Τα πουλιά του Ολύμπου

Το κείμενο αυτό γράφτηκε γράφτηκε ειδικά για τον τόμο «Όλυμπος. Κείμενα και εικόνες δύο αιώνων». Παρουσιάζει την κατάσταση όπως ήταν τότε. Σήμερα η κατάσταση για τα πουλιά και το αγριόγιδο είναι διαφορετική. Για τα πουλιά πραγματοποιήσαμε αναλυτικές καταγραφές το 2008 και 2014 -15 σε συνεργασία με φίλους ορνιθολόγους και τον Φορέα Διαχείρισης του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου.

Από τις έρευνες που πραγματοποιήσαμε στην συνέχεια προέκυψε ένας πίνακας που παρατίθεται στο τέλος.

Τα πουλιά του Ολύμπου

Προτεινόμενη αναφορά στο κείμενο: Μπούσμπουρας Δ. 2001. Τα πουλιά του Ολύμπου. σελ. 343 – 349. στο: Κουρουζίδης Σ. (επιμέλεια) 2001. Όλυμπος. Κείμενα και εικόνες δύο αιώνων. Πιερική Αναπτυξιακή ΑΕ & Ευώνυμος Οικολογική Βιβλιοθήκη. σελ. 412

Καταγραφή3.JPG

Είναι ίσως αξιοπερίεργο αλλά το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας παρόλο που είναι η πρώτη προστατευόμενη περιοχή της χώρας, δεν έχει μελετηθεί πολύ συστηματικά για την ορνιθοπανίδα. Οι περισσότερες παλιότερες πληροφορίες προέρχονται από ευκαιριακές μάλλον επισκέψεις ελλήνων και ξένων ορνιθολόγων και παρατηρητών πουλιών. Οι λίγες συστηματικότερες μελέτες της δασικής υπηρεσίας[1] και της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας[2],[3] δίνουν μια εικόνα για τα είδη που απαντούν στο βουνό και πληθυσμιακά στοιχεία για τα σπανιότερα και τα απειλούμενα είδη. Τα στοιχεία αυτά συγκρινόμενα με τα ιστορικά στοιχεία για την ορνιθοπανίδα από τους πρώτους ξένους επισκέπτες του βουνού επιβεβαιώνουν την πορεία εξαφάνισης ειδών και μείωσης τους πληθυσμών τους, εξέλιξη παρόμοια με την αυτήν που παρατηρείται σε όλα τα ορεινά οικοσυστήματα της χώρας μας. Είναι φανερό ότι η κήρυξη του Εθνικού Δρυμού, αν και συνέβαλε στην αποτροπή της υποβάθμισης του τοπίου και της βλάστησης και στην αποτροπή της οικοπεδοποίησης και των μεγάλων «αναπτυξιακών» έργων που απείλησαν το βουνό, δεν συνέβαλε ουσιαστικά στην διατήρηση της πανίδας. Εξαίρεση ίσως αποτελούν το αγριόγιδο που ζει στο πυρήνα του δρυμού όπου απαγορεύεται το κυνήγι και τα δασικά είδη της ορνιθοπανίδας στα δάση που τέθηκαν εκτός εκμετάλλευσης.

Παρόλα αυτά η ορνιθοπανίδα του Ολύμπου εξακολουθεί να είναι σημαντική. Σήμερα περιλαμβάνεται στις Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά στην Ελλάδα. Αποτελεί δηλαδή σημαντική περιοχή για την ευρωπαϊκή ήπειρο διότι περιλαμβάνει σχετικά μεγάλους πληθυσμούς από τα σπανιότερα είδη της Ευρώπης. Για τον λόγο αυτό κηρύχτηκε εκτός των άλλων Περιοχή Ειδικής Προστασίας (Special Protected Area) για την ορνιθοπανίδα βάσει της ειδικής οδηγίας της Ε.Ε. για την προστασία των πουλιών και των βιοτόπων τους.

Στον Όλυμπο έχουν καταγραφεί 129 είδη πουλιών επιδημητικά, φωλιάζοντα αποδημητικά, μεταναστευτικά και διαχειμάζοντα. Απαντούν δηλαδή περισσότερα από το 1/4 των πουλιών της Ελλάδας και ίσως περισσότερα είδη από οποιοδήποτε άλλο βουνό στην χώρα μας. Αυτό οφείλεται στην καλή αντιπροσώπευση διαφορετικών οικοσυστημάτων και υψομετρικών ζωνών από την θάλασσα έως την κορυφή, στην ύπαρξη κλειστών δασικών περιοχών και ανοικτών εκτάσεων, την ύπαρξη πολλών απρόσιτων θέσεων για το φώλιασμα και την ύπαρξη διαφορετικών κλιματολογικών συνθηκών μεταξύ των υγρότερων και ψυχρότερων βορειοανατολικών περιοχών και των ξηρότερων μάλλον ψευδοστεπικών περιοχών νοτιοδυτικά.

Τα πουλιά προσαρμόζονται στις κατάλληλες συνθήκες και χρησιμοποιούν σε κάθε εποχή ή για κάθε ανάγκη διαφορετικά περιβάλλοντα. Τα αρπακτικά χρησιμοποιούν τις κάθετες ορθοπλαγιές για το φώλιασμα και τις λιβαδικές εκτάσεις στα ανοίγματα των δασών και στην υποαλπική ζώνη για την αναζήτηση της τροφής τους. Τα  επιδημητικά πουλιά που φωλιάζουν στις υποαλπικές εκτάσεις, τον χειμώνα κατεβαίνουν στις χαμηλότερες ανοικτές εκτάσεις κοντά στις ακτές. Όταν τα χιόνια κατεβαίνουν χαμηλά μπορούμε να δούμε τον χιονοψάλτη, που φωλιάζει στο οροπέδιο των μουσών, στα λιβάδια μπροστά από το Λιτόχωρο ή στο κάστρο του Πλαταμώνα.

Καταγραφή8.JPG

Χρυσαετός

Αρπακτικά πουλιά

Τα αρπακτικά πουλιά είναι από τα εντυπωσιακότερα είδη που υπάρχουν στον Όλυμπο. Αντίθετα με τα είδη που συνδέονται με συγκεκριμένα περιβάλλοντα τα αρπακτικά μπορούμε να τα δούμε σε όλα τα υψόμετρα και όλους τους τύπους βιοτόπων.

Από τα μεγάλα αρπακτικά,  φωλιάζει στην περιοχή ένα τουλάχιστον ζευγάρι χρυσαετών και ένα τουλάχιστον ζευγάρι φιδαετών. Το φώλιασμα του σταυραετού δεν έχει επιβεβαιωθεί και πιθανά εμφανίζεται μόνο κατά την μετανάστευση.

Η φωλιά του χρυσαετού, που εντοπίσαμε πρόσφατα, βρίσκεται σε απόκρημνα βράχια σε μια ρεματιά εκτός των ορίων του Εθνικού Δρυμού. Ο χρυσαετός παρατηρείται να πετάει με αργούς μεγάλους κύκλους στα μεγάλα κυρίως υψόμετρα αναζητώντας λαγούς, πέρδικες και ερπετά. Το καλοκαίρι τρέφεται και με χελώνες τις οποίες πετάει από μεγάλο ύψος για να φάει στην συνέχεια το εσωτερικό τους. Το εντατικό κυνήγι του λαγού και της πέρδικας που εξακολουθεί να επιτρέπεται ακόμη στην περιφερειακή ζώνη μειώνει τις διαθέσιμες πηγές τροφής για τον χρυσαετό. Μερικές από τις παλιές φωλιές που έχουν εντοπιστεί μαρτυρούν ότι στο βουνό φωλιάζανε παλιότερα περισσότερα από τέσσερα ζευγάρια.

Ο φιδαετός είναι καλοκαιρινός επισκέπτης. Έρχεται από αρχές Μαρτίου και φεύγει τον Σεπτέμβριο. Φωλιάζει σε ψηλά δένδρα, κυρίως σε κωνοφόρα ή δάση δρυός. Γυροπετά πάνω από ανοικτά περιβάλλοντα αναζητώντας ερπετά και κυρίως φίδια.

Καταγραφή10.JPG

Φιδαετός

Στις δασικές περιοχές φωλιάζει το διπλοσάϊνο και το ξεφτέρι. Πρόκειται για τα μόνα αρπακτικά που χρησιμοποιούν το δασικό περιβάλλον και για φώλιασμα και για κυνήγι. Η κατασκευή των φτερούγων τους και της ουράς τα κάνει πολύ ευέλικτα ανάμεσα στα δένδρα όπου κυνηγάνε μικρότερα πουλιά. Το μεταναστευτικό σαΐνι, με τα ίδια χαρακτηριστικά, προτιμάει τις πιο ανοικτές περιοχές στους πρόποδες του βουνού.

Οι γερακίνες και οι σφηκιάριδες είναι σχετικά κοινά είδη στους πρόποδες του βουνού και την μεσαία ορεινή ζώνη. Το πρώτο είναι από τα κοινότερα αρπακτικά στην Ελλάδα ενώ το δεύτερο που μοιάζει με την γερακίνα τόσο που μόνο σχετικά έμπειροι παρατηρητές πουλιών μπορούν να το ξεχωρίσουν, από το ελαφρύτερο πέταγμα και τα σχέδια στις φτερούγες, είναι μεταναστευτικό είδος που τρέφεται αποκλειστικά με υμενόπτερα και κυρίως σφήκες.

Από τα γεράκια που φωλιάζουν στην περιοχή το μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο πετρίτης, είδος σχετικά σπάνιο. Φωλιάζει σε απόκρημνα βράχια σε πλαγιές νότιας έκθεσης. Πρόκειται για το γρηγορότερο γεράκι της Ευρώπης. Μπορούμε να το δούμε να πετάει γρήγορα κοντά στις ορθοπλαγιές ή να βουτάει κάθετα εφορμώντας στην λεία του. Τρέφεται κυρίως με πουλιά μεσαίου μεγέθους ανάλογα με την κατά τόπο διαθεσιμότητα (πχ αγριοπερίστερα, τρυγόνια, κορακοειδή κλπ). Δυστυχώς τα αγριοπερίστερα έχουν μειωθεί λόγω του έντονου κυνηγίου και των φυτοφαρμάκων στις αγροτικές εκτάσεις στους πρόποδες του βουνού.

Από τα υπόλοιπα είδη γερακιών φωλιάζουν το δενδρογέρακο και το βραχοκιρκίνεζο, το πιο συνηθισμένο είδος γερακιού στην χώρα μας, ενώ ο μαυροπετρίτης και το μαυροκιρκίνεζο εμφανίζονται κατά την θερινή περίοδο και την μετανάστευση, οπότε κυνηγάνε έντομα για λίγες μέρες κυρίως πάνω από τις ρεματιές.

Ένα ερώτημα παραμένει η παρουσία του χρυσογέρακου. Αυτό το παγκόσμια απειλούμενο είδος φωλιάζει στον Κάτω Όλυμπο και έχει παρατηρηθεί μερικές φορές στην αρχή κάποιων χαραδρών στον Όλυμπο. Έχει παρόμοια συμπεριφορά και συνήθειες με τον πετρίτη, αλλά προτιμάει τα χαμηλότερα υψόμετρα. Μια απειλή για αυτό το είδος αλλά και για όλα τα γεράκια είναι η ανεξέλεγκτη αναρρίχηση κατά την περίοδο αναπαραγωγής. Στην Ελλάδα αυτό το σπορ ασκείται χωρίς πρόγραμμα ακόμη και μέσα σε προστατευόμενες περιοχές και μόνο τελευταία έχει αρχίσει κάποια συνεργασία μεταξύ της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας και των αναρριχητών. Ένα πρόσθετο πρόβλημα για το φώλιασμα των πουλιών στην χαράδρα του Ενιπέα είναι ο φωτισμός των βράχων την νύκτα, μια μόδα που τείνει να κατακλύσει όλη την Ελλάδα.

Το σοβαρότερο όμως πρόβλημα όσον αφορά τα αρπακτικά πουλιά είναι η εξαφάνιση των γυπών. Στον Όλυμπο μέχρι πριν από 20 χρόνια υπήρχαν και τα τέσσερα είδη γυπών. Μπορούσε να συγκρίνει κανείς τον Όλυμπο μαζί με τις εκτάσεις νοτιότερα (Κάτω Όλυμπος, Τέμπη κλπ)  με την σημαντικότερη περιοχή για τα αρπακτικά στα βαλκάνια, την Δαδιά. Σήμερα δυστυχώς έχουν εξαφανιστεί και τα τέσσερα είδη γυπών εξαιτίας της χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων για την εξόντωση του λύκου και των χαρακτηριζόμενων παλαιότερα ως «επιβλαβών» για το κυνήγι (αλεπού και κουνάβι). Μόνο λίγα όρνια επισκέπτονται σποραδικά πλέον το βουνό από την κοντινή αποικία στον Κάτω Όλυμπο. Οι μαυρόγυπες εξοντώθηκαν το 1993 από δολώματα που είχαν τοποθετηθεί για την εξόντωση των λύκων στην πλευρά της Θεσσαλίας. Έτσι από αυτό το είδος στην βαλκανική χερσόνησο παρέμεινε η μοναδική αποικία στην Δαδιά. Τα τελευταία ένα ή δύο άτομα γυπαετού παρατηρούνταν μέχρι το 1996 στις κορυφές και την ανώτερη ορεινή ζώνη. Ο διαχειριστής του καταφυγίου «Σπήλιος Αγαπητός» έριχνε κόκαλα κοντά στο καταφύγιο καθώς ήταν γνωστό ότι τα ώριμα άτομα τρέφονται αποκλειστικά με κόκαλα. Από το καλοκαίρι του 1996 δεν παρατηρήθηκε ξανά. Το πρόγραμμα για την διατήρηση του είδους σ’ όλη την Ελλάδα, που περιλάμβανε εντατική δράση για την προστασία του και στον Όλυμπο, εγκρίθηκε με καθυστέρηση 2 ετών. Και δυστυχώς οποιαδήποτε πρόταση για επανεισαγωγή των γυπών δεν μπορεί να προχωρήσει, όχι τόσο γιατί είναι δύσκολη, μακροχρόνια και δαπανηρή αλλά γιατί ακόμη εξακολουθούν να τοποθετούνται παράνομα αλλά συστηματικά δηλητηριασμένα δολώματα στην νότια πλευρά του Ολύμπου και οι πληθυσμοί των άγριων οπληφόρων όπως το αγριόγιδο βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα.

Από τα νυκτόβια εκτός από τα πιο κοινά, την κουκουβάγια και τον γκιώνη στα χαμηλότερα υψόμετρα κοντά στους οικισμούς και τις αγροτικές εκτάσεις, στις δασικές περιοχές ακούγεται η μακρόσυρτη φωνή του χουχουριστή και σπανιότερα το μελωδικό επαναλαμβανόμενο κάλεσμα του αιγωλιού για τον οποίο ο Όλυμπος αποτελεί το νοτιότερο σημείο εξάπλωσης.

Καταγραφή9.JPG

Μαυροπελαργός και μπροστά του νεαρός στο πρώτο πέταγμα

Πουλιά στις ρεματιές και τις αγροτικές περιοχές

Στα χαμηλότερα υψόμετρα, δίπλα στους οικισμούς με τις αγροτικές εκτάσεις, τα λιβάδια και τις ρεματιές απαντούν τα πιο κοινά είδη. Οι εκτάσεις που βρίσκονται στις παρυφές των δασών και τα μικρά χωράφια με τους φυτοφράκτες σαν αυτά που βρίσκονται δίπλα στον Ενιπέα και σε χωριά εκτός του Εθνικού Δρυμού συγκεντρώνουν τα περισσότερα είδη. Τον χειμώνα τα περισσότερα επιδημητικά μικροπούλια βρίσκουν τροφή και καταφύγιο σ΄ αυτές τις εκτάσεις. Τα σποροφάγα είδη, οι καρδερίνες, τα τσιχλόνια, οι παπαδίτσες, οι φλώροι και οι σπίνοι κάνουν μικρά σμήνη αποτελούμενα συχνά από διαφορετικά είδη για να αποφεύγουν καλύτερα τα γεράκια και τα βλέπουμε στο έδαφος να τσιμπολογάνε ή να στέκονται όλα μαζί στον ψηλότερο θάμνο σε έναν φυτοφράκτη.

Στις ρεματιές που περιβάλλουν τον δρυμό, με την πιο ομαλή ροή μπορούμε να παρατηρήσουμε τον μαυροπελαργό να ψάχνει για ψάρια, αμφίβια και ασπόνδυλα. Το μαύρο του χρώμα σε αντίθεση με τον απλό πελαργό θυμίζει τα εξωτικά μαραμπού. Στις ρεματιές όμως που βρίσκονται εντός των ορίων του δρυμού, με τα αφρισμένα νερά τον χειμώνα και την ελάχιστη ροή το καλακαίρι, θα δούμε μόνο νεροκότσυφα και την σταχτοσουσουράδα.να κάθονται σε μια πέτρα στην όχθη και να πετάνε μακριά μόλις πλησιάσουμε στο δικό τους όριο ασφαλείας.

Τα νερά εντός του δρυμού έχουν γλιτώσει από μια σειρά «πρωτότυπων» ιδεών που περιλάμβαναν φράγματα, εκτροπές και παραγωγή ενέργειας. Τα ποτάμια όμως που περιβάλλουν τον δρυμό δεν τυγχάνουν της ίδιας προστασίας. Το φράγμα και η εκτροπή στο Μαυρονέρι μπορούν να οδηγήσουν στην εξαφάνιση του μαυροελαργού.

Καταγραφή7.JPG

Λευκονώτης δρυοκολάπτης

Πουλιά στα δάση

Τα δάση μαύρης πεύκης, οξυάς και ρόμπολου και οι θαμνώνες αειφύλλων στην χαμηλότερη ζώνη φιλοξενούν τα πουλιά των δασικών εκτάσεων. Τα σημαντικότερα τμήματα είναι τα δάση του Εθνικού Δρυμού που έχουν τεθεί εκτός εκμετάλλευσης. Καθώς ορισμένες συστάδες έχουν να κοπούν πολλές δεκαετίες συναντάμε δένδρα μεγάλη ηλικίας και στην ψηλότερη ζώνη του ρόμπολου πολλά νεκρά, ιστάμενα και κατακείμενα.  Βλέπουμε πολλά ώριμα δένδρα τρυπημένα από τους δρυοκολάπτες και τις νεαρότερες πυκνότερες συστάδες καλυμμένες με λειχήνες. Συχνά πεύκα και έλατα προσβάλλονται από τον ιξό, ένα αείφυλλο ημιπαράσιτο που σχηματίζει θαμνώδεις μορφές πάνω στα κλαδιά τους. Οι καρποί του τρώγονται από τις τσίχλες, που αφήνουν τους σπόρους με τα περιττώματά τους πάνω στα κλαδιά, όπου ριζώνουν κι αναπτύσσεται το φυτό.

Στα νεκρά και γέρικα δένδρα φωλιάζουν και τρέφονται 9 είδη δρυοκολαπτών, μεταξύ των οποίων κάποιοι πολύ σπάνιοι όπως ο μαύρος δρυοκολάπτης και ο τριδάκτυλος (είδος που στην Ελλάδα φωλιάζει μόνο στον Όλυμπο και την Ροδόπη). Στις κουφάλες των γέρικων δένδρων φτιάχνουν τις φωλιές τους και με τα έντομα που βρίσκονται κάτω από τον φλοιό τρέφονται. Συχνά ακούμε το επαναλαμβανόμενο κτύπημα στα δένδρα. Οι πιο έμπειροι παρατηρητές πουλιών μπορούν να ξεχωρίσουν τα είδη από τον διαφορετικό ρυθμό και ένταση. Διαφορετικά πρέπει να πλησιάσεις κοντά. Τα χρώματα και τα σχέδια τους είναι σε όλα τα είδη εντυπωσιακά.

Οι δενδροβάτες, οι παπαδίτσες, οι φυλλοσκόποι, οι βασιλίσκοι, ο σπίνος, ο κοκκινολαίμης και ο δενδροτσοπανάκος βρίσκονται σε μεγάλες πυκνότητες στα πιο φυσικά και ανεπηρέαστα τμήματα του δάσους. Στην κόμη των κωνοφόρων μπορούμε να παρατηρήσουμε τον εντυπωσιακό κόκκινο σταυρομύτη που με το ασύμμετρο ράμφος του ανοίγει τα κουκουνάρια για να φάει τους σπόρους. Στα δασοόρια, που έχουν την μορφή λιβαδιών με λίγα ώριμα δένδρα κυνηγάνε τα αρπακτικά πουλιά και η ποικιλότητα των ειδών είναι μεγάλη καθώς εκτός από τα δασικά είδη απαντούν και είδη των ανοικτών εκτάσεων και των παρυφών των δασών όπως οι κελάδες, τα τσιχλόνια και οι τσίχλες. Τα ανοίγματα που είναι απαραίτητα για τα πουλιά έχουν μειωθεί μετά την απαγόρευση της κτηνοτροφίας και την μείωση των ζαρκαδιών και διατηρούνται κυρίως από τις χιονοστιβάδες και τις φυσικές καταστροφές, όπως οι κεραυνοί, αλλά και τις πυρκαγιές που συμβαίνουν συχνότερα τελευταία.

Ο καλύτερος τρόπος για να παρατηρήσει κανείς τον πλούτο των στρουθιομόρφων είναι να σταθεί ακίνητος για περισσότερο από ένα τέταρτο της ώρας μέσα σε μια πυκνή συστάδα με ώριμα δένδρα ή στις παρυφές των δασών δίπλα σε ένα μικρό φυσικό άνοιγμα ακόμη και δίπλα στα ορειβατικά μονοπάτια. Αρκούν μόνο ένα ζευγάρι κυάλια και ένας οδηγός αναγνώρισης των πουλιών. Τα δάση της μαύρης πεύκης και του ρόμπολου, που πριν την κύρηξη του εθνικού δρυμού αποτελούσαν το βασικό εμπόρευμα του Λιτοχώρου, σήμερα είναι από τα καλύτερα ενδιαιτήματα για τα στρουθιόμορφα και τους δρυοκολάπτες στην χώρα μας και από τα καλύτερα μέρη για τον συνδυασμό της ορειβασίας με την παρατήρηση πουλιών.

Καταγραφή5.JPG

Αγριόγιδο θηλυκό και το μικρό του

Πουλιά στις υποαλπικές εκτάσεις και τις ορθοπλαγιές

Στις εκτεταμένες λιβαδικές εκτάσεις της υποαλπικής ζώνης και τις επικλινείς βραχοπλαγιές γυροπετούν τα μεγάλα αρπακτικά. Χαρακτηριστικά είδη πουλιών είναι η χιονάδα και ο χιονοψάλτης. Είδη συγγενικά με άλλα είδη που βρίσκονται στις ανοικτές εκτάσεις των χαμηλότερων υψομέτρων αλλά αυτά έχουν προσαρμοστεί στις ακραίες κλιματικές συνθήκες.

Η πετροπέρδικα ζει στις πετροπλαγιές και τα δασοόρια. Παρά την λαθροθήρα εξακολουθεί να υπάρχει και να τρομάζει τους επισκέπτες που θα περάσουν δίπλα από τα μικρά της με το ξαφνικό θορυβώδες πέταγμα έχοντας σαν στόχο να τους αποσπάσει την προσοχή. Φαίνεται ότι στο μεγάλο αυτό υψόμετρο δεν επιχειρήθηκε η εισαγωγή της νησιωτικής πέρδικας, που απειλεί το ντόπιο είδος με υβριδισμό σε άλλα βουνά και ο πληθυσμός αυτός δεν έχει μολυνθεί γενετικά.

Στις ορθοπλαγιές φωλιάζουν τα περισσότερα είδη αρπακτικών και σμήνη κιτρινοκαλιακούδων (σχετικά σπάνια κορακοειδή με κίτρινο ράμφος). Οι καλιακούδες πετάνε, πολλές δεκάδες μαζί, στις κορυφές και στα απόκρημνα πρανή στα μεγάλα υψόμετρα. Στις βραχώδεις περιοχές τα πιο χαρακτηριστικά είδη είναι ο βραχοτσοπανάκος, ο γαλαζοκότσυφας, ο πετροκότσυφας και η σπανιότερη τοιχοδρόμος. Αν είμαστε τυχεροί και υπομονετικοί μπορούμε να την παρατηρήσουμε να ψάχνει έντομα σκαρφαλώνοντας στους βράχους. Όλα αυτά τα είδη έχουν εντυπωσιακά χρώματα και ιδιαίτερη συμπεριφορά στα ανοικτά περιβάλλοντα όπου δεν υπάρχει ψηλή βλάστηση για απόκρυψη. Είναι ένας διαφορετικός κόσμος που δίνει την αίσθηση στον επισκέπτη ότι βρίσκεται σε ένα μέρος διαύγειας και απλότητας.

Η εξαφάνιση ειδών από τον Όλυμπο ή η μείωση των πληθυσμών τους μας οδηγεί στο συμπέρασμα μιας σοβαρής υποβάθμισης για την πανίδα. Υπάρχει όμως και η ακριβώς αντίθετη οπτική. Η φύση παρά τις παρεμβάσεις αντέχει. Στο Όλυμπο το τοπίο μένει ανεπηρέαστο περισσότερο από οπουδήποτε αλλού και οι πληθυσμοί της πανίδας μπορούν να ανακάμψουν αν πάρουμε τα κατάλληλα μέτρα. Το κείμενο αυτό αποτυπώνει την κατάσταση σε μια συγκεκριμένη περίοδο. Η φύση όμως είναι ένα δυναμικό σύστημα. Η θετική ή αρνητική πορεία στην συνέχεια εξαρτάται από όλους μας. Το πρώτο βήμα είναι η γνώση και η άμεση επαφή. Ας σταθούμε λοιπόν ακίνητοι στα δάση της μαύρης πεύκης και του ρόμπολου παρατηρώντας τον πλούτο τον ειδών που πετάνε στα φυλλώματα και ας αναζητήσουμε στην υποαλπική ζώνη και τις ορθοπλαγίες το πλανάρισμα του χρυσαετού και του πετρίτη. Το επόμενο βήμα δεν μπορεί παρά να είναι η δράση για την προστασία τους.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Νοέμβριος 2000, Κατερίνη

[1] Διεύθυνση Δασών Πιερίας 1986. Εθνικός Δρυμός Ολύμπου – Γενικό Διαχειριστικό Σχέδιο (με την συμμετοχή της ορνιθολόγου Μ. Μαλακού)

[2] Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία 1996. Αναθεώρηση των Σημαντικών Περιοχών για τα Πουλιά στην Ελλάδα (ΣΠΠΕ) Περιλάμβανε συγκέντρωση και αξιολόγηση των παλιών παρατηρήσεων και καταγραφή της ορνιθοπανίδας με ιδιαίτερη έμφαση στην καταγραφή όλων των ειδών που απαντούν στην περιοχή και πληθυσμιακές εκτιμήσεις για τα σπάνια και απειλούμενα είδη. Τα στοιχεία αυτά χρησιμοποιήθηκαν για τον χαρακτηρισμό των Σημαντικών Περιοχών για τα Πουλιά σε ευρωπαϊκό επίπεδο από το BirdLife International και αποτελούν την βάση για την δημιουργία του δικτύου των Περιοχών Ειδικής Προστασίας της Ε.Ε. για την διατήρηση των πουλιών.

[3] Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία 1998. Πρόγραμμα LIFE/NATURE: Διατήρηση του γυπαετού στην Ελλάδα. (Πρόγραμμα ειδικά για τον Γυπαετό σε συνεργασία με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Κρήτης και την χρηματοδότηση της Ε.Ε.. Με το πρόγραμμα αυτό δόθηκε η ευκαιρία για την συστηματικότερη καταγραφή των μεγάλων αρπακτικών και την πληθυσμιακή εκτίμηση των αγριόγιδων).

248107_103907793031954_1315723_n.jpg

Κυκλοφορεί η τρίτη έκδοση στα Ελληνικά και η έκδοση στα Αγγλικά.

Στο βιβλίο παρατίθενται κείμενα που έχουν αντληθεί από εκδόσεις των δύο τελευταίων αιώνων. Επίσης ορισμένα κείμενα έχουν γραφτεί ειδικά για την έκδοση αυτή, ενώ ορισμένα άλλα έχουν ειδικά μεταφραστεί επίσης για την παρούσα έκδοση. Το εικονογραφικό υλικό εκτείνεται σε ένα μεγαλύτερο βάθος χρόνου.

Τα κεφάλαια του βιβλίου:

1. Από το μύθο και την αρχαία σκέψη στις πρώτες ανιχνεύσεις των περιηγητών: Κείμενα και μελετήματα.

2. Ο Όλυμπος κατά τον εικοστό αιώνα: Πρώτες αναβάσεις, άνθρωποι, γεγονότα και εικόνες.

3. Ο Όλυμπος ως σύγχρονη μυθολογία: Λόγιες αναφορές νεοελλήνων διανοητών.

4. Ο εθνικός δρυμός του Ολύμπου και οι σύγχρονες αναζητήσεις: Φυσικός πλούτος, οικολογικά χαρακτηριστικά και χαρτογράφηση της περιοχής.

5. Ο Όλυμπος των εκδόσεων: Εξώφυλλα βιβλίων και περιοδικών.

6. Βιβλιογραφικά του Ολύμπου: Βασικές αυτοτελείς εκδόσεις, μελέτες, φυλλάδια και χάρτες.

7. Ευρετήριο κυριότερων τόπων και ονομάτων.

Το εικονογραφικό μέρος του βιβλίου αποτελείται από 51 γκραβούρες, 60 καρτ ποστάλ, 53 χάρτες και 321 φωτογραφίες και εικόνες. Παρατίθενται επίσης τα εξώφυλλα από το μεγαλύτερο μέρος των εκδόσεων που αναφέρονται στον Όλυμπο.

Συλλογή υλικού- Επιμέλεια: Σ. Κουρουζίδης, Έτος Α’ Έκδοσης: 2001, Αρ. Σελίδων: 412, έκδ. Ευώνυμος Οικολογική Βιβλιοθήκη & Πιερική Αναπτυξιακή ΑΕ

Καταγραφή2.JPG

Αγριόγιδο

Τα πουλιά στον Όλυμπο σήμερα 

Τα είδη που καταγράφηκαν σε συστηματικές έρευνες που πραγματοποιήσαμε στην συνέχεια (2008, 2014 και 2015) παρατίθενται σε πίνακα στην συνέχεια. Ο πίνακας περιλαμβάνει και τα είδη που δεν φωλιάζουν πλέον στον Όλυμπο.

Προτεινόμενη αναφορά πηγής: Μπούσμπουρας 2015. Εποπτεία και αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης των ειδών ορνιθοπανίδας κοινοτικού ενδιαφέροντος στην περιοχή αρμοδιότητας του Φορέα Διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Ολύμπου. Δ’ φάση. 138 σελ., παραρτήματα. Φορέας Διαχείρισης του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου.

Καθεστώς παρουσίας στην περιοχή. Περιγράφεται το καθεστώς παρουσίας των ειδών στην περιοχή μελέτης με τους παρακάτω συμβολισμούς:

R: Aναπαραγόμενο επιδημητικό είδος στην περιοχή.

Β: Αναπαραγόμενος επισκέπτης στην περιοχή.

P: Περαστικός επισκέπτης, δεν φωλιάζει στην περιοχή.

W: Χειμερινός επισκέπτης.

Ν: Μη αναπαραγόμενος επισκέπτης, φωλιάζει εκτός της περιοχής.

Α: Ακανόνιστη περιστασιακή παρουσία στην περιοχή.

?: Άγνωστο καθεστώς παρουσίας. Όταν συνοδεύει άλλο σύμβολο σημαίνει επιφύλαξη για το σύμβολο που προηγείται.

Καταγραφή4.JPG

Δενδροτσοπανάκος

α/α Επιστημονικό όνομα Ελληνικό όνομα Καθεστώς παρουσίας στον Όλυμπο Παρατηρήσεις
1 Tachybaptus ruficollis Νανοβουτηχτάρι Ν Σε λιμνοδεξαμενή στα Καλύβια, όπου δεν φωλιάζει. Φωλιάζει σε λιμνούλες ΝΔ της Ολυμπιάδας.
2 Phalacrocorax carbo Κορμοράνος Ν Σε λιμνοδεξαμενή στους δυτικούς πρόποδες.
3 Ardea cinerea Σταχτοτσικνιάς Ν Σε λιμνοδεξαμενή στους δυτικούς πρόποδες φωλιάζουν 4 ζευγάρια. Πρώτη καταγραφή αναπαραγωγής το 2015
4 Ciconia nigra Μαυροπελαργός Β
5 Ciconia ciconia Πελαργός Ν Δεν φωλιάζει εντός του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου (ΕΔΟ)
6 Anas querquedula Σαρσέλα Ν Σε λιμνοδεξαμενή στους δυτικούς πρόποδες. Εαρινή μετανάστευση.
7 Pernis apivorus Σφηκιάρης Β
8 Gypaetus barbatus Γυπαετός Το είδος έχει εξαφανιστεί από την δεκαετία του 90 από την περιοχή. Κινούταν κυρίως μεταξύ των κορυφών και Πριονίων.
9 Neophron percnopterus Ασπροπάρης P Φώλιαζε μέχρι την δεκαετία του 90.
10 Gyps fulvus Όρνιο P Φώλιαζε μέχρι την δεκαετία του 50. Μόνο σποραδικές εμφανίσεις πλέον.
11 Aegypius monachus Μαυρόγυπας Φώλιαζε στον Κάτω Όλυμπο αλλά έχει εξαφανιστεί από τις αρχές της δεκαετίας του ’90.
12 Circaetus gallicus Φιδαετός Β,P Ο Όλυμπος αποτελεί σημαντική θέση για την μετανάστευση του είδους εκτός από το φώλιασμα.
13 Milvus migrans Τσίφτης P
14 Circus aeruginosus Καλαμόκιρκος P
15 Circus cyaneus Χειμωνόκιρκος W
16 Circus pygargus Λιβαδόκιρκος P
17 Accipiter gentilis Διπλοσάϊνο R
18 Accipiter nisus Ξεφτέρι R
19 Accipiter brevipes Σαΐνι B,P
20 Buteo buteo Γερακίνα R
21 Buteo rufinus Αετογερακίνα P Παρατηρήθηκε σε μετανάστευση. Φωλιάζει στον Κάτω Όλυμπο προς την Θεσσαλία.
22 Aquila pomarina Κραυγαετός P
23 Aquila chrysaetos Χρυσαετός R
24 Hieraaetus fasciatus Σπιζαετός Δεν φωλιάζει πλέον
25 Hieraaetus pennatus Γερακαετός B
26 Falco tinnunculus Βραχοκιρκίνεζο R
27 Falco naumanni Κιρκινέζι P
28 Falco vespertinus Μαυροκιρκίνεζο P
29 Falco subbuteo Δενδρογέρακο B
30 Falco eleonorae Μαυροπετρίτης P
31 Falco biarmicus Χρυσογέρακο ? Παλιότερη βιβλιογραφική αναφορά πιθανά ήταν λάθος αναγνώρισης νεαρού πετρίτη.  Το είδος πάντως υπάρχει στον Κάτω Όλυμπο.
32 Falco peregrinus Πετρίτης R
33 Bonasa bonasia Δασόκοτα Αναφερόταν την δεκαετία του 60. Έρευνα σε περιοχή όπου υπήρχε η πιο πρόσφατη αναφορά δεν απέδωσε.
34 Alectoris graeca Πετροπέρδικα R
35 Alectoris chukar Νησιώτικη Πέρδικα R Εισαχθέν είδος. Προερχόμενη ασφαλώς από απελευθέρωση – εισαγωγή.
36 Coturnix coturnix Ορτύκι B?
37 Burhinus oedicnemus Πετροτριλίδα Ν
38 Charadrius morinellus Βουνοσφυριχτής Είχε παρατηρηθεί σε  οροπέδιο στα 2200 – 2300 μ το έτος 1956. Θεωρείται ότι φώλιαζε.
39 Columba livia Αγριοπερίστερο Β
40 Columba palumbus Φάσσα R
41 Streptopelia decaocto Δεκαοχτούρα R
42 Streptopelia turtur Τρυγόνι B
43 Cuculus canorus Κούκος B
44 Otus scops Γκιώνης Β
45 Bubo bubo Μπούφος R
46 Athene noctua Κουκουβάγια R
47 Strix aluco Χουχουριστής R
48 Asio otus Νανόμπουφος Β
49 Aegolius funereus Ελατόμπουφος R
50 Glaucidium passerinum Σπουργιτόγλαυκα ? Αναφέρεται στο Hölzinger, J. (2007): Von Zwergohreule und Sperlings – kauz am Olymp – Noch ein Diskussionsbeitrag. Ornithol. Mitt. 59, 2007: 50-51. Δλδ Συζήτηση για τον Γκιώνη και το Glaucidium passerinum στον Όλυμπο. Εντοπίστηκε το άρθρο πρόσφατα στην νεκρολογία του Hölzinger. Χρειάζεται διερεύνηση με ακουστική μέθοδο σε δάση κωνοφόρων.
51 Caprimulgus europaeus Γιδοβύζι B
52 Apus apus Σταχτάρα B
53 Apus pallidus Ωχροταχτάρα B
54 Tachymarptis melba Βουνοσταχτάρα B Φωλιάζει σε βράχια κοντά στην Πετρόστρουγκα. Δεν φώλιασε το 2015 ούτε παρατηρήθηκε την περίοδο αναπαραγωγής.
55 Merops apiaster Μελισσοφάγος Ν Δεν φωλιάζει εντός του ΕΔΟ αλλά παρατηρείται να τρέφεται.
56 Coracias garrulus Χαλκοκουρούνα Ν Φωλιάζει κοντά στην Βροντού εκτός ΕΔΟ
57 Upupa epops Τσαλαπετεινός B
58 Picus viridis Πράσινος Δρυοκολάπτης R
59 Picus canus Σταχτής Δρυοκολάπτης R
60 Dendrocopos major Πευκοδρυοκολάπτης R
61 Dryocopus martius Μαύρος Δρυοκολάπτης R
62 Dendrocopos minor Νανοδρυοκολάπτης R
63 Dendrocopos syriacus Βαλκανικός Δρυοκολάπτης R
64 Dendrocopos medius Μεσαίος Δρυοκολάπτης R
65 Dendrocopos leucotos Λευκονώτης Δρυοκολάπτης R
66 Picoides tridactylus Τριδάχτυλος Δρυοκολάπτης ? Δεν εντοπίστηκε στις εργασίες πεδίου αλλά δεν αποκλείεται η ύπαρξή του. Πληροφορία για παρατήρηση τον Ιούλιο 2015 φωτογράφο, μεταξύ Πέτρας Κοκινοποπλού χωρίς να το φωτογραφήσει. Χρειάζεται περισσότερη έρευνα στην ζώνη μαύρης πεύκης σ’ αυτή την περιοχή.
67 Galerida cristata Κατσουλιέρης R Εντοπίστηκε στις παρυφές του ΦΔ σε αγροτικές εκτάσεις.
68 Calandrella brachydactyla Μικρογαλιάντρα P Εντοπίστηκε το 2008 στο Ξηροκάμπι (Ανατολικά Λιτοχώρου – Παλιάς Λεπτοκαρυάς)
69 Alauda arvensis Σταρήθρα W,P
70 Lullula arborea Δενδροσταρήθρα R
71 Eremophila alpestris Χιονάδα R
72 Hirundo rupestris Βραχοχελίδονο R
73 Hirundo rustica Σταυλοχελίδονο Β
74 Hirundo daurica Δενδροχελίδονο Β
75 Delichon urbicum Σπιτοχελίδονο B
76 Anthus trivialis Δενδροκελάδα B
77 Anthus campestris Χαμοκελάδα B
78 Anthus spinoletta Νεροκελάδα R
79 Motacilla cinerea Σταχτοσουσουράδα R
80 Motacilla alba Λευκοσουσουράδα W
81 Motacilla flava Κιτρινοσουσουράδα P
82 Cinclus cinclus Νεροκότσυφας R
83 Troglodytes troglodytes Τρυποφράχτης R
84 Prunella modularis Θαμνοψάλτης R
85 Prunella collaris Χιονοψάλτης R
86 Erithacus rubecula Κοκκινολαίμης R
87 Luscinia megarhynchos Αηδόνι B
88 Phoenicurus ochruros Καρβουνιάρης R
89 Phoenicurus phoenicurus Φοινίκουρος P
90 Saxicola rubetra Καστανολαίμης Β
91 Saxicola torquatus Μαυρολαίμης Β
92 Oenanthe oenanthe Σταχτοπετρόκλης Β
93 Oenanthe hispanica Ασπροκωλίνα Β
94 Monticola saxatilis Πυροκότσυφας Β
95 Monticola solitarius Γαλαζοκότσυφας R Μόνο βιβλιογραφικές αναφορές. Συνεπως ασυνήθιστα μικρός πληθυσμός παρά την φαινομενική καταλληλότητα του ενδιαιτήματος.
96 Turdus merula Κότσυφας R
97 Turdus philomelos Τσίχλα R,W
98 Turdus iliacus Κοκκινότσιχλα W
99 Turdus viscivorus Τσαρτσάρα R
100 Cettia cetti Ψευταηδόνι R
101 Hippolais pallida Ωχροστριτσίδα B
102 Hippolais icterina Κιτρινοστριτσίδα B
103 Sylvia cantillans Κοκκινοτσιροβάκος Β
104 Sylvia melanocephala Μαυροτσιροβάκος R
105 Sylvia curruca Λαλοτσιροβάκος Β
106 Sylvia communis Θαμνοτσιροβάκος B
107 Sylvia atricapilla Μαυροσκούφης B
108 Phylloscopus bonelli Βουνοφυλλοσκόπος B
109 Phylloscopus sibilatrix Δασοφυλλοσκόπος B
110 Phylloscopus collybita Δενδροφυλλοσκόπος B
111 Phylloscopus trochilus Θαμνοφυλλοσκόπος B
112 Regulus regulus Χρυσοβασλίσκος R
113 Regulus ignicapilla Πυρροβασιλίσκος R
114 Muscicapa striata Μυγοχάφτης P
115 Ficedula hypoleuca Μαυρομυγοχάφτης P
116 Ficedula semitorquata Δρυομυγοχάφτης P
117 Ficedula albicollis Κρικομυγοχάφτης P
118 Aegithalos caudatus Αιγίθαλος R
119 Poecile palustris Καστανοπαπαδίτσα R
120 Poecile lugubris Κλειδωνάς R
121 Poecile montana Βουνοπαπαδίτσα R
122 Lophophanes cristatus Λοφιοπαπαδίτσα R
123 Periparus ater Ελατοπαπαδίτσα R
124 Cyanistes caeruleus Γαλαζοπαπαδίτσα R
125 Parus major Καλόγερος R
126 Sitta europaea Δενδροτσοπανάκος R
127 Sitta neumayer Βραχοτσοπανάκος R
128 Tichodroma muraria Τοιχόδρομος R
129 Certhia familiaris Βουνοδενδροβάτης R
130 Certhia brachydactyla Καμποδένδροβάτης R
131 Oriolus oriolus Συκοφάγος B
132 Lanius senator Κοκκινοκεφαλάς Β
133 Lanius collurio Αετομάχος B
134 Lanius minor Γαϊδουροκεφαλάς Β
135 Garrulus glandarius Κίσσα R
136 Pica pica Καρακάξα R
137 Pyrrhocorax graculus Κιτρινοκαλιακούδα R
138 Corvus monedula Κάργια R
139 Pyrrhocorax pyrrhocorax Κοκκινοκαλιακούδα Φώλιαζε μέχρι τις αρχές της  δεκαετίας του 90.
140 Corvus corone Κουρούνα R
141 Corvus corax Κόρακας R
142 Sturnus vulgaris Ψαρόνι R
143 Sturnus roseus Αγιοπούλι B? Φωλιάζει περιστασιακά
144 Passer domesticus Σπιτοπουργίτης R
145 Passer montanus Δενδροσπουργίτης R
146 Petronia petronia Πετροσπουργίτης B
147 Montifringilla nivalis Χιονόστρουθος R
148 Fringilla coelebs Σπίνος R
149 Fringilla montifringilla Χειμωνόσπινος W
150 Serinus serinus Σκαρθάκι R
151 Carduelis chloris Φλώρος R
152 Carduelis carduelis Καρδερίνα R
153 Carduelis spinus Λούγαρο W,P
154 Carduelis cannabina Φανέτο R
155 Loxia curvirostra Σταυρομύτης R
156 Pyrrhula pyrrhula Πύρρουλας R
157 Coccothraustes coccothraustes Χοντρομύτης W,P
158 Emberiza cirlus Σιρλοτσίχλονο R
159 Emberiza cia Βουνοτσίχλονο R
160 Emberiza melanocephala Αμπελουργός B
161 Emberiza hortulana Βλαχοτσίχλονο B
162 Miliaria calandra Τσιφτάς R

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Τα πουλιά του Ολύμπου

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.