Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες. Για το φυσικό περιβάλλον της Κύπρου.

Κείμενο για το φυσικό περιβάλλον της Κύπρου[1]

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες» έγραφε ο Σεφέρης στο ποίημά του Ελένη.

Σήμερα στις Πλάτρες έχουν φυτρώσει πισίνες. Οι Κύπριοι και όλος ο ελληνισμός έχουν δώσει τα πάντα για έναν ψεύτικο καταναλωτικό ευδαιμονισμό … «για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη».

Στο φυσικό περιβάλλον του νησιού αντανακλάται αυτή η τάση. Η άλλη σημαντική παράμετρος που έχει καθορίσει την εξέλιξη του περιβάλλοντος του νησιού είναι η κατοχή και η προσφυγιά.  Όπως μου έλεγε το ’80 ένας Κύπριος φίλος, το σημαντικότερο περιβαλλοντικό πρόβλημα της Κύπρου είναι η κατοχή – οδήγησε σε επέκταση των πόλεων και στην εντατική χρήση των πόρων καθώς η εύφορη γη στον βορρά είχε καταληφθεί.

Μέχρι το 2008, η Κύπρος για την ύδρευση εισήγαγε νερό με υδροφόρα τάνκερ από την Ελλάδα. Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της λειψυδρίας κατασκευάστηκαν φράγματα δεσμεύοντας κάθε σταγόνα νερού. Στα ρέματα δεν τρέχει πλέον καθόλου νερό, όλο έχει δεσμευτεί με φράγματα για την άρδευση και για τα γκολφ. Όλο, εκτός από αυτό που ρέει προς τον Κόλπο της Μόρφου, στα κατεχόμενα, όπου επίσης έχουν κατασκευαστεί φράγματα όπως αυτό της Λεύκας που εγκαινίασε η Τουρκάλα πρωθυπουργός Τασούντ Τσιλέρ.

Η δέσμευση του νερού έχει σαν αποτέλεσμα: την διακοπή της συνέχειας των ποταµών και σημαντική αλλοίωση των φυσικών τους χαρακτηριστικών, την µείωση της φυσικής αναπλήρωσης των υπόγειων υδροφορέων, την υφαλµύρινσης των παράκτιων υδροφορέων και  την υποβάθµιση ή εξαφάνιση των υδρόφιλων οικοσυστηµάτων που συνδέονται και εξαρτώνται από το νερό. Τα βατράχια, οι νεροχελώνες και τα υδρόβια πουλιά εντοπίζονται σχεδόν μόνο στα φράγματα και, κοντά στην ακτή, τα πηγάδια βγάζουν υφάλμυρο νερό.

Παρόλα τα φράγματα, το πρόβλημα δεν αντιμετωπίζεται. Για τον λόγο αυτό η Κύπρος προχώρησε στην αφαλάτωση. Μέθοδος δαπανηρή και ενεργοβόρα που επιπλέον δημιουργεί πρόβλημα στην θάλασσα καθώς η «άλμη» που απομένει καίει ότι βρίσκεται σε απόσταση  εκατοντάδων μέτρων. Για τον λόγο αυτόν οι αγωγοί τοποθετούνται σε αποστάσεις από την ακτή πολύ μεγαλύτερες και από τους αγωγούς των σταθμών βιολογικής επεξεργασίας λυμάτων.

Πριν από 10 χρόνια, κατεβαίνοντας στο νησί είδα, από το φινιστρίνι του αεροπλάνου, καθώς αυτό κατέβαινε για να προσγειωθεί στο αεροδρόμιο της Λάρνακας, μέσα στα ανοικτά γαλαζοπράσινα νερά, μια θαλάσσια χελώνα καρέττα. Σκέφτηκα, να ένας τόπος με ζεστά νερά, με μεγάλες ελεύθερες ακτές για την χελώνα και την Αφροδίτη. Καθώς όμως πλησιάζεις στις ακτές βλέπεις, ακόμα περισσότερο σήμερα, παντού δόμηση. Ακόμα και στις ακτές δυτικά από την Πάφο που θεωρούταν παλιά απομακρυσμένες. Στην ακτή μπροστά από την αλυκή Λάρνανας έχει δημιουργηθεί μέχρι και πλαζ σκύλων[2].

Το αεροδρόμιο έχει κτιστεί στην μέση του υγροτόπου. Κάτι ανάλογο με αυτό που συμβαίνει στην Θεσσαλονίκη και στα περισσότερα ελληνικά νησιά. Εδώ όμως ο υγρότοπος εξακολουθεί να υπάρχει, ένα τμήμα του ανάμεσα στο αεροδρόμιο και την πόλη που επεκτάθηκε ραγδαία, μετά την εισβολή των Τούρκων και την κατοχή, για να στεγάσει τους πρόσφυγες από το Βόρειο τμήμα της χώρας. Τα φοινικόπτερα[3] είναι συνεχώς παρόντα, αλλά τα άλλα είδη πουλιών στον υγρότοπο υποφέρουν από την επέκταση κατοικιών και υποδομών ασφυκτικά δίπλα στο νερό. Αυτό το φαινόμενο είναι πιο έντονο στην Λίμνη Παραλιμνίου, η οποία έχει δομηθεί όλη περιμετρικά, ενώ ένα τμήμα της έχει εξαιρεθεί της προστασίας και πιθανά να καταλήξει σε οργανωμένη δόμηση.

Την ίδια επέκταση με την Λάρνακα είχαν και οι άλλες πόλεις: η Λευκωσία, η Πάφος και η Λεμεσός με την τελευταία να θέλει να γίνει η Νέα Υόρκη της Κύπρου χτίζοντας ουρανοξύστες. Η ανάπτυξη του νησιού βασίστηκε πολύ στον τουρισμό, στο χρηματιστηριακό κεφάλαιο και στον κατασκευαστικό τομέα. Ξένοι, κυρίως Ρώσοι, μένουν στο νησί κατά δεκάδες χιλιάδες. Οι τουρίστες πλησιάζουν τα 3 εκατομμύρια τον χρόνο με τους Άγγλους να κυριαρχούν σε ποσοστό 40%. Πολλοί από αυτούς επιλέγουν να κατοικήσουν στο νησί. Αυτή η τάση οδηγεί σε ανάπτυξη της δόμησης σε όλο το ελεύθερο νησί. Παντού, σε πόλεις, χωριά, παραθαλάσσια ή στην ενδοχώρα υπάρχει ένας οργασμός δόμησης. Από μεγάλα μπλοκ πολυκατοικιών στην Λεμεσό έως οργανωμένα καταλύματα γύρω από γήπεδα γκόλφ.

Υπάρχει μια πολιτική απόφαση να δημιουργηθούν 14 γήπεδα γκολφ. Γύρω από κάθε γήπεδο κατασκευάζονται περισσότερες από 500 βίλες, ξενοδοχεία και πισίνες. Αυτό θα σημάνει αυξημένη κατανάλωση νερού. Υπάρχει μάλιστα και περίπτωση όπου έχει κατασκευαστεί φράγμα για την αποκλειστική εξυπηρέτηση ενός τέτοιου οργανωμένου συστήματος.

Οι εργολάβοι στην Κύπρο ονομάζονται Ντεβέλοπερς. Αγοράζουν μεγάλες δημόσιες ή ιδιωτικές εκτάσεις σε χαμηλές τιμές και, με την συνεργασία διαδοχικών κυβερνήσεων, καταφέρνουν αυτές να χαρακτηριστούν οικιστικές, κερδίζοντας τεράστια υπεραξία. Αναπτύσσουν τα σχέδιά τους προπωλώντας τις βίλες για να χρηματοδοτούν σταδιακά τις κατασκευές. Στους δρόμους βλέπεις γιγαντοαφίσες στα αγγλικά, στα ρώσικα ακόμα και στα κινέζικα που διαφημίζουν το επόμενο πλάνο τους.  Έχουν προνομιακές σχέσεις με τους πολιτικούς της κεντρικής πολιτικής σκηνής και της τοπικής αυτοδιοίκησης, αν και όλοι ξέρουν ότι συχνά κινούνται στα όρια της νομιμότητας ή ήδη έχουν καταδικαστεί για οικονομικά αδικήματα. Η διαπλοκή εδώ φαίνεται να είναι μεγάλη και διαχρονική.

Τεράστιες εκτάσεις δίπλα ή ακόμη και μέσα σε περιοχές NATURA αλλάζουν εντελώς χαρακτήρα. Οι εργολάβοι αγοράζουν παντού. Αν δεν προσφέρεται η περιοχή για δόμηση, παρά το ότι είναι σε περιοχή με θέα ή κοντά σε σημαντικές περιοχές για την φύση και την βιοποικιλότητα θα κάνουν κάτι άλλο. Θα φτιάξουν Σταθμούς Παραγωγής Αιολικής Ενέργειας ή ακόμα και ηλιοθερμικό εργοστάσιο[4], όπως αυτό που έχει κατ’ αρχάς εγκριθεί ανάμεσα σε δύο περιοχές ΝATURA αφού ισοπεδώθηκε μια τεράστια έκταση. Και για να εξυπηρετήσουν μια αρχοντοχωριάτικη διάθεση των Ρώσων ή των Κυπρίων νεόπλουτων θα σκάψουν το χώμα, για να βγάλουν τεράστιους ογκόλιθους, μεγαλύτερους από αυτούς που χρησιμοποιούσαν την αρχαϊκή περίοδο,  τους οποίους  θα χρησιμοποιήσουν για την περίφραξη στις βίλες και για να κάνουν παρτέρια. Σε όμορφα οροπέδια με λιβάδια και διάσπαρτες χαρουπιές, οι μπουλντόζες σκάβουν και τεράστια φορτηγά με το σήμα των ντεβέλοπερς μεταφέρουν τους τεράστιους ογκόλιθους σε όλη την Κύπρο.

Στις φυσικές περιοχές συμβαίνουν ανάλογα. Παντού σχεδόν θα βρεις Άγγλους, με τζίπ να κάνουν «σαφάρι», να οργώνουν τις παραλίες και να μην μένει σπιθαμή γης ήρεμη.

αγρινό.JPG

Φωτ.: Αγρινά στις παρυφές του δάσους της Πάφου

Η ελεύθερη Κύπρος έχει 63 περιοχές NATURA. Στην πράξη, είναι πολύ λιγότερες καθώς οι δύο κατηγορίες[5] επικαλύπτονται. Πολλές είναι μικρές και αφορούν ότι φυσικό έχει απομείνει στις ρεματιές και τις ακτές. Υπάρχουν όμως και οι μεγάλες εκτάσεις στον Ακάμα, στο Δάσος Πάφος και στο Τροόδος.  Σ΄αυτές τις περιοχές εντοπίζεται και το Αγρινό της Κύπρου (μουφλόν ή αγριοπρόβατο –Ovis orientalis ophion).

Από 15 ζώα το 1937 ξεπερνούν σήμερα τα 2.500, μετά τα μέτρα που πήρε η ένστολη και οπλοφορούσα κρατική υπηρεσία θήρας, ελέγχοντας την λαθροθήρα και απομακρύνοντας τα κοπάδια των αιγοπροβάτων. Σήμερα τα αγρινά κινούνται σε μικρές ομάδες, κυρίως περιφερειακά του δάσους. Εκεί συναντούν λαθροθήρες και εξοργισμένους κατοίκους για τις ζημιές στις καλλιέργειες αλλά και κοπάδια από τα κατεχόμενα που περνάνε λαθραία αλλά συστηματικά την πράσινη γραμμή και βόσκουν στα ίδια λιβάδια. Από τα τελευταία κινδυνεύουν να κολλήσουν αρρώστιες, όπως έχει ήδη συμβεί το 2003 μειώνοντας τον πληθυσμό τους κατά 20%. Η λύση θα ήταν η δημιουργία ανοιγμάτων στο δάσος για να μένουν εκεί ήρεμα μακρυά από λαθροθήρες και η μόνιμη περίφραξη των χωραφιών όπως ήδη έχει εφαρμοστεί σε πολλά μέρη. Αν αντιμετωπίζονταν και τα εισβάλλοντα κοπάδια από τα κατεχόμενα θα λύνονταν και το πρόβλημα με τις αρρώστιες. Αλλά οι πολιτικοί φαίνεται να θέλουν να εξευμενίσουν τον κατακτητή και στα φυλάκια απλώς καταγράφουν τις κινήσεις.

Ένα ζήτημα που είναι διεθνώς γνωστό και μάλιστα αποτέλεσε πρόβλημα για την είσοδο της Κύπρου στην Ε.Ε. είναι η παγίδευση των αμπελοπουλιών[6], σε αριθμούς που ξεπερνάνε κατά πολύ το ένα εκατομμύριο αλλά και πολλών άλλων ειδών[7] με ξόβεργες[8] και δίχτυα κατά την μετανάστευση. Σήμερα η παγίδευση έχει απαγορευτεί, αλλά εξακολουθεί συστηματικά σε πολλές περιοχές. Τα πουλιά φτάνουν κουρασμένα από την Αφρική και σταματάνε στις ακτές και στην ενδοχώρα για να ξεκουραστούν και να τραφούν[9]. Τα αμπελοπούλια  αποτελούσαν μάνα εξ ουρανού σε δύσκολες περιόδους αλλά σήμερα αποτελεί έδεσμα για νεόπλουτους, σε μια κατάσταση που θυμίζει την εποχή της ποταπαγόρευσης στις ΗΠΑ,  καθώς η τιμή τους στα εστιατόρια φτάνει έως τα 80 € η δωδεκάδα. Υπολογίζεται πως σε ετήσια βάση ο συνολικός τζίρος αυτής της παράνομης μπίζνας ανέρχεται σε 20 εκατ. ευρώ

Καταγραφή5.JPG

Φωτ.: Οι κεραίες των Άγγλων εκτείνονται σε εκατοντάδες μέτρα μέσα στον υγρότοπο

Ο μεγαλύτερος υγρότοπος της Κύπρου και από τους σημαντικότερους σταθμούς για την μετανάστευση των πουλιών, η αλυκή Λεμεσού και ο μεγάλος καλαμιώνας στα ΒΔ της,  δεν μπορεί να χαρακτηριστεί NATURA καθώς υπάγεται στην αγγλική διοίκηση. Εκεί βρίσκεται η σημαντικότερη στρατιωτική βάση για τις επεμβάσεις των Άγγλων στην Μεσόγειο. Στα όρια της πάνε οι παράνομοι που παγιδεύουν πουλιά καθώς βρίσκεται σε καλή θέση για τα μεταναστευτικά πουλιά. Οι τεράστιες κεραίες που έχουν στήσει οι Άγγλοι ανάμεσα στην λιμνοθάλασσα και τον καλαμιώνα στηρίζονται από εκατοντάδες καλώδια και συνδέονται μεταξύ τους με οριζόντια σύρματα, σχηματίζοντας ένα τεράστιο δίχτυ δεκάδων στρεμμάτων. Πάνω τους πέφτουν τα πουλιά και σκοτώνονται. Αυτό όμως κάνει πως δεν το βλέπει ο πρίγκιπας Κάρολος που έστειλε, το 2014, επιστολή στον πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας διαμαρτυρόμενος για την θανάτωση αποδημητικών πτηνών. Έτσι το θέμα αποκτά μια άλλη διάσταση και μπορεί κανείς να διαλέξει στάση στο ζήτημα ή να κλείσει αναλόγως τα μάτια.

Ένα είναι σαφές, ότι για την ανάπτυξη ουσιαστικής περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και ευθύνης στην κυπριακή κοινωνία προϋποτίθεται η αυτονομία – αυτοδιάθεση.

Δημήτρης Γ. Μπούσμπουρας

Φωτογραφία κορυφής: Οικισμός Τάλα, στην περιοχή Πάφου, Μάρτιος 2017

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ένωσις της Κύπρου, τ. 32, Αύγουστος 2017

[1] Το κείμενο δεν φιλοδοξεί να περιγράψει αναλυτικά το περιβάλλον της Κύπρου. Περισσότερο επιχειρεί να δώσει μια αίσθηση για το φυσικό περιβάλλον του νησιού μετά από δύο σύντομες επισκέψεις στο νησί, μια πρόσφατη και μία πολύ παλιότερα.

[2] Ένα πρόσθετο πρόβλημα για τα υδρόβια και παρυδάτια πουλιά που φωλιάζουν πίσω από την ακτή.

[3] Γνωστά περισσότερο με την ξένη λέξη φλαμίγκος.

[4] Το ηλιοθερμικό εργοστάσιο συγκεντρώνει σε τεράστια κάτοπτρα την ηλιακή ενέργεια για να δημιουργηθεί ατμός που κινεί γεννήτριες ηλεκτρικού ρεύματος.

[5] Ζώνες Ειδικής Προστασίας, για την προστασία των πουλιών και Ειδικές Ζώνες Διατήρησης, για τα είδη και τους οικοτόπους

[6] Είδος τσιροβάκου που στην Ελλάδα αποκαλείται μαυροσκούφης – Sylvia atricapilla

[7] Συνολικά 152 είδη σύμφωνα με τον Πτηνολογικό Σύνδεσμο Κύπρου (την αντίστοιχη οργάνωση με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία).

[8] Το ίδιο πρόβλημα υπάρχει, αλλά όχι τόσο έντονο, στην Χίο.

[9] Για να τα προσελκύουν μάλιστα πολλοί φυτεύανε την ξενική ακακία, στα καλύτερα περάσματα. Το δένδρο το φέρανε οι Άγγλοι πριν 100 χρόνια από τις αποικίες τους και σήμερα επεκτείνεται εις βάρος της χλωριδικής ποικιλότητας, Σήμερα υπάρχει προσπάθεια να αντικατασταθούν με κυπριακά είδη δέντρων και θάμνων, δράση μακροχρόνια, επίπονη και δαπανηρή.