Πρόοδος;

Τι είναι πρόοδος και τι προοδευτικό;

Κάθε τι νέο, κάθε τι σύγχρονο είναι προοδευτικό;

Η αποσαφήνιση αυτής της έννοιας έχει μεγάλη σημασία.

  • «Πρόοδος» πχ αναφωνεί ο Σταυρίδης σε μια παλιά ελληνική ταινία όταν η αδελφή του φοράει μίνι…
  • «Πρόοδος» όταν ασφαλτοστρώνεται ένας δρόμος ή γίνεται δρόμος στις όχθες ενός ρέματος…
  • «Πρόοδος» κάθε τεχνολογική ανάπτυξη…
  • «Πρόοδος» η αναγνώριση τρίτου φύλου…
  • «Πρόοδος» η αύξηση του ΑΕΠ…
  • Ο καπιταλισμός επίσης, σύμφωνα με τον ιστορικό υλισμό, είναι «προοδευτικός» γιατί αλλάζει την παλιά κοινωνία για να φτάσει στην αναπόφευκτη επανάσταση…

Σήμερα όλοι είναι «προοδευτικοί». Πολλοί λίγοι άνθρωποι ή πολιτικοί σχηματισμοί προσδιορίζονται ως συντηρητικοί. Η αριστερά είναι εξ’ ορισμού προοδευτική. Και η δεξιά, ως νεοφιλελεύθερη πλέον, είναι προοδευτική.

Όταν ήμουν φοιτητής και είχαμε δημιουργήσει μια «οικολογική» παράταξη (την Κίνηση Εναλλακτικών Οικολόγων βιολογικού – ΚΕΝΟΙ) μας κατηγόρησε ένας καθηγητής (μέλος της τότε Προοδευτικής παράταξης – ΠΑΣΟΚ) ότι είμαστε συντηρητικοί γιατί δεν στηρίζαμε τους προοδευτικούς καθηγητές. Του απαντήσαμε γελώντας ότι είμαστε συντηρητικοί… Άλλωστε περισσότερο απ’ όλα μας ενδιαφέρει η βιολογία της διατήρησης (conservation biology).

Η πρόοδος ταυτίστηκε με την έννοια του εκσυχρονισμού, δηλαδή της μαϊμουδίστικης αντιγραφής της ζωής στις μεγαλουπόλεις της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Ταυτίστηκε επίσης με την οικονομική μεγέθυνση, δηλαδή την κυριαρχία της οικονομίας σε όλες τις σφαίρες της ζωής και την υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος.

Υπονοείται επίσης ότι η πρόοδος ακολουθεί μια οδό, έναν μονόδρομο προς μία αναπόφευκτη κατεύθυνση. Προϋποθέτει ένα σκοπό τον οποίο δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε ποιός τον θέτει, ούτε ποιός είναι ακριβώς αυτός ο σκοπός αλλά θεωρούμε ότι είμαστε υποχρεωμένοι να τον ακολουθήσουμε. Υπό αυτή την έννοια η πίεση να συνταχθούμε με την πρόοδο είναι αντίθετη με την ελευθερία της επιλογής. Πρόκειται στην πραγματικότητα για ένα υποκατάστατο της θρησκείας με κρυμμένη όμως τελεολογία. Αλλά όπως ο φυσικός κόσμος είναι αυτο-οργανωμένος, χωρίς αιτία και σκοπό,  έτσι και μια υγιής κοινωνία είναι αυτόνομη· σκέφτεται και δεν μαϊμουδίζει.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας