2010/12/blog-post_21.html

[20] Ανδρέα Αργυρόπουλου: Θεολογία και οικολογία. στον ιστότοπο: http://e-theologia.blogspot.gr/2012/06/blog-post_8323.html

Φωτογραφία κορυφής: Το πηγάδι (Νίκος Εγγονόπουλος)

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στον Νέο Λόγιο Ερμή τ. 16, Φθινόπωρο 2017

ermis16-e1512818364208.jpg

2 σκέψεις σχετικά με το “Πρέπει να αλλάξουμε τον κόσμο;

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.